धातुः: छद्
मूलधातुः: छद
धात्वर्थः: अपवारणे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: छदयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: अदन्तः


धातुः: छद्
मूलधातुः: छद
धात्वर्थः: अपवारणे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: छादयति-ते,छदति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: आधृषीयः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

छदँ छद  (अर्थः)  अपवारणे
स्वरितेदिति मैत्रेयदेवौ परस्मैपदीति शाकटायनः (छादयति छदति छदते ) छदयतीत्यूर्जने घटादौ छन्छयतीतीहैव संवरणे गतः 291

छदँ छद  अपवारणे 
- छादयति छदति छदते  उरश्छदः  छन्नः  छत्रम्  छात्रः  छदिः  छद्म  छादिः  277

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“छद अपवारणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> आधृषीयः। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> ‘छदिरूर्जने’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति भ्वादिषु पठ्यते। </li> <li>तत्र छदिरिति इका निर्देशः। </li> <li>ऊर्जनम् = बलनम् प्राणनं वा। </li> <li>चुरादिषु पठितस्य छदधातोराधृषीयत्वेन णिज्विकल्पनात् स्वार्थे णिजभावपक्षे मित्त्वार्थोऽयमनुवादः। </li> <li>धातूनामनेकार्थत्वा- दूर्जने वृत्तिः। </li> <li>छदन्तं प्रयुङ्क्ते छदयति = बलवन्तं प्राणवन्तं वा करोतीत्यर्थः। </li> <li>यदा तु छादयतीति स्वार्थे ण्यन्तः, तदा बलीभवति, प्राणीभवति, अपवारयतीति वाऽर्थः। </li> <li>तदा, ‘नान्ये मितोऽहेतौ’ <a href="#foot_krm05">5</a> इति वचनात् मित्त्वं न। </li> <li>‘छदिरर्जने’ इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठो न साम्प्रदायिकः। </li> <li>‘छेद अपवारणे’ इति चुरादावेवोत्तरत्र विद्यमानस्य धातोरपि ‘छद’ इत्येव क्षीरस्वामिसम्मतः पाठोऽप्यनार्ष इति ज्ञायते। </li> <li>देवपुरुषकारावप्यस्मदुक्तार्थोपष्टम्भकावेव। </li> <li>‘छादेर्घेऽद्व्युपसर्गस्य’ <a href="#foot_krm06">6</a> इत्यादिसूत्राण्येवास्य धातोः भ्वादिषु पाठाभावे गमकानीत्यपि ज्ञेयम्।]] <a href="#foot_krm07">7</a> ‘यौ वा णौ--अपवारणे छदत इत्येकम्, द्वितीयं छदेत्, <a href="#foot_krm08">8</a> अन्यत् छादयति, छदेदिति पुनः स्यादूर्जनेऽर्थे मितः। </li> <li>यत्तु च्छन्दयतीति णौ नुमि पदं-तत संवृताविष्यते’ -- <a href="#foot_krm09">9</a> इति देवः। </li> <li><a href="#foot_krm10">10</a> छादकः-दिका, <a href="#foot_krm11">11</a> चिच्छादयिषकः-षिका, <a href="#foot_krm12">12</a> छादकः-दिका, चिच्छदिषकः- षिका, <a href="#foot_krm13">13</a> चाच्छदकः-दिका, <a href="#foot_krm14">14</a> छदकः-दिका;</li> <li> छादयिता-त्री, चिच्छादयिषिता-त्री, छदिता-त्री, चिच्छदिषिता-त्री, चाच्छदिता-त्री, छदयिता-त्री;</li> <li> छादयन्-न्ती, चिच्छादयिषन्-न्ती, <a href="#foot_krm15">15</a> छदन्-न्ती, चिच्छदिषन्-न्ती, -- छदयन्-न्ती;</li> <li> छादयिष्यन्-न्ती-ती, चिच्छादयिषिष्यन्-न्ती-ती, छदिष्यन्-न्ती-ती, चिच्छ-दिषिष्यन्-न्ती-ती, -- छदयिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> छादयमानः, चिच्छादयिषमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> छदमानः, चिच्छदिषमाणः, चाच्छद्यमानः, छदयमानः;</li> <li> छादयिष्यमाणः, चिच्छादयिषिष्यमाणः, छदिष्यमाणः, चिच्छदिषिष्यमाणः, चाच्छदिष्यमाणः, छदयिषिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> <a href="#foot_krm18">18</a> तनुच्छत्-तनुच्छदौ-तनुच्छदः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm19">19</a> छन्नम्- <a href="#foot_krm20">20</a> छन्नः-छादितः- <a href="#foot_krm21">21</a> तम्, चिच्छादयिषितः, छदितः-तम्, चिच्छदिषितः, चाच्छदितः, <a href="#foot_krm22">22</a> छदितः-तवान्;</li> <li> छादः, चिच्छादयिषुः, छदः, चिच्छदिषुः, चाच्छदः, छदः;</li> <li> छादयितव्यम्, चिच्छादयिषितव्यम्, छदितव्यम्, चिच्छदिषितव्यम्, चाच्छदितव्यम्, छदयितव्यम्;</li> <li> छादनीयम्, चिच्छादयिषणीयम्, छदनीयम्, चिच्छदिषणीयम्, चाच्छदनीयम्, छदनीयम्;</li> <li> छ द्यम्, चिच्छादयिष्यम्, छाद्यम्, चिच्छदिष्यम्, चाछद्यम्, छद्यम्;</li> <li> ईषच्छादः-दुश्छादः-सुच्छादः;</li> <li> -- -- छाद्यमानः-चिच्छादयिष्यमाणः, छद्यमानः, चिच्छदिष्यमाणः, चाच्छद्यमानः, छद्यमानः;</li> <li> छादः, <a href="#foot_krm23">23</a> प्रच्छदः-उरश्छदः-दन्तच्छदः, समुपच्छादः, <a href="#foot_krm24">24</a> समुपातिच्छादः, चिच्छादयिषः, छादः, चिच्छदिषः, चाच्छदः, छदः;</li> <li> छादयितुम्, चिच्छादयिषितुम्, छदितुम्, चिच्छदिषितुम्, चाच्छदितुम्, छदयितुम्;</li> <li> छादना, चिच्छादयिषा, छत्तिः, चिच्छदिषा, चाच्छदा, छदना;</li> <li> छादनम्, चिच्छादयिषणम्, छदनम्, चिच्छदिषणम्, चाच्छदनम्, छदनम्;</li> <li> <a href="#foot_krm25">25</a> छादयित्वा, चिच्छादयिषित्वा, छदित्वा, चिच्छदिषित्वा, चाच्छदित्वा, छदयित्वा;</li> <li> प्रच्छाद्य, प्रचिच्छादयिष्य, प्रच्छद्य, प्रचिच्छदिष्य, प्रचाच्छद्य, <a href="#foot_krm26">26</a> प्रच्छदय्य;</li> <li> छादम् २, छादयित्वा २, चिच्छादयिषम् २, चिच्छादयिषित्वा २, छादम् २, छदित्वा २, चिच्छदिषम् २। चिच्छदिषित्वा २, चाच्छदम् २, चाच्छदित्वा २, <a href="#foot_krm27">27</a> छदम् २ -छादम् २। छदयित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm28">28</a> इसिप्रत्यये छदिः इति भवति। </li> <li>‘इस्मन्त्रन्क्विषु च’ <a href="#foot_krm29">29</a> इति, उपधाया ह्रस्वः। </li> <li>छादयतीति छदिः = चर्म, आवरणं च।]] छदिः, <a href="#foot_krm30">30</a> ष्ट्रन् प्रत्यये, ‘इस्मन्त्रन्क्विषु च’ <a href="#foot_krm31">31</a> इत्युपधाह्रस्वे रूपम्। </li> <li>छाद्यतेऽनेनेति छत्त्रम् = आतपत्रम्।]] छत्त्रम्, <a href="#foot_krm32">32</a> इति मनिनि प्रत्यये छद्म = कपटम्।]] छद्म।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५६२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१८३४। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (ग। सू।)</li> <li id="foot_krm05">05 => (ग। सू। चुरादौ)</li> <li id="foot_krm06">06 => (६-४-९६)</li> <li id="foot_krm07">07 => [पृष्ठम्०५३५+ २४]</li> <li id="foot_krm08">08 => (छदन्)</li> <li id="foot_krm09">09 => (श्लो। ११३)</li> <li id="foot_krm10">10 => [[१। स्वार्थे णिचि, ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धौ रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[२। ण्यन्तात् सनि, अभ्यासात् परतः, ‘छे च’ (६-१-७३) इति तुक्। ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति श्चुत्वेन चकारः। एवं सन्नन्ते यङन्ते च बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[३। ‘आधृषाद्वा’ (गणसूत्रं चुरादौ) इति णिचो वैकल्पिकत्वम्। तेन, णिजभावपक्षे शुद्धाद्धातोर्ण्वुलि रूपम्। ण्यन्तप्रकृतिकण्वुलन्तस्य, अस्य चार्थमेदो नास्ति।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[४। णिजभावपक्षे, यङन्ते, ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घे, ‘दीर्घात्’ (६-१-७५) इति तुकि, तस्य श्चुत्वेन चकारे रूपम्। एवमुत्तरत्रापि रूपनिष्पत्तिर्ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[५। ‘छदिरूर्जने’ (गणसूत्रम्-भ्वादौ) इति घटादिषु पाठेनास्य मित्त्वात्, अस्मात्, हेतुमण्णिचि परतः, उपधावृद्धौ, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वे, ‘छदकः- दिका’ इत्यादीनि, ऊर्जनार्थे विद्यमानस्यास्य धातोर्णौ बोध्यानि।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[आ। ‘मल्लोऽर्द्यः स च हिंसितः पदमुपासात्सीद्धरेः शुन्धितः तावत् स्वं बलमच्छदन् जुषितवान् मुष्ट्या हली मुष्टिकम्।।’ धा। का। ३-५०।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[६। धातोः स्वरितेत्त्वेन, शुद्धात्, ‘स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले (१-३-७२) इति आत्मनेपदम्। परगामिनि क्रियाफले तु, ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ (१-३-७८) इति परस्मैपदमपि भवति।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [पृष्ठम्०५३६+ २४]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि, ‘इस्मन्त्रन्क्विषु च’ (६-४-९७) इति णौ, उपधायाः ह्रस्वः।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[२। ‘वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः’ (७-२-२७) इति ण्यन्तात्, निष्ठायाः इडभावः उपधाह्रस्वत्वं च निपात्यते। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वम्। पक्षे छादितः इत्यपि भवति।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[आ। ‘प्रच्छन्नस्तरुगहनैः स गुल्मजालैः लक्ष्मीवाननुपदमस्य सम्प्रतस्थे।।’ किरातार्जुनीये १२-५४।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[B। ‘आच्छादितायतदिगम्बरमुच्चकैर्गामाक्रम्य संस्थितमुदग्रविशालशृङ्गम्।’ शिशुपालवधे ४-१९।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[३। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णिलोपः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[४। छादेः करणार्थे, प्रच्छाद्यतेऽनेनेत्यर्थे, ‘पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण’ (३-३-११८) इति घप्रत्यये, ‘छादेर्घेऽद्व्युपसर्गस्य’ (६-४-९६) इति उपधाह्रस्वः। एवं दन्त- च्छदः उरश्छदः इत्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[५। ‘अद्विप्रभृत्युपसर्गस्येति वक्तव्यम्’ (वा-६-४-९६) इत्युक्तत्वात् द्विप्रभृतिषूपसर्गेषु सत्स्वपि ह्रस्वो न प्रवर्तते।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [पृष्ठम्०५३७+ १९]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[२। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[३। औणादिके [द। उ। ९। ३०]</li> <li id="foot_krm29">29 => (६-४-९७)</li> <li id="foot_krm30">30 => [[४। ‘ष्ट्रन्’ [द। उ। ८-७९]</li> <li id="foot_krm31">31 => (६-४-९७)</li> <li id="foot_krm32">32 => [[५। ‘मनिन्’ [द। उ। ६-७३]</li></ul>

छद (छ꣡द꣡ अपवारणे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = छदनम्
अनीयर् = छदनीयः - छदनीया
ण्वुल् = छदकः - छदिका
तुमुँन् = छदयितुम्
तव्य = छदयितव्यः - छदयितव्या
तृच् = छदयिता - छदयित्री
क्त्वा = छदयित्वा
ल्यप् = प्रच्छदय्य
क्तवतुँ = छदितवान् - छदितवती
क्त = छदितः - छदिता
शतृँ = छदयन् - छदयन्ती
शानच् = छदयमानः - छदयमाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

छद  अपवारणे
- छदयति  छद संवरणे (1036, 215)-छादयति, उणादौ छत्वर (द्र0 उ0 31), छत्रम् (द्र0 उ0 4159) छद्म (द्र0 उ0 4145) छदिस् (द्र0 उ0 2108)  374

छदँ छद संवरणे
- छादयति, छदति  ऊर्जने घटादिः (1550)-छदयति  268

छदँ छद  संवरणे
- छादयति मुखम्  छदिर् अर्जने (1550) मित्-छदयति  आधृषाद् वा (10201) इति छद अपवारणे (तु0 10215)-छादयति, छदति, रूपान्यत्वार्थं वेह पाठः-छादयते  वा दान्तशान्त (7227) इति च्छन्नः, छदितः  छादेर्घेऽद्व्युपसर्गस्य (6496) इति ह्रस्वः-प्रच्छदः, उरश्छदः, पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण (33118),नेह संप्रच्छादः  इस्मन्त्रन्क्विप्सु च (तु0 6497) इति ह्रस्वः-छदिस् अर्चिशुचि (उ0 2109) इतीस्  छद्मः, छत्रम्, गृहच्छत्  40

छदपत्त्रः, पुं, (छदानि आच्छादकानि पत्त्रानियस्य ।) भूर्जपत्रवृक्षः । इति काचित् रत्नमाला ॥


छदपत्र

पदविभागः - >पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - >ಭುಜಪತ್ರೆಯ ಗಿಡ
व्युत्पत्तिः - >छदार्थं पत्रमस्य

छदपत्र m. (-त्रः) A tree, (Symplocos racemosa, Rox. See भूर्य्य.
 E. छद a
cover or skin, and पत्र a leaf. छदार्थं पत्रम अस्य । भूर्जपत्रे ।


छदपत्र
m. (-त्रः) A tree, (Symplocos racemosa, Rox.) see
भूर्य्य
E. छद a cover or skin, and पत्र a leaf.


छद-पत्र (त्रः) 1.
m. A tree (Symplo-
cos racemosa).


छदपत्र (chadapatra)

शब्दसागरः

Yates

Wilson

Shabdartha Kaustubha

शब्दकल्पद्रुमः