| YouTube Channel

छन्दोगः (chandogaH)

 
Apte Hindi
Hindi
छन्दोगः
पुं*
 छन्दस्-गः -
श्लोकों का सस्वर पाठ करने वाला
छन्दोगः
पुं*
 छन्दस्-गः -
सामगायक या सामगान का विद्यार्थी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
छन्दोगः,
पुं,
 (छन्दो वेदविशेषं सामेत्यर्थः गाय-तीति । गै + “गोपोष्टक् ।” ३ । २ । ८ । इति टक् ।)सामगः । सामवेदी । इति जटाधरः ॥
(यथा, मनुः । ३ । १४५ ।“यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् ।शाखान्तगमथाध्वर्य्युं छन्दोगन्तु समाप्तिकम् ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“गै शब्दे”@} 2 ‘शब्दविशेषे’ इति क्षीरस्वामी।
“गाते गाङो गतावर्थे, कै गै शब्देऽस्य गायति।” 3 इति देवः।
4 गायकः-यिका, 5 गापकः-पिका, 6 जिगासकः-सिका, 7 जेगीयकः-यिका
गाता-त्री, गापयिता-त्री, जिगासिता-त्री, जेगीयिता-त्री
8 गायन्-न्ती, गापयन्-न्ती, जिगासन्-न्ती
-- गास्यन्-न्ती-ती, गापयिष्यन्-न्ती-ती, जिगासिष्यन्-न्ती-ती
-- गापयमानः, गापयिष्यमाणः, जेगीयमानः, जेगीयिष्यमाणः
सुगाः-सुगौ-सुगाः
-- -- -- 9 गीतम्-तः, उपगीतम्, गापितः, जिगासितः, जेगीयितः-तवान्
10 गायः, 11 गाथकः 12 -गाथिका, 13 गायनः 14 -गायनी, 15 गेयः, 16 सामसङ्गायः, 17 18 सामगः-सामगी, 19 सामगायी, 20 देवगायी, 21 छन्दोगः, 22 सुगः, गापः, जिगासुः, 23 जेग्यः
गातव्यम्, गापयितव्यम्, जिगासितव्यम्, जेगीयितव्यम्
24 प्रगानीयम्-प्रगाणीयम्, गापनीयम्, जिगासनीयम्, जेगीयनीयम्
गेयम्, गाप्यम्, जिगास्यम्, जेगीय्यम्
25 ईषद्गानः-दुर्गानः-सुगानः
-- -- -- गीयमानः, गाप्यमानः, जिगास्यमानः, जेगीय्यमानः
गायः, गापः, जिगासः, जेगीयः
गातुम्, गापयितुम्, जिगासितुम्, जेगीयितुम्
गीतिः, 26 प्रगीतिः, गापना, जिगासा, जेगीया
गानम्, गापनम्, जिगासनम्, जेगीयनम्
गीत्वा, गापयित्वा, जिगासित्वा, जेगीयित्वा
27 विगाय, विगाप्य, सञ्जिगास्य, सञ्जेगीय्य
गायम् २, गीत्वा २, गापम् २, गापयित्वा २, जिगासम् २, जिगासित्वा २, जेगीयम् २
जेगीयित्वा २
28 गातुः, 29 गाथा, 30 उद्गीथः।
31
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४३२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९१७। अक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ५)
04
=>
 [[१। ‘आदेच उपदेशेऽशिति’ (६-१-४५) इत्यात्वे, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुलि च ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। आत्वे, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इत्यादन्तलक्षणः पुगागमः। एवं सर्वत्र ण्यन्ते बोध्यम्।]]
06
=>
 [[३। अनैमित्तिके आत्वे, द्वित्वे, अभ्यासस्य, ‘सन्यतः’ (७-४-७९) इतीत्वम्। एवं सर्वत्र सन्नन्ते बोध्यम्।]]
07
=>
 [[४। ‘घुमास्थागापाजहातिसां हलि’ (६-४-६६) इतीत्वे, अभ्यासस्य ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[५। शतरि शित्परकत्वात् आत्वाभावे, आयादेशः।]]
09
=>
 [[६। ‘घुमास्थागापा--’ (६-४-६६) इतीत्वम्। एवं क्त्वायां, क्तिनि, यकि च ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[७। ‘श्याद्व्यथाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्ययः। वाऽसरूपन्यायेन णप्रत्ययोऽपि भवत्येव।]]
11
=>
 [[८। ‘गस्थकन्’ (३-१-१४६) इति थकन्प्रत्ययः। स्त्रियां टापि, ‘प्रत्ययस्थात्--’ (७-३-४४) इतीत्वम्।]]
12
=>
 [[आ। ‘वाताहतिचलच्छाखा नर्तका इव शाखिनः। दुःसहा ही परिक्षिप्ताः क्वणद्भिरलिगाथकैः।।’ भ। का। ६-८४।]]
13
=>
 [[९। ‘ण्युट् च’ (३-१-१४७) इति ण्युट्। णित्त्वात् युगागमः। स्त्रियां टित्त्वात् ङीप्।]]
14
=>
 [[B। ‘प्रादिदृक्षत नो नृत्यं नाशुश्रूषत गायनान्। रामं सुस्मूर्षमाणोऽसौ कपिर्विरहदुःखितम्।।’ भ। का। ८-३४।]]
15
=>
 [[१०। ‘भव्यगेय--’ (३-४-६८) इत्यादिना कर्तरि यत्प्रत्ययः। ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इतीत्वे गुणः। गेयो माणवकः साम्नाम्।]]
16
=>
 [[११। ‘गापोष्टक्’ (३-२-८) इत्यत्र ‘अनुपसर्गे’ इत्युक्त्या, उपसर्गसमभिव्याहारे ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणेव भवति।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०४२५+ २५]
18
=>
 [[१। ‘गापोष्टक्’ (३-२-८) इति कर्मण्युपपदे टकूप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः। स्त्रियाम्, ‘टिड्ढाणञ्--’ (४-१-१५) इति ङीप्।]]
19
=>
 [[२। ‘बहुलमाभीक्ष्ण्ये’ (३-२-८१) इति णिनिः। असकृत् साम गायन् एवमुच्यते।]]
20
=>
 [[३। ‘साधुकारिण्युपसङ्ख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः।]]
21
=>
 [[आ। ‘स्नसमाननाम्न्यवयवे नटद्गुणात् धनुषश्च्युतैः स युधि देवगायिनाम्।’ चम्पूभारते ५-५२।]]
22
=>
 [[४। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
23
=>
 [[५। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति लुकि ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यण्।]]
24
=>
 [[६। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]
25
=>
 [[७। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
26
=>
 [[८। सोपसर्गेऽपि ‘स्थागापापचो भावे’ (३-३-९५) इति अङपवादः क्तिन् प्रत्ययः।]]
27
=>
 [[९। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीत्वनिषेधः।]]
28
=>
 [[१०। ‘कमिमनिजनिगा--’ (द। उ। १-१२५) इति तुप्रत्यय। गातुः = गायकः।]]
29
=>
 [[११। ‘उषिकुषिगर्त्तिभ्यः--’ (द। उ। ६-२९।) इति कर्मणि थन्प्रत्ययः। गाथा = वृत्तविशेषः।]]
30
=>
 [[१२। ‘गश्चोदि’ (द। उ। ६-३५।) इति थक्प्रत्ययः। उद्गीयते इति उद्गीथः = साम।]]
31
=>
 [पृष्ठम्०४२६+ २५]