| YouTube Channel

छन्दस् (chandas)

 
शब्दसागरः
English
छन्दस्
n.
 (-न्दः)
1. Poetical metre of every kind, but it is also applicable
particularly to the metre of the Vedas.
2. Meaning, purport, ob-
ject, intention.
3. Wish, desire.
4. the Vedas or scripture.
5.
Wilfulness, independence, uncontrolled or unrestrained conduct.
E.
 छदि to gladden, &c. and असुन् Unadi affix, च is changed to छ
also in some senses with a final vowel छन्द q. v.
Capeller Eng
English
छ॑न्दस्
n.
 delight, pleasure, wish, desire
fancy, ideal
incantation, holy song, sacred text or Veda
metre, also =
prec.
Yates
English
छन्दस् (न्दाः) 5.
n.
 Poetical metre
meaning, intention
wish
the
vedas
wilfulness, independence.
Spoken Sanskrit
English
छन्दस् - chandas -
n.
 - metre
छन्दस् - chandas -
n.
 - sacred text of the Vedic hymns
छन्दस् - chandas -
n.
 - desire
छन्दस् - chandas -
n.
 - metrical science
छन्दस् - chandas -
n.
 - will
छन्दस् - chandas -
n.
 - incantation-hymn
छन्दस् - chandas -
n.
 - purport
छन्दस् - chandas -
n.
 - intention
छन्दस् - chandas -
n.
 - roof
छन्दस् - chandas -
n.
 - longing for
छन्दस् - chandas -
n.
 - sacred hymn
छन्दस् - chandas -
n.
 - deceit
Wilson
English
छन्दस्
n.
 (-न्दः)
1 Poetical metre of every kind, but it is also applicable particularly to the
metre of the Vedas.
2 Meaning, purport, object, intention.
3 Wish, desire.
4 The Vedas or scripture.
5 Wilfulness, independence, uncontrolled or unrestrained conduct.
E.
 चदि to gladden, &c. and असुन् Uṇādi affix, च is changed to
छ
also in some senses with a final vowel छन्द, q. v.
Apte
English
छन्दस् [chandas],
n.
 [छन्दयति असुन्]
Wish, desire, fancy, will, pleasure
(गृह्णीयात्) मूर्खं छन्दो$नुवृत्तेन याथातथ्येन पण्डितम् Chāṇ.33.
Free will, free or wilful conduct.
Meaning, intention.
Fraud, trick, deceit.
The Vedas, the sacred text of the Vedic hymns
स च कुल- पतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता
U.*
 3.48
बहुलं छन्दसि frequently used by Pāṇini
प्रणवश्छन्दसामिव
R.*
 1.11
Y.*
 1.143
Ms.*
 4.95.
A metre
ऋक्छन्दसा आशास्ते &Sacute.4
गायत्री छन्दसामहम्
Bg.*
 1.35
13.4.
Metrical science, prosody
(regarded as one of the six Vedāṅgas or auxiliaries to the Vedas, the other five being शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त and ज्योतिष).
A metrical composition. ... मया काव्यानि तन्वता छन्दो विनिर्मितं तस्मिन् कृतः सर्वस्य संग्रहः Parṇāl.1.23.
A festival
वेदे वाक्ये वृत्तभेदे उत्सवे$पि नपुंसकम् । Nm.
Comp.
 -कृतम् any metrical part of the Vedas or other sacred compositions
यथो- दितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत्
Ms.*
 4.1.
गः (छन्दोगः) a reciter in metre.
a student or chanter of the Sāmaveda
Ms.*
 3.145
(छन्दोगः सामवेदाध्यायी)
The Sāmaveda
साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम्
Bhāg.*
 12.6.53. -भङ्गः a violation of the laws of metre.-विचितिः
f.
 'examination of metres',
N.
 of a work on metres, sometimes ascribed to Daṇḍin
छन्दोविचित्यां सकलस्तत्प्रपञ्चो निदर्शितः Kāv.1.12. -वृत्तम् a metre in general. -स्तुभ्
m.
N.
 of Aruṇa.
Apte 1890
English
छंदस् n. [छंदयति असुन्] 1 Wish, desire, fancy, will, pleasure
( गृह्णीयात्) मूर्खं छंदोऽनुवृत्तेन याथातथ्येन पंडितं Chāṇ. 33.
2 Free will, free or wilful conduct.
3 Meaning, intention.
4 Fraud, trick, deceit.
5 The Vedas, the sacred text of the Vedic hymns
स च कुलपतिराद्यश्छंदसां यः प्रयोक्ता U. 3. 48
बहुलं छंदसि frequently used by Pāṇini
प्रणवश्छंदसामिव R. 1. 11
Y. 1. 143
Ms. 4. 95.
6 A metre
ऋक्छंदसा आशास्ते Ś. 4
गायत्री छंदसामहं Bg. 10. 35
13. 4.
7 Metrical science, prosody
(regarded as one of the six Vedāngas or auxiliaries to the Vedas, the other five being शिक्षा, व्याकरण, कल्प, निरुक्त and ज्योतिष).
Comp.
कृतं any metrical part of the Vedas or other sacred compositions
यथोदितेन विधिना नित्यं छंदस्कृतं पठेत् Ms. 4. 100.
गः (
छंदोगः) {1} a reciter in metre. {2} a student or chanter of the Sāmaveda
Ms. 3. 145
( छंदोगः सामवेदाध्यायी)
भंगः a violation of the laws of metre.
विचितिः f. ‘examination of metres’, N. of a work on metres, sometimes ascribed to Daṇḍin
छंदोविचित्यां सकलस्तत्प्रपंचो निदर्शितः Kāv. 1. 12.
वृत्तं a metre in general.
स्तुभ् m. N. of Aruṇa.
Monier Williams Cologne
English
1. छन्दस्
n.
 ‘roof’, see बृह॑च्-
deceit,
Uṇ.
2. छ॑न्दस्
n.
 desire, longing for, will,
MBh.
 xii, 7376
Pāṇ.
 iv, 4, 93,
Kāś.
intention, purport,
W.
a sacred hymn (of
AV.
as distinguished from those of
RV.
SV.
 &
YajurV.
 ), incantation-hymn,
RV.
 x
AV.
ŚBr.
 viii
MBh.
 v, 1224
Ragh.
 i, 11
the sacred text of the Vedic hymns,
ŚBr.
 xi, 5, 7, 3
ĀśvGṛ.
Kauś.
Gobh.
VPrāt.
Pāṇ.
Mn.
&c.
metre (in general, supposed to consist of 3 or 7 typical forms [AV.
VS.
&c.
 ] to which Virāj is added as the 8th [ŚBr. viii, 3, 3, 6]
छ॑न्दस् opposed to गायत्रि॑ and त्रिष्टु॑भ्,
RV.
 x, 14, 16)
metrical science,
MuṇḍUp.
 i, 1, 5
MBh.
 i, 2887
Pañcat.
Śrut.
=
 °दो-ग्रन्थ,
Nyāyam.
 ix, 2, 6, Sch.
छन्दस् [cf.
Lat.
 scando, ‘to step, scan’.]
छन्°दस् a
&c.
 See ib.
Monier Williams 1872
English
छन्दस्, अस्, n. desire, longing for, delight,
pleasure, wish, will
free will
meaning, intention,
purport, object
a sacred hymn or verse as distin-
guished from the verses of the four Vedas, a verse
which is neither Ṛc, nor Sāman, nor Yajus, nor
Ātharvaṇa, originally perhaps a hymn or verse used
in incantations
the sacred text of the Vedic hymns
metre in general, supposed to consist of three or
seven typical forms
metrical science, prosody.
—छन्दः-प्रकरण, अम्, n. a chapter on metre.
—छन्दः-प्रशस्ति or छन्द-प्रशस्ति, इस्, f. a
work by Harṣa.
—छन्दः-शास्त्र, अम्, n. metrical
science, a work on metre by Piṅgala.
—छन्दः-
सङ्ग्रह and छन्दः-सार, अस्, m. a work giving
a summary of metres.
—छन्दः-सिद्धि, इस्, f.
a chapter of the Kāvya-kalpa-latā-vṛtti-parimala.
—छन्दः-स्तुत्, त्, त्, त्, or छन्दः-स्तुभ्, प्, प्,
प्, Ved. praising in hymns.
—छन्दश्-चूडामणि,
इस्, m. a work by Hema-candra.
—छन्दस्-कृत,
अम्, n. any metrical part of the Vedas or other sacred
compositions.
—छन्दस्-पक्ष, अस्, आ, अम्, Ved.
one whose wing is sacred song, (borne aloft on the
wings of praise ?).
—छन्दस्-वत्, आन्, अती, अत्,
Ved. pleasing, lovely.
—छन्दो-ग, अस्, m. (rt.
गै), a reciter or singer in metre, a chanter of
the Sāma-veda, generally the same as the Udgātṛ
priest.
—छन्दोग-परिशिष्ट, अम्, n. title of
a work by Kātyāyana giving a supplement to
Gobhila's Sūtras.
—छन्दोग-ब्राह्मण, अम्, n.
the Brāhmaṇa of the Udgātṛ priests attached to the
Sāma-veda. Some authorities give eight of these
Brāhmaṇas, the principal being called Prauḍha or
Pañcaviṃśa, as consisting of twenty-five sections.
—छन्दोग-माहकि, इस्, m., N. of a preceptor.
—छन्दोग-शाखा, f. a branch of the Sāma-veda.
—छान्दोग-श्रुति, इस्, f. the Veda of the Chandogas,
the Sāma-veda.
—छन्दोगाह्निक-पद्धति (°ग-
अह्°), title of a work by Rāma-kṛṣṇa.
—छन्दो-
गोविन्द, title of a work on metre by Gaṅgā-dāsa.
—छन्दो-देव, अस्, m., N. of a man, = मतङ्ग।
—छन्दो-नामन्, आ, आ, अ, Ved. having the name
of metre, metrical.
—छन्दोनुवृत्त (°दस्-अन्°),
अम्, n. conforming to one's humour, humouring,
indulgence.
—छन्दो-भङ्ग, अस्, m. violation of
the laws of metre.
—छन्दो-भाषा, f. the language
of the Vedas (?).
—छन्दो-मञ्जरि, इस् or ई, f. title
of a work on metre by Gaṅgā-dāsa.
—छन्दो-
मय, अस्, ई, अम्, Ved. consisting of or containing
sacred hymns.
—छन्दो-मान, अम्, n., Ved. the
measure of metre, i. e. a syllable regarded as the
metrical unit.
—छन्दो-मार्तण्ड, अस्, m. title of
a work on metre.
—छन्दो-माला, f. title of a work
on metre.
—छन्दो-रुट्-स्तोम, अस्, m., N. of a
Ṣaḍaha rite.
—छन्दो-विचिति, इस्, f. ‘examination
of metres, ’ title of a treatise on metre.
—छन्दो-
विवृति, इस्, f. ‘explanation of metres, ’ title of Piṅ-
gala's work on metre.
—छन्दो-वृत्त, अम्, n. a
metre in general, any metre.
Macdonell
English
छन्दस् chánd-as,
n.
 pleasure, desire, will
🞄magical or sacred hymn
which is not 🞄Ṛk, Sāman, or Yajus
Vedic text, Veda
🞄metre, prosody: (ḥ) -śāstra,
n.
 manual of prosody 🞄(esp. Piṅgalaʼs)
(s) -kṛta, pp. composed 🞄in metre
(ḥ) -sūtra,
n.
 (Piṅgalaʼs) sūtra on 🞄prosody.
Benfey
English
छन्दस् छन्द् + अस्,
n.
1. Pleasure,
MBh. 12, 7376.
2. A holy hymn, MBh.
5, 1224.
3. The Vedas, MBh. 12, 12933.
4. Poetical metre, Bhag. 10, 35.
5.
Metrics, Pañc. ii. d. 34.
--
Comp.
 निश्-
छन्दस्, i. e.
निस्-,
adj.
 where the Vedas
are not studied, Man. 3, 7.
Apte Hindi
Hindi
छन्दस्
नपुं*
 - छन्द्-असुन्
"कामना, चाह, कल्पना, इच्छा, मरजी"
छन्दस्
नपुं*
 - -
"स्वतन्त्र इच्छा, स्वेच्छाचरण"
छन्दस्
नपुं*
 - -
"मतलब, इरादा"
छन्दस्
नपुं*
 - -
"जालसाज, चालाकी, धोखा"
छन्दस्
नपुं*
 - -
"वेद, वैदिक सूक्तों का पावन पाठ"
छन्दस्
नपुं*
 - -
"वृत, छन्द"
छन्दस्
नपुं*
 - -
"छन्दों का ज्ञान, छन्दः शास्त्र"
छन्दस्
नपुं*
 - छन्दयति+छन्द्+असुन्
"एक पर्व, त्योहार"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
छन्दस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದ
निष्पत्तिः - > छदि (आह्लादने) - "असुन्" आदेः छकारादेशश्च (उ० ४-२१९)
प्रयोगाः - > "श्रोत्रियं छन्दोऽधीते" । "आसीन्महीक्षितामाद्यः प्रणवश्छन्दसामिव" ।
उल्लेखाः - > पा० सू० ५-२-८४, रघु० १-११
छन्दस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಚ್ಛೆ /ಅಭಿಲಾಷೆ /ಅಪೇಕ್ಷೆ
प्रयोगाः - > "छन्दसो निर्मिते"
उल्लेखाः - > पा० सू० ४-४-९३
छन्दस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವೈರಾಚಾರ /ಸ್ವಚ್ಛಂದವರ್ತನೆ
छन्दस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಪಟ /ಮೋಸ
छन्दस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃತ್ತನಿಯಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪದ್ಯ
विस्तारः - > "छन्दः पद्ये च वेदे च स्वैराचाराभिलाषयोः" - मेदि० ।
छन्दस्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಮವೇದ
L R Vaidya
English
CaMdas {% n. %} 1. Wish, desire (गृह्णीयात्) मूर्खं छंदोनुवृत्तेन तथा तथ्येन पंडितम् Chāṇakya.33
2. free will, free and independent conduct
3. meaning, intention
4. fraud, deceit
5. the Vedas, the sacred text of the Vedic hymns, प्रणवश्छंदसमिव R.i.11, or जलांते छंदसां कुर्यादुत्सर्गम् Yaj.i.143, M.iv.95
6. a metre, ऋक्छंदसा आशास्ते Sak.iv. or गायत्री छंदसामहम् Bg.x.35, xiii.4
7. metrical science
this is regarded as one of the six Vedāngas (auxiliaries to the Vedas), the other five being शिक्षा, व्याकरण, कल्प, निरुक्त and ज्योतिष.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
छन्दस् n. (r. छद्, insertâ nasali, s. अस्, nisi a छन्द adjecto
स्)
1) desiderium. R. Schl. II. 9. 7.: मयो ऽच्यमानं यदि
ते श्रोतुञ् छन्दः.
2) rhythmus, metrum, praesertim Vê-
dorum. BH. 10. 35. 13. 4.
3) scriptum sacrum, Vêdus.
RAGH. 1. 11.: छन्दसाम् (Schol. वेदानाम्).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
छन्दस् one of the Vedanga, attributed to Pingala. IO.
1347. 1378. 1743 B. 2106. W. p. 98--100. Oxf.
386^a. Khn. 8. B. 3, 60. Ben. 2. Pheh 5. Oudh
1876, 2. III, 8. Brl. 80. Bh. 6. Bhk. 89. Pro-
ceed. ASB. 1869, 143. Oppert 1006. 3167. 6607.
II, 5497. 8268. Rice 26. Peters. 2, 171. 3, 394.
395 (and C.). Pingala is quoted in Sāmagānāṃ
chandas. Oxf. 383^b.
C. by Bhāskararāya. K. 94.
C. Bhāṣyarāja by Vedāṅgarāja. IO. 110. 2322.
C. Mṛtasaṃjīvanī (q. v.) by Halāyudha.
--Sv. Peters. 2, 180.
--Av. Peters. 2, 182.
छन्दस् {% add %} Haug 30. {% read %} Brl. 8. Bhk. 8.
C. Bhāṣyarāja. {% read %} by Bhāskararāya.
--Sv. {% add %} Oudh XIII. 28. See Sāmagānāṃ chandas.
छन्दस् one of the Vedāṅga. GB. 19. Peters. 4, 4. Stein 39.
छन्दस् by Piṅgala. Ulwar 155. 158.
C. by Yādavaprakāśa. Hz. 299. 563 (Piṅgala-
chandovicitibhāṣya). Extr. 70. 85.
छन्दस् vedāṅga. AK 67. AS p. 65. Hpr. 2, 67. Lz. 131.
C. Bhāṣyarāja by Bhāskararāya. AS p. 133.
C. Piṅgalaprakāśa by Viśvanātha Pañcānana. AS
p. 65.
C. Mṛtasaṃjīvinī by Halāyudha. AK 716. 719.
AS p. 65.
Indian Epigraphical Glossary
English
chandas (IE 7-1-2), ‘seven’.
Abhyankara Grammar
English
छन्दस् (1) Vedic Literature in general as found in the rule बहुलं छन्दसि which has occurred several times in the Sutras of Panini, cf. छन्दो- वत्सूत्राणि भवन्ति M. Bh. on I.1.1, and I.4.3
cf. also V. Pr. I. 1, 4
(2) Vedic Samhita texts as contrasted with the Brahmana texts
cf.छन्दो- ब्राह्मणानि च तद्विषयाणि P, IV.2.66
() metre, metrical portion of the Veda.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वृत्तम्, छन्दस्
noun
अक्षरगणनया निर्धारितः पद्यस्य गुणविशेषः
"कालिदासेन मेघदूतम् इति काव्यम् मन्दाक्रान्ता इति एकेनैव वृत्तेन विरचितम्"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्वाध्यायः श्रुतिराम्नायश्छन्दो वेदस्त्रयी पुनः ।
ऋग्यजुःसामवेदाः स्युरथर्वा तु तदुद्धृतिः ॥ २४९ ॥
-wordlist-
स्वाध्याय (पुं), श्रुति (स्त्री), आम्नाय (पुं), छन्दस् (क्ली), वेद (पुं), त्रयी (स्त्री), ऋग्वेद (पुं), यजुर्वेद (पुं), सामवेद (पुं), अथर्वन् (पुं)
--source--
शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दो ज्योतिर्निरुक्तयः ॥ २५० ॥
षडङ्गानि धर्मशास्त्रं स्यात्स्मृतिर्धर्मसंहिता ।
-wordlist-
वेदाङ्ग (क्ली), षडङ्गी (स्त्री), शिक्षा (स्त्री), कल्प (पुं), व्याकरण (क्ली), छन्दस् (क्ली), ज्योतिस् (क्ली), निरुक्त (क्ली), धर्मशास्त्र (क्ली), स्मृति (स्त्री), धर्मसंहिता (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
वेद
वेद, श्रुति, आम्नाय, स्वाध्याय, छन्दस्, आगम
वेदः श्रुतिस्तथाम्नायः स्वाध्यायश्छन्द आगमः ।
verse 1.1.1.9
page 0002
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
छ, छन्दस्, तडित्, निर्मल
छं च छन्दसि तडिति निर्मले च तथा स्मृतः ॥ १७ ॥
verse 1.1.1.17
page 0120
Tamil
Tamil
ச2ந்த3ஸ் : விருப்பம், ஆசை, நினைப்பு, மகிழ்ச்சி, இச்சை.
Mahabharata
English
Chandas^1 = Śiva (1000 names^2). Do.^2 = Vishṇu (1000 names).
Vedic Reference
English
1. Chandas in the Rigveda usually denotes a ‘song of
praise’ or ‘hymn.’^1 The original sense of the word, as derived
from the verb chand, ‘to please, ’ was probably ‘attractive
spell, ’ ‘magic hymn, ’^2 which prevailed on the gods. In a very
late hymn of the Rigveda, ^3 as well as in one of the Atharvaveda, ^4
the word is mentioned in the plural (chandāṃsi), beside Ṛc
(ṛcaḥ), Sāman (sāmāni), and Yajus, and seems to retain its
original meaning, not improbably with reference to the magical
subject-matter of the Atharvaveda. From denoting a (metrical)
hymn it comes to mean ‘metre’ in a very late verse of the
Rigveda, ^5 in which the ‘Gāyatrī, the Triṣṭubh, and all (sarvā)
the metres (chandāṃsi) are mentioned. In the later Saṃhitās
three^6 or seven^7 metres are enumerated, and in the Śatapatha
Brāhmaṇa^8 eight. By the time of the Rigveda Prātiśākhya^9
the metres were subjected to a detailed examination, though
much earlier references are found to the number of syllables in
the several metres.^10 Later the word definitely denotes a Vedic
text generally, as in the Śatapatha Brāhmaṇa.^11
1) Rv. x. 85, 8 (an obscure verse)
114, 5
Av. iv. 34, 1
v. 26, 5
vi. 124, 1
xi. 7, 8, etc.
2) Cf. Roth in St. Petersburg Dic-
tionary, s.v.
3) Rv. x. 90, 9.
4) Av. xi. 7, 24.
5) x. 14, 16.
6) Av. xviii. 1, 17
Vājasaneyi Saṃ-
hitā, i. 27, etc.
7) Av. viii. 9, 17. 19, etc.
8) viii. 3, 3, 6, etc.
9) xvi. 1 et seq. Cf. Max Müller,
Sacred Books of the East, 32, xcv. et
seq.
10) Kāṭhaka Saṃhitā, xiv. 4
Jaitti-
rīya Saṃhitā, vi. 1, 2, 7.
11) xi. 5, 7, 3. So Gobhila Gṛhya
Sūtra, iii. 3, 4. 15, etc.
2. Chandas occurs in one passage of the Atharvaveda^1 in the
adjectival compound bṛhac-chandas, which is used of a house,
and must mean ‘having a large roof.’ Bloomfield^2 accepts the
reading as correct, but Whitney^3 considers emendation to
Chadis necessary.
1) iii. 12, 3.
2) Hymns of the Atharvaveda, 345
Zimmer, Altindisches Leben, 150.
3) Translation of the Atharvaveda,
105.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
छन्दस्
न०
 छन्दयति असुन् । १ वेदे भावे असुन् । २ स्वैरा-चारे ३ अभिलाषे च मेदि० । ४ कपटे । नियताक्षरबर्ण-मात्रादिसन्निवेशवशात् ५ चतुश्चरणादौ पद्ये । लौकिकतत्संज्ञाभेदाश्च वृत्तरत्नाकरादौ सलक्षणा उक्तास्ते तुतत्तच्छब्दे उक्ता वक्तव्याश्च । वैदिकच्छन्दांसि तु सर्वानु-क्रमिकायां कात्यायनेन दर्शितानि यथा“अथ छन्दांसि गायत्र्युपङ्क्तिष्णिगनुष्टुव्वृहतीत्रिष्टुब्-जगत्यतिजगतीशक्वर्यतिशकर्यष्ट्यत्यष्टिधृत्यतिधृतयः कृति-प्रकृत्याकृतिविकृतिसंकृत्यतिकृत्युत्कृतयः चतुर्विंशत्य-क्षरादोनि चतुरुत्तराणि । जनाधिकेनैकेन निचृद्भू-रिजौ द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ । पादपूरणार्थं तु क्षैप्रसं-योगैकाक्षरीभावान् व्यूडेत् । आद्ये तु सप्तवर्गे पादवि-शेषात् संज्ञाविशेषास्ताननुक्रामन्त एवोदाहरिष्यामो वि-राड्रूपा विराट्स्थानाश्च बहुला अपि त्रिष्टुभ एवेत्यु-द्देशः । तत्र दशैकादण्यादशाक्षराणां वैराजत्रैष्टुभजा-गता इति संज्ञा अनादेशेऽष्टाक्षराः पादाश्चतुष्पादाश्च-र्चः । प्रथमं छन्दस्त्रिपदा गायत्री । पञ्चकाश्चत्वारः षट्कश्चैकश्चतुर्थश्चतुष्को वा पदपङ्क्तिः । षट्-सप्तैकादशा उष्णिग्गर्भा । त्रयः सप्तकाः पाद निचृन्-मध्यमः षत्कश्चेदतिनिचृद्दशकश्चेद्यवमध्या । यस्यास्तु षट्सप्तकाष्टकाः सा वर्धमाना विपरीता प्रतिष्ठा । द्वौषट्कौ सप्तकश्चेति ह्रसीयसी । १द्वितीयमुष्णिक् त्रिपदान्त्यो द्वादशकः । आद्यश्चेत् पुरउष्णिङ् मध्यमश्चेत्ककुप् । त्रैष्टुभजागतचतुष्काः ककुम्न्यङ्कुशिरैकादशिनोः परः षट्कस्तनुशिरा मध्ये चेत्पि-पीलिकमध्याद्यपञ्चकस्त्रयोऽष्टका अनुष्टुब्गर्भा । चतुः-सप्तकोष्णिगेव । ३तृतीयमनुष्टुप् । पञ्चपञ्चकाः षट्कर्श्चको महापद-पङ्क्तिः । जागतावष्टकश्च कृतिः । मध्ये चेदष्टकः पिपी-लिकमध्या । नवकयोर्मध्ये जागतः काविराट् । नववैरा-जत्रयोदशैर्नष्टरूपा । दशकास्त्रयो विराडैकादशका वा । ४चतुर्थं बृहती तृतीयो द्वादशकः । आद्यश्चेत् पुरस्ता-द्वृहती । द्वितीयश्चेन्न्यङ्कुमारिण्युरोवृहती स्कन्ध-ग्रीवी वा । अन्त्यश्चेदुपरिष्टाद्वृहती । अष्टिनोर्मध्येदशकौ विष्टारवृहती । त्रिजागतोर्ध्ववृहती । त्र-योदशिनोर्मध्येऽष्टकः पिपीलिकमध्या । नवकाष्टकैकादशाष्टिनो विषमपदा । चतुर्नवका वृहत्येव । ५पञ्चमं पङ्क्तिः पञ्चपदा । अथ चतुष्पदा विराड्-दशकाः । अयुजौ जागतौ सतोवृहती युजौ चेद्बि-परीताऽऽदौ चेत प्रस्तारपङ्क्तिरन्त्यौ चेदास्तारपङ्क्तिराद्यन्त्यौ चेत् संस्तारपङक्तिर्मध्यमौ चेद्विष्टारपङ्क्तिः । ६षष्ठं त्रिष्टुप् त्रैष्टुभपदा । द्वौ तु जागतौ यस्याः साजागते जगती त्रैष्टुभे त्रिष्टुप् । वैराजौ जागतौचाभिसारिणी । नवकौ वैराजस्त्रैष्टुभश्च द्वौ वा वै-राजौ मवकस्त्रैष्टुभश्च विराट् स्थानैकादशिनस्त्रयोऽष्टकश्चविराड्रूपा । द्वादशिनस्त्रयोऽष्टकश्च ज्योतिष्मती । यतो-ऽष्टकस्ततोज्योतिः । चत्वारोऽष्टका जागतश्च महावृ-हती । मध्येजागतश्चेद्यवमध्या आद्यौ दशकावष्टका-स्त्रयः पङ्क्त्युत्तरा विराट् पूर्वा वा । ७सप्तमं जगती जागतपदा । अष्टिनस्त्रयः रखौ च द्वौमहासतोवृहती । अष्टकौ सप्तकः षट्को दशकोनवकश्च षडष्टका वा महापङ्क्तिः”तत् प्रतिपादकग्रन्थस्य वेदाङ्गत्वं यथोक्तं शिक्षाग्रन्थे३१ । ७ । “छन्दःपादौ तु वेदस्य हस्तौक ल्पोऽथ पठ्यतेज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा घ्राणंतु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् । तस्मात् साङ्गमधीत्यै-व व्रह्मलोके महीयते” इति ।छन्दोग्रन्थस्य वेदोपयोगिता ऋग्वेदभाष्ये दर्शिता यथाछन्दोग्रन्थोऽप्युपयुज्यते छन्दोविशेषाणां तत्र तत्र विहि-तत्वात् । “तस्मात् सप्त चतुरुत्तराणि छन्दांसि प्रातरनु-वाकेऽनूच्यन्ते” इति ह्याम्नातम् । गायत्र्युष्णिगनुष्टुव्वृहतीपङ्क्तित्रिष्टुब्जगतीत्येतानि सप्त छन्दांसि ।चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री । ततोऽपि चतुर्भिरक्षरैरधि-काष्टाविंशत्यक्षरोष्णिक् । एवमुत्तरोत्तराधिका अनुष्टु-वादयोऽवगन्तव्याः । तथान्यत्रापि श्रूयते । “गायत्री-भिर्व्राह्मणस्य दध्यात्, त्रिष्टुब्भीराजन्यस्य, जगतीभि-र्वैश्यस्येति” । तत्र मगणयगणादिसाध्यो गायत्र्यादिविवेकश्छन्दोग्रन्थमन्तरेण न सुविज्ञेयः । किञ्च “योह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतव्राहणेन मन्त्रेण याज-यति वाऽध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति । गर्त्ते वापत्यते । प्र वा मीयते पापीयान् भवति तस्मादेतानिमन्त्रे मन्त्रे विद्यादिति” श्रूयते । तस्मात्तादद्वेदनायछन्दोग्रत्थ उपयुज्यते ।६ सामभेदे “छन्दांसि जज्ञिरे तस्मात् यजुस्तस्मादजायत”श्रुतिः छन्दोगः ।छन्दोऽधीते “श्रोत्रियँश्छन्दोऽधीते” पा० अण् वा श्रो-त्रियन्नादेशः । श्रोत्रिय छन्दोऽध्येतरि पुक्षे अण्मात्रम् ।छान्दस तत्रार्थे “श्रोत्रियच्छान्दमौ समौ” अमरः ।छन्दसा इच्छया निर्म्मितम् यत् । छन्दस्य इच्छया नि-र्म्मिते
त्रि०
 । छन्दसो व्याख्यानो ग्रन्थः यत् अण् वा ।छन्दस्य छान्दस वेदव्याख्यानग्रन्थे । तत्र गायत्र्यादौछन्दसि “सप्त छन्दांसि क्रतुमेकं तन्वन्ति” भा० व०१३४ अ० । “गायत्री छन्दसामहम्” गीता । “छन्दो-भिरच्छादयन् यदेभिरच्छादयन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्”छा० उ० । वेदे “छन्दसि बहुलम्” पा० । “युक्तश्छ-न्दांस्यधीयत” मनुः “हिरण्यगर्भो भगवान् यएष छन्दसास्तुतः” हरिवं० २२६ अ० । “आसीन्महीक्षितागाद्यःप्रणवश्छन्दसामिव” रघुः । इच्छायां छन्दस्वः ।छन्दस इदम् अण् । छान्दस वेदसम्बन्धिनि
त्रि०
 सर्वच्छन्दसि समार्द्धसमविषमभेदादिज्ञानाय लीला०उक्तं यथा“समादिवृत्तज्ञानाय करणसूत्रं सार्द्धार्य्या । पादा-क्षरमितगच्छे गुणवर्गफलञ्चये द्विगुणे ॥
समवृत्तानांसङ्ख्या तद्वर्गोवर्गवर्गश्च । स्वस्वपदोनौ स्यातार्मसमा-नाञ्च विषमाणाम् ॥
उदाहरणम् । समानामर्द्धतुल्यानांविषमाणां पृथक् पृथक् । वृत्तानां वद मे सङ्ख्यामनुष्टुप्-छन्दसि द्रुतम् ॥
न्यासः । उत्तरगुणः । २ । गच्छः ।८ । लब्धाः समवृत्तानां सङ्ख्याः । २५६ । तथार्द्ध-समानाम् । ६५२८० । विषमाणाञ्च । ४२९४९०१७६० ।“अद्ध्रयोयस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समवृत्तं प्रचक्षते ॥
प्रथमाङ्घ्विसमोयस्यतृतीयश्चरणोभवेत् । द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्द्धसममुच्यते ॥
यस्य पादचतुष्केऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् । तदाहु-र्विषसं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः” ॥
Capeller
German
छ॑न्दस्
n.
 Lust, Verlangen, Ideal
Lied,
heiliger Text, Veda (g.)
Strophe,
Metrum, Metrik.
Grassman
German
chándas, n., Lied, Preislied [von chand, vgl. chandá], in den spätesten Hymnen wird es 2〉 als besondere Liederart dem ṛc, sā́man, yájus oder 3〉 als besondere Art des Metrums der gāyatrī́ und triṣṭúbh gegenübergestellt.
-as {911, 8}
{956, 3}
{1021, 1}.
-āṃsi {940, 5}. _{940, 6}. — 2〉 {916, 9}. — 3〉 {840, 16}.
-asām yógam {940, 9}.
Burnouf
French
छन्दस् छन्दस्
n.
 intention, tendance naturelle, désir
indépendance de caractère.
-- (छन्द्) rhythme, mètre
poétique
les chants du Veda
les chants du Sāmaveda.
Ouvrage védique sur la métrique compris dans les Vedāṅgas.
छन्दस्य a. conforme au désir de qqn.
छन्दोग
m.
 (गै) chantre du Sāma-veda
théologien
ou commentateur du Sāmaveda.
Stchoupak
French
छन्दस्-
nt. désir, volonté
hymne magique, hymne védique ou en
général texte védique, Veda
mètre (védique), métrique
-त्व- nt.
nature d'hymne, de mètre védiques
छन्दोमय- a. qui consiste en
hymnes.
छन्द-गति-
f.
 interprétation des Veda.
छन्दः-स्तुत्- ag. célébrant par des hymnes.
छण्दो-ग- ag. chanteur d'hymnes.
°वृत्त- nt. mètre.