| YouTube Channel

छागलाद्यघृत (chAgalAdyaghRta)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
छागलाद्यघृत
न०
 चक्रदत्तोक्ते छागमांसपक्वे घृतभेदे यथा“छागमांसतुलां गृह्य साधयेल्ललणाम्भसि । पाद-शेषेण तेनैव घृतपस्थं विपाचयेत् । ऋद्धिवृद्धी च मेदेद्वे जीवकर्षभकौ तथा । काकाली क्षीरकाकोलीपृथक् कल्केः पलोन्मितैः । सम्यक्सिद्धे त्ववतार्य्यशीते तस्मिन् प्रदापयेत् । शर्करायाः पलान्यष्टौ मधुनःकुडबं क्षिपेत् । पलं पलं पिवेत् प्रातर्यक्ष्माणं हन्तिदुर्ज्जयम् । क्षतक्षयञ्च कासञ्च पार्श्वशूलमरीचकम् ।स्वरक्षयमुरोरोगं श्वासं हन्यात् सुदारुणम्” ।“तोयद्रोणद्वितये मांसं छागलस्य पलशतं पक्त्वा । जल-मष्टांशं सुकृतं तस्मिन् विपचेद् घृतं प्रस्थम् । कल्केनजीवनीयानां कुडवेन तु मांससर्पिरिदम् । पित्तानिलंनिहन्यात् तज्जानपि रसकयोजितं पीतम् । श्वास-कासावुग्रौ यक्ष्माणं पार्श्वहृद्रुजां घोराम् । अध्वव्यपाय-शोषं शमयति चैवापरं किञ्चित् । छागशकृद्रसमूत्रक्षीरै-र्दध्ना च साधितं सर्पिः । सक्षारं यक्ष्महरं कास-श्वासोपशान्तये परमम्” । भैषज्यरत्नाबल्यां विशेषो यथा“आजं चर्म्मविनिर्गुक्तंत्यक्तशृङ्गनखादिकम् । पञ्चमूली-द्वयञ्चैव जलद्रोणे विपाचयेत् । तेन पादावशेषेण घृत-प्रस्थं विपाचयेत् । जीवनीयैः सयष्ट्याह्वैः क्षीरञ्चैवशतावरी । छागलाद्यमिदं नाम्ना सर्ववातविकारनुत् ।अर्दिते कर्णशूले च बाधिर्य्ये मूकमिन्मिने । जडगद्गद-पङ्गूनां खञ्जे गृध्रसिकुब्जयोः । अपतानेऽपतन्त्रे चसर्पिरेतत् प्रशस्यते । पृथगूर्द्धं तुलां पञ्चमृलद्वन्द्वाजमांसर्याः । निःक्वाथ्य सलिलद्रोणे क्वाथे पादावशेषिते” ।“छागमांसतुलां गृह्य दशमूल्याः पलं शतम् । अश्व-गन्धपलशतं वाट्यालकशतं तथा । घृताढकं पचेत्तो-यैश्चतुर्भागावशेषितैः । क्षीरं स्नेहसमं दद्यात् शता-वर्य्या रसं तथा । ताम्रपात्रे दृढे चैव शनैर्मृद्वग्निनापचेत् । अस्यौषधस्य कल्कस्य प्रत्येकं शुक्तिसम्मितम् ।जीवन्ती मधुकं द्राक्षा काकोल्यौ नीलमुत्पलम् । मुस्तंसचन्दनं रास्ना पर्णिनीद्वयं शारिवे । मेदे द्वे चतथा कुष्ठं जीवकर्षभकौ शटी । दार्व्वी प्रियङ्गुः त्रिफलानतं तालीशपद्मकौ । एलापत्रं वरी नागजातीकुसुमधान्यकम् । मञ्जिष्ठा दाडिमं दारु रेणुकं शैल-वालुकम् । विडङ्गं जीरकञ्चैव पेषयित्वा विनिः-क्षिपेत् । वस्त्रपूते च शीते च शर्कराप्रस्थसंयुतम् ।निधापयेत् स्निग्धभाण्डे आर्द्रे वा भाजने शुभे । अस्यौ-षधस्य सिद्धस्य शृणु वीर्य्यमतःपरम् । देवदेवं नमस्कृत्यसंपूज्य गणनायकम् । पिबेत् पाणितलं तस्य व्याधिंवीक्ष्यानुपानतः । सर्ववातविकारेषु अपस्मारे विशेषतः ।उन्मादे पक्षघाते च आध्माने कोष्ठनिग्रहे । कर्णरोगेशिरोरोगे बाधिर्थ्ये चापतन्त्रके । भूतोन्मादे च गृघ्रस्यांसोद्गारे चाक्षिपातजे । पार्श्वशूले च हृच्छूले वाह्याया-मार्हिते तथा । वातकण्टकहृद्रोगमूत्रकृच्छ्रे सपङ्गुले ।क्रोष्टुशीर्षे तथा खञ्जे कुब्जे चाध्मानमिन्मिने ।अपतानेऽन्तरायामे रक्तषित्ते तथोर्द्ध्वगे । आनाहे-ऽर्शोविकारेषु चातुर्थकज्वरेऽपि च । हनुग्रहे तथाशोषे क्षीणे चैवापवाहुके । दन्तापतानवे भग्ने दाहेचाक्षेपके तथा । जीर्णज्वरे विषे कुष्ठे शेफस्तम्मेमदात्यये । आद्यबातेऽग्निमान्द्ये च वातरक्तगदेषु च ।एकाङ्गरोगिणे चैव तथा सर्वाङ्गरोगिणे । हस्तकम्पे शिरःकम्पे जिह्वाकम्पे जडे भ्रमे । क्षीणेन्द्रियेनष्टशुक्रे शुक्रनिःसरणे तथा । स्त्रीणां वातास्रपाते चपटले चाक्षिस्यन्दने । एकाङ्गस्पन्दने चैव सर्वाङ्गस्पन्दनेतथा । नागादिजनिते वाते स्त्रीणामप्राप्तिहेतुके ।आभिचारिकदोषे च धनसन्तापसम्भवे । य वातप्रभवारोगा ये च पित्तसमुद्भवाः । शिरोमध्यगता ये चजङ्घापार्श्वादिसंस्थिताः । मातृग्रहाभिमूतश्च शिशुर्यश्चविशुष्यति । प्रक्षीणबलमांसश्च न वर्त्मगमनक्षमः ।घृतेनानेन सिध्यन्ति वज्रमुक्तिरिवासुरान् । निहन्तिसकलान् रोगान् घृतं परमदुर्लभम् । रसायनं वह्नि-बलप्रदञ्च वपुःप्रकर्षं विदधाति रूपम् । दन्ता-वलेन्द्रेण समानतेजा दीर्घायुषं पुत्रशतं करोति ।स्त्रीणां शतं गच्छति वातिरेकं न याति तृप्तिं सरसःसमाङ्गः । अपुत्रिणी पुत्रशतं करोति शतायुषंकामसमं बलिष्ठम् । महत् घृतं नाम तु छागलाद्यंविनिर्मितं वातनिसूदनञ्च । शिवं शुभं रोगभयाप-हञ्च चकार हारीतमुनिर्विशिष्टः । शृगालवर्हिणःपाके पुमांसं तत्र दापवेत् । मयूरी जम्बुकी च्छागीवीर्य्यहीनाः स्वभावतः । भाषितं काशिराजेन छाग-मेव नपुंसकम्” ।