| YouTube Channel

छागलाद्यं (chAgalAdyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
छागलाद्यं,
क्ली,
 (छागल आद्यः प्रधानो यत्र ।)छागलादिघृतम् । तच्च वातरोगस्यौषधम् । यथा, “आजं चर्म्मविनिर्म्मुक्तं त्यक्तशृङ्गनखादिकम् ।पञ्चमूलीद्बयञ्चैव जलद्रोणे विपाचयेत् ॥
तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।जीवनीयैः सयष्ट्याह्वैः क्षीरञ्चैव शतावरी ॥
छागलाद्यमिदं नाम्ना सर्व्ववातविकारणुत् ।अर्दिते कर्णशूले च वाधिर्य्ये मूकमिन्मिने ॥
जडगद्गदपङ्गूनां खञ्जे गृध्रसिकुब्जयोः ।अपतानेऽपतन्त्रे च सर्पिरेतत् प्रशस्यते ॥
पृथगर्द्धतुलां पञ्चमूलद्बन्द्बाजमांसयोः ।निःक्वाथ्य सलिलद्रोणे क्वाथे पादावशेषिते ॥
”इति स्वल्पच्छागलाद्यं घृतम् ॥
* ॥
घृतारर्म्भ मन्त्रः ।“ओँ कालि वज्रेश्वरि अमुकस्य फलसिद्धं देहिरुद्रवचनेन खाहा ।स्नापयित्वा छागमादौ मधु दत्त्वा ललाटके ।उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा भिषगेनमुपालभेत् ॥
छागमारणमन्त्रः ।ओँ हाँ ओँ गोँ गणपतये स्वाहा ।छागमांसतुलां गृह्य दशमूल्याः पलं शतम् ।अश्वगन्धापलशतं वाट्यालकशतं तथा ॥
घृताढकं पचेत्तोयैश्चतुर्भागावशेषितैः ।क्षीरं स्नेहसमं दद्यात् शतावर्य्या रसं तथा ॥
ताम्रपात्रे दृढे चैव शनैर्मृ द्वग्निना पचेत् ।अस्यौषधस्य कल्कस्य प्रत्येकं शुक्तिसम्मितम् ॥
जीवन्ती मधुकं द्राक्षाकाकोल्यौ नीलमुत्पलम् ।मुस्तं सचन्दनं रास्ना पर्णिनीद्वयशारिवे ॥
मेदे द्वे च तथा कुष्ठं जीवकर्षभकौ शटी ।दार्व्वी प्रियङ्गु त्रिफला नतं तालीशपद्मकौ ॥
एलापत्रं वरीनागजातीकुसुमधान्यकम् ।मञ्जिष्ठा दाडिमं दारु रेणुकं शैलवालुकम् ॥
विडङ्गं जीरकञ्चैव पेषयित्वा विनिक्षिपेत् ।वस्त्रपूते च शीते च शर्कराप्रस्थसंयुतम् ॥
निधापयेत् स्निग्धभाण्डे आर्द्रे वा भाजने शुभे ।अस्यौषधस्य सिद्धस्य शृणु वीर्य्यमतःपरम् ॥
देवदेवं नमस्कृत्य संपूज्य गणनायकम् ।पिबेत् पाणितलं तस्य व्याधिं वीक्ष्यानु-पानतः ॥
सर्व्वबातविकारेषु अपस्मारे विशेषतः ।उन्मादे पक्षघाते च आध्माने कोष्ठनिग्रहे ॥
कर्णरोगे शिरोरोगे वाधिर्य्ये चापतन्त्रके ।भूतोन्मादे च गृध्रस्यां सोद्गारे चाक्षिपातजे ॥
पार्श्वशूले च हृच्छूले वाह्यायामार्द्दिते तथा ।वातकण्टकहृद्रोगमूत्रकृच्छ्रे सपङ्गुले ॥
क्रोष्टुशीर्षे तथा खञ्जे कुब्जे चाध्मनि मिन्मिने ।अपतानेऽन्तरायामे रक्तपित्ते तथोर्द्ध्वगे ॥
आनाहेऽर्शोविकारेषु चातुर्थकज्वरेऽपि च ।हनुग्रहे तथा शोषे क्षीणे चैवावबाहुके ॥
दण्डापतानके भग्ने दाहे चाक्षेपके तथा ।जीर्णज्वरे विषे कुष्ठे शेफःस्तम्भे मदात्यये ॥
आद्यवातेऽग्निमान्द्ये च वातरक्तगदेषु च ।एकाङ्गरोगिणे चैव तथा सर्व्वाङ्गरोगिणे ॥
हस्तकम्पे शिरःकम्पे जिह्वाकम्पे जडे भ्रमे ।क्षीणेन्द्रिये नष्टशुक्रे शुक्रनिःसरणे तथा ॥
स्त्रीणां वातास्रपाते च पटले चाक्षिस्पन्दने ।एकाङ्गस्पन्दने चैव सर्व्वाङ्गस्पन्दने तथा ॥
नगादिपतिते वाते स्त्रीणामप्राप्तिहेतुके ।आभिचारिकदोषे च धनसन्तापसम्भवे ॥
ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः ।शिरोमध्यगता ये च जङ्घापार्श्वादिसंस्थिताः ॥
मातृग्रहाभिभूतश्च शिशुर्यश्च विशुष्यति ।प्रक्षीणबलमांसश्च न वर्त्मगमनक्षमः ॥
घृतेनानेन सिध्यन्ति वज्रमुक्तिरिवासुरान् ।निहन्ति सकलान् रोगान् घृतं परमदुर्लभम् ॥
रसायनं वह्निबलप्रदञ्चवपुःप्रकर्षं विदधाति रूपम् ।दन्तावलेन्द्रेण समानतेजादीर्घायुषं पुत्त्रशतं करोति ॥
स्त्रीणां शतं गच्छति वातिरेकंन याति तृप्तिं सरसः समाङ्गः ।अपुत्त्रिणीपुत्त्रशतं करोतिशतायुषं कामसमं बलिष्ठम् ॥
महद्घृतं नाम तु छागलाद्यंविनिर्म्मितं वातनिसूदनञ्च ।शिवं शुभं रोगभयापहञ्चचकार हारीतमुनिर्व्विशिष्टः ॥
शृगालवर्हिणः पाके पुमांसं तत्र दापयेत् ।मयूरी जम्बुकी छागी वीर्य्यहीनाः स्वभावतः ॥
भाषितं काशिराजेन छागमेव नपुंसकम् ॥
”घृतम् १६ शेर । क्वाथार्थं छागमांसपलम् १०० ।पाकार्थंजलं शं ६४ । शेषः शं १६ । विल्वादि-दशमूलं प्रपलम् १० । जलं शं ६४ । शेषःशं १६ । अश्वगन्धा १०० पलम् । जलं शं ६४ ।शेषः शं १६ । वाट्यालकं १०० पलम् ।जलं शं ६४ । शेषः शं १६ । दुग्धं शं १६ ।शतमूलीरसः शं १६ । कल्कार्थं जीवन्त्या-दीनां जीरकपर्य्यन्तानां कल्कद्रव्याणां प्रं तो ४ ।वस्त्रपूते शीते शर्कां शं २ । इति बृहच्छागलाद्यंघृतम् । इति भैषज्यरत्नावली ॥
(“छागमांसं तुलार्द्धं स्यात् दशमूलं तथापरम् ।तोयद्रोणे पचेद्धीमान् यावत् स्यादंशशेषितम् ॥
तैलप्रस्थद्वयञ्चैव क्षीरञ्चैव शतावरी ।जीवनीयं समधुकं बला रास्ना च शैलजम् ॥
मांसीस्याद्धेमतालीशनालुकाघनवालुकम् ।पृथक् पृथक् समादाय सर्व्वमेकत्र साधयेत् ॥
मञ्जिष्ठालोध्रलाक्षा च प्रत्येकं कुडवान्वितम् ।आढकञ्च जलञ्चैव विधिना च विपाचयेत् ॥
छागलाद्यमिदं तैलं हारीतेन महात्मना ।पाने वस्तौ तथाभ्यङ्गे भोज्ये चैव प्रशस्यते ।सर्व्वज्वरगदं हन्ति सन्धिमज्जास्थिजन्तथा ॥
”इति छागलाद्यं तैलम् ॥
इति वैद्यकस्नेहमालिकायां वातरोगाधिकारे ॥
)