छाग (chAga)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English छाग chAga coming from a goat or she-goat
छाग chAga she-goat
छाग chAga goat
छाग chAga sign Aries
छाग chAga lamb
Apte
Englishछाग [chāga], (-गी ) Relating to a goat or she-goat
1.258. -गः (-गी )
A goat
ब्राह्मणश्छागतो यथा (वञ्चितः) 4.53
3.269
छागो वा मन्त्रवर्णात् 6. 8.31.
The sign Aries of the zodiac.
A horse whose movements have been cut off
यश्छिन्नगमनो$श्चः स छागः । छिदेर्गमेश्च छागशब्दः प्रसिद्धः । ŚB. on MS.* 6.8.36.
गम् The milk of a she-goat.
An oblation. -भोजिन् a wolf. -मुखः an epithet of Kārtikeya. -रयः, -वाहनः an epithet of Agni, the god of fire.
Apte 1890
Englishछाग a. (गी f.) Relating to a goat or she-goat
Y. 1. 258.
गः (गी f.) 1 A goat
ब्राह्मणश्छागतो यथा (वंचितः) H. 4. 53
Ms. 3. 269.
2 The sign Aries of the zodiac.
गं 1 The milk of a she-goat.
2 An oblation.
Comp.
भोजिन् m. a wolf.
मुखः an epithet of Kārtikeya.
रथः,
वाहनः an epithet of Agni, the god of fire.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishछाग छाग, अस्, m. (said to be fr. rt. छो),
a goat
the sign of the zodiac Aries
N. of one of
the attendants of Śiva
(ई), f. a she-goat
(अस्, ई,
अम्), coming from or relating to a goat or she-
goat.
—छाग-भोजिन्, ई, m. a wolf, (‘goat-eater.’)
—छाग-मय, अस्, ई, अम्, like a goat or she-goat.
—छाग-मित्र, अस्, m., N. of a man.
—छाग-
मित्रिक, अस्, आ or ई, अम्, relating to Chāga-mitra.
—छाग-रथ, अस्, m. Agni the god of fire (whose
vehicle is the goat).
—छाग-लक्षण, अम्, n., N.
of a Pariśiṣṭa attributed to Kātyāyana.
—छाग-
वाहन, अस्, m. Agni the deity of fire.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiछाग
वि* - छो-गन्
बकरे या बकरी से सम्बन्ध रखने वाला
छागः
- -
"बकरा बकरी, "
छागः
- -
मेष राशि
छागम्
- -
बकरी का दूध
Shabdartha Kaustubha
Kannadaछाग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಕೆ /ಹೋತ
निष्पत्तिः - > छो (छेदने) - "गन्" (उ० १-१२४)
व्युत्पत्तिः - > छायते
प्रयोगाः - > "षण्मांसाश्छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै"
उल्लेखाः - > मनु० ३-२६९
छाग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಡಿನ ಹಾಲು
छाग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುರೋಡಾಶ
छाग
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಆಡಿನ ಸಂಬಂಧವಾದ
L R Vaidya
EnglishAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritअज
पु
अज, हर, छाग, अच्युत
श्रीकण्ठस्थावरौ स्थाणू हरश्छागाच्युता अजाः ।
verse 3.1.1.2
page 0013
Lanman
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritवृषो गजोऽश्वः प्लवगः क्रौञ्चोऽब्जं स्वस्तिकः शशी ।
मकरः श्रीवत्सः खड्गी महिषः सूकरस्तथा ॥ ४७ ॥
श्येनो वज्रं मृगश्छागो नन्द्यावर्तो घटोऽपि च ।
कूर्मो नीलोत्पलं शङ्खः फणी सिंहोऽर्हतां ध्वजाः ॥ ४८ ॥
तीर्थङ्करचिह्न (पुं), वृष (पुं), गज (पुं), अश्व (पुं), प्लवग (पुं), क्रौञ्च (पुं), अब्ज (क्ली), स्वस्तिक (पुं), शशिन् (पुं), मकर (पुं), श्रीवत्स (पुं), खड्गिन् (पुं), महिष (पुं), शूकर (पुं), श्येन (पुं), वज्र (क्ली), मृग (पुं), छाग (पुं), नन्द्यावर्त (पुं), घट (पुं), कूर्म (पुं), नीलोत्पल (क्ली), शङ्ख (पुं), फणिन् (पुं), सिंह (पुं)
अजः स्याच्छगलश्छागश्छगो वस्तः स्तभः पशुः ।
अज (पुं), छगल (पुं), छाग (पुं), छग (पुं), वस्त (पुं), स्तभ (पुं), पशु (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritवस्त
वस्त, छाग, छगलक, छग
अजः प्रोक्तः स्तभो वस्तश्छागश्छगलकश्छगः ॥ २७७ ॥
verse 2.1.1.277
page 0033
Vedic Reference
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritछागः, (छायते छिद्यते देवबलये इति ।छो + “छापूखडिभ्यः कित् ।” उणां । १ । १२४ ।इति गन् ।) पशुविशेषः । तत्पर्य्यायः ।वस्तः २ छगलकः ३ अजः ४ स्तुभः ५ । इत्य-मरः । २ । ९ । ७६ ॥
छगः ६ छगलः ७छागलः ८ तभः ९ स्तभः १० शुभः ११ । इतितट्टीका ॥
लघुकामः १२ क्रयसदः १३ वर्करः१४ पर्णभोजनः १५ लम्बकर्णः १६ भेनादः १७वुक्कः १८ अल्पायुः १९ शिवाप्रियः २० । इतिशब्दरत्नावली ॥
अवुकः २१ मेध्यः २२ पशुः२३ पयस्वलः २४ । तन्मांसगुणाः । लघ्रुत्वम् ।स्निग्धत्वम् । नातिशीतत्वम् । रुचिबलपुष्टि-दातृत्वम् । निर्द्दोषत्वम् । वातपित्तनाशित्वम् ।मधुरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
शुक्रधातु-साम्यकारित्वम् । बृंहणत्वम् । स्निग्धत्वम् ।मृदुत्वम् । अनभिष्यन्दित्वम् । नात्युष्णत्वञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
* ॥
छागपोतमांसगुणाः । लघु-त्वम् । शीतत्वम् । प्रमेहनाशित्वञ्च ॥
तृण-चारिछागस्य मांसगुणः । ईषल्लघुत्वम् । बल-दातृत्वञ्च ॥
तन्मूत्रगुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् ।रूक्षत्वम् । नाडीविषार्त्तिप्लीहोदरकफश्वास-गुल्मशोफनाशित्वम् । लघुत्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
“छागलो वर्करश्छागो वस्तोऽजश्छेलकः शुभः ।छागमांसं लघु स्निग्धं स्वादुपाकं त्रिदोषणुत् ॥
नातिशीतमदाहि स्यात् स्वादु पीनसनाशनम् ।परं बलकरं रुच्यं बृंहणं बलवर्द्धनम् ॥
अजाया अप्रसूताया मांसं पीनसनाशनम् ।शुष्ककासेऽरुचौ शोषे हितमग्नेश्च दीपनम् ॥
अजासुतस्य बालस्य मांसं लघुतरं स्मृतम् ।हृद्यं ज्वरहरं श्रेष्ठं सुखादु वलदं भृशम् ॥
मांसं निष्कासिताण्डस्य छागस्य कफकृद्गुरु ।सोतःशुद्धिकरं वल्यं मांसदं वातपित्तनुत् ॥
वृद्धस्य वातलं रूक्षं तथा व्याधिमृतस्य च ।ऊर्द्ध्वजत्रुविकारघ्नं छागमुण्डं रुचिप्रदम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(एतन्मांसं पितॄणां तृप्तिकरत्वात् श्राद्धाय देयम् ।यथाह याज्ञवल्क्यः । १ । २५८ ।“मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः ॥
”छागमांसेन पितॄणां षण्मासान् यावत्तूप्तिः ।यथाह मनुः । ३ । २६९ ।“षण्मासान् छागमांसेन पार्षतेन च सप्त वै ॥
”भोजराजेन युक्तिकल्पतरौ एतत्परीक्षोक्ता ।यथा, --“नक्षत्राणां विभेदेन नराणान्तु गणत्रयम् ।तेषां शुभाय निर्द्दिष्टं पशुवस्तत्रयं बलौ ।ये कृष्णाः शुचयश्छागाः पशबोऽन्ये तथैव च ।देवजातिभिरुत्सृज्यास्ते सर्व्वार्थोपसिद्धये ॥
ये पीता हरिता वापि नरजातेरुदीरिताः ।ये शुक्लाश्च महान्तो वा रक्षोजातेः शुभप्रदाः ॥
यो मोहादथवाज्ञानाद्बलिमन्यं प्रयच्छति ।वध एव फलं तस्य नान्यत् किञ्चित् फलं भवेत् ॥
”एतस्य पशोर्लक्षणादिकं विशेषतो बृहत्संहि-तायाम् ६५ अध्याये उक्तम् । यथा, --“छागशुभाशुभलक्षण-मभिधास्ये नवदशाष्टदन्तास्ते ।धन्याः स्थाप्या वेश्मनिसन्त्याज्याः सप्तदन्ता ये ॥
दक्षिणपार्श्वे मण्डल-मसितं शुक्लस्य शुभफलं भवति ।ऋष्यनिभकृष्णलोहित-वर्णानां श्वेतमपि शुभदम् ॥
स्तनवदवलम्बते यःकण्ठेऽजानां मणिः स विज्ञेयः ।एकमणिः शुभफलकृ-द्धन्यतमा द्वित्रिमणयो ये ॥
मुण्डाः सर्व्वे शुभदाःसर्व्वसिताः सर्व्वकृष्णदेहाश्च ।अर्द्धासिताः सितार्द्धाधन्याः कपिलार्द्धकृष्णाश्च ॥
विचरति यूथास्याग्रेप्रथमं चाग्भोऽवगाहते योऽजः ।स शुभः सितमूर्द्धा वामूर्द्धनि वा टिक्किका यस्य ॥
सपृषतकण्ठशिरा वातिलपिष्टनिभश्च ताम्रदृक् शस्तः ।कृष्णचरणः सितो वाकृष्णो वा श्वेतचरणो यः ॥
यः कृष्णाण्डः श्वेतोमध्ये कृष्णेन भवति पट्टेन ।यो वा चरति सशब्दंमन्दञ्च स शोभनश्छागः ॥
ऋष्यशिरोरुहपादोयो वा प्राक् पाण्डुरो ऽपरे नीलः ।स भवति शुभकृच्छागःश्लोकश्चाप्यत्र गर्गोक्तः ॥
”कुट्टकः कुटिलश्चैव जटिलो वामनस्तथा ।ते चत्वारः श्रियः पुत्त्रा नालक्ष्मीके वसन्ति ते ॥
अथाप्रशस्ताः खरतुल्यनादाःप्रदीप्तपुच्छाः कुनखा विवर्णाः ।निकृत्तकर्णा द्विपमस्तकाश्चभवन्ति ये चासिततालुजिह्वाः ॥
वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिश्च युक्तामुण्डाश्च ये ताम्रविलोचनाश्च ।ते पूजिता वेश्मसु मानवानांसौख्यानि कुर्व्वन्ति यशः श्रियञ्च ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritछाग पुंस्त्री छो--गन् स्वनामख्याते पशुभेदे अमरः । जाति-त्वात् स्त्रियां ङीष् । २ पुरोडाशे शब्दार्थचि० ।छाग्या दुग्धम् अण् । २ छाग्या दुग्धे छागस्येद-मण् । ४ छागसम्बन्धिनि स्त्रियां ङीप् । छागस्यलक्षणादिकं वृ० सं० दर्शितं यथा“छागशुभाशुमलक्षणमभिधास्ये नवदशाष्टदन्तास्ते ।घन्याः स्थाप्या वेश्मनि सन्त्याज्याः सप्तदन्ता ये ।दक्षिणपार्श्वे मण्डलमसितं शुक्लस्य शुभफलं भवति ।ऋष्यनिभकृष्णलोहितवर्णानां श्वेतमपि शुमदम् ।स्तनवदवलम्बते यः कण्ठेऽजानां मणिः स विज्ञेयः ।एकमणिः शुभफलकृद्धन्यतमा द्वित्रिमणयो ये ।मुण्डाः सर्वे शुभदाः सर्वसिताः सर्वकृष्णदेहाश्च ।अर्धासिताः सितार्धा धन्याः कपिलार्धकृष्णाश्च ।विचरति यूथस्याग्रे प्रथमं चाम्भोऽवगाहते योऽजः ।स शुभः सितमूर्धा वा मूर्धनि वा टिक्किका यस्य ।स पृषतकण्टशिरा वा तिलपिष्टनिभश्च ताम्रदृक् शस्तः ।कृष्णचरणः सितो वा कृष्णो वा श्रेतचरणो यः ।यः कृष्णाण्डः श्वेतो मध्ये कृष्णेन भवति पट्टेन ।यो वा चरति सशब्दं मन्दं च स शोभनश्छागः ।ऋष्यशिरोरुहपादो यो वा प्राक्पाण्डुरोऽपरे नीलः ।स भवति शुभकृच्छागः श्लोकश्चाप्यत्र गर्गोक्तः । कुट्टकःकुटिलश्चेव जटिलो वामनस्तथा । ते चत्वारः श्रियः पुत्रानालक्ष्मीके वसन्ति ते । अथाप्रशस्ताः खरतुल्यनादाःप्रदीप्तपुच्छाः कनखा विवर्णाः । निकृत्तकर्णा द्विपमस्तकाश्चभवन्ति ये चासिततालुजिह्वाः । वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिश्चयुक्ता मुण्डाश्च ये ताम्रविलोचनाश्च । ते पूजितावेश्मसु मानवानां सौख्यानि कुर्वान्त यशः श्रियं च” ।बलौ तस्य शुभाशुभत्व युक्तिकल्पतरौ दर्शितं यथा“तेषा शुभाय निर्दिष्टं पशुवस्तुत्रयं बलौ । ये कृष्णाःशुचयश्छागाः पशवोऽन्ये तथैब च । देवजातिभिरुत्-सृज्यास्ते सर्वार्थोपसिद्धये । ये पीता हरिता वापिनरजातेरुदीरिताः । ये शुक्लाश्च महान्तो वा रक्षोजातेः शुमप्रदाः । यो मोहादथ वाऽज्ञानाद्बलिमन्येप्रयच्छति । बध एव फलं तस्य नान्यत् किञ्चित् फलंभवेदिति” । तन्मासगुणा भावप्र० उक्ता यथा“छागलो वर्करश्छागो वस्तोऽजः छेलकः स्तुभः । अजाछागी स्तुभा चापि छेलिका च गलस्तनी । छागमांसंलघु स्निग्धं स्वादुपाकं त्रिदोषनुत् । नातिशीतमदाहिस्यात् स्वादु पीनसनाशनम् । परं बलकरं रुच्यं वृंहणंविर्य्यवर्द्धनम् । अजाथा अप्रसूताया मांसं पीनस-नाशनम् । शुष्ककासेऽरुचा शोषे हितमग्नेनश्च दीपनम् ।अजासुतस्य बालस्य मांसं लघुतरं स्मृतम् । हृद्यंज्वरहरं श्रीष्ठं सुखदं बलदं भृशम् । मांसं निष्कुषिताण्डस्य (खासि) छागस्य कफकृद्गुरु । स्रोतःशुद्धिकरंबल्यं मांसदं वातपित्तनुत् । वृद्धस्य वातलं रूक्षं तथाव्याधिमृतस्य च । ऊर्द्धजत्रुविकारघ्नं छागमुण्डं रुचि-प्रदम् ।” तद्दुग्धादिगुणास्तत्रोक्ता यथा “छाग कषायंमधुरं शीतं ग्राहि पयो लघु । रक्तपित्तातिसारघ्नंक्षयकासज्वरापहम् । अजानां लघुकायत्वान्नानाद्रव्य-निषेवणात् । नात्यम्बुपानाद् व्यायामात् सर्वव्याधिहर पयः । आजं दध्युत्तम ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् । शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकासेषु दीप-नम् । तद् घृतगुणा घृतशब्द २७९८ पृ० दृश्याः ।तन्मूत्रगुणाः “गोजाविमहिषीणां तु स्त्रीणां मूत्रंप्रशस्यते । खरोष्ट्रेभनराश्वानां पुंसां मूत्र हितंस्पृतम्” “अनादेशे पशुश्छागः” ति० त० “मात्स्य-हारिणकौरभ्रभशाकुनच्छागलार्षभैः” याज्ञ० । “षण्मासांश्छागमांसेन” मनुः “अनादेशे यज्ञे स एव पशुशब्द-वाच्यः यथाह कात्या० श्रौ० ६ । ३ । २० । “छागं मन्त्राम्नानात्”सू० । “अजं पशुमुपाकरोति होता यक्ष्यदश्विनौ छाग-स्येत्यादिषु भन्त्रेषु छागस्याम्नानात् तथा “अग्नीषोमाभ्यांछागस्य वपायै मेदसोऽनुब्रूहीति” यदि च छागी याग-साधनं भवति तदा अयं मन्त्रः संगताथो भवतिनान्यथा । पुन कीवृशम् । “पन्नदम्” सू० । “पन्नदोजातदन्त इति निगमषूक्तम्” । “अव्यङ्गम्” सू० ।विगतमङ्गं चक्षुःकर्णादिकं यस्यासौ व्यङ्गः अन्यूनाङ्गगम्शाखान्तरात्” कर्कः “वायव्यं श्वेतमालभेत” श्रुता छागएवालभ्यः “छागो वा मन्त्रवर्णात्” जै० सू० तथा निर्णयात् ।
Grassman
GermanNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.