| YouTube Channel

छत्रं (chatraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
छ(त्र)त्त्रं,
क्ली,
 (छादयत्यनेनातपादिकमिति । छद+ णिच् + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणां । ४ ।१५८ । इति ष्ट्रन् णिलोपः ह्नस्वत्वञ्च ।) रौद्रवृष्टि-निवारणार्थावरणविशेषः । छाति इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । आतपत्रम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । ३२ ॥
छायामित्रम् ३ पटोटजम् ४ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
आतपवारणम् ५ । राजच्छत्रं यथा, --“आतपत्रञ्च राज्ञस्तु नृपलक्ष्म सितन्तु तत् ।पुण्डरीकमथो भद्रासनं राजासनं तु यत् ॥
”इति जटाधरः ॥
अपि च शब्दरत्नावल्याम् ।“छत्त्रे कनकदण्डे तु रागशृङ्गमुदाहृतम् ।नृपलक्ष्म भवेत्तत्तु यच्छत्त्रं पृथिवीभुजाम् ॥
”तस्य गुणाः । वृष्ट्यातपधूलिवायुहिमनाशित्वम् ।वर्णदृष्टिकारित्वम् । गुप्त्यावरणमङ्गलकारि-त्वञ्च । इति राजंवल्लभः ॥
* ॥
तस्योत्पत्ति-र्यथा । एकदा ज्यैष्ठमासे जमदग्निमुनिर्घनुषिबाणान् सन्धाय सन्धाय प्रचिक्षेप तत्पत्नीरेणुका तान् बाणानानीयानीय तस्मै प्रादात् ।सा मध्याह्नकाले रौद्रेण पीडिता वृक्षच्छाया-सवलम्ब्य किञ्चित् कालं स्थित्वा तानानिनाय ।ऋषिस्तदा क्रुद्धस्तामाह किं चिरेणागता । साआह सूर्य्यतेजसा मे शिरः पादौ च सन्तप्तौतेन वृक्षच्छायामाश्रित्य स्थिता तस्मात् चिरायै-तत् कृतम् । तच्छ्रुत्वा मुनिराह अद्य सूर्य्यमस्त्रा-ग्नितेजसा निपातयिष्यामीत्युक्त्वा धनुषि बाणान्सन्धाय सूर्य्याभिमुखोऽतिष्ठत् । सूर्य्यस्तं दृष्ट्वामीतो द्विजरूपेण आगत्य आह सूर्य्यादन्नादिभवति तेनान्नेन भवद्भिः कर्म्माणि क्रियन्ते कथ-मेनं हनिष्यसि एवं माकार्षीस्तथापि मुनिःशमं न जगाम । अथ सूर्य्यः शिरस्त्राणं छत्त्रंनिर्म्माय तस्मै दत्त्वा अद्यप्रभृति एतत् लोकेप्रचरिष्यति व्रतादिषु च अस्य दानं महाफलंस्यादित्युक्त्वा गतः ॥
* ॥
तस्य दानफलं यथा, --“छत्त्रं हि भरतश्रेष्ठ ! यः प्रदद्यात् द्बिजातये ।शुभ्रं शतशलाकं वै स प्रेत्य सुखमेधते ॥
स शक्रलोके वसति पूज्यमानो द्विजातिभिः ।अप्सरोभिश्च सततं देवैश्च भरतर्षभ ! ॥
”इति महाभारते दानधर्म्मः ॥
अथ छत्त्रयुक्तिः ।“विशेषश्चाथ सामान्यं छत्त्रस्य द्बिविधा भिदा ।राज्ञश्छत्त्रं विशेषाख्यं सामान्यञ्चान्यदुच्यते ॥
तत्र विशेषच्छत्त्रोद्देशः ।सदण्डञ्चाथ निर्द्दण्डं तज्ज्ञेयं द्बिविधं पुनः ।सदण्डं तत्र विज्ञेयं सारणाकुञ्चनात्मकम् ॥
दण्डः कन्दः शलाकाश्च रज्जुर्व्वस्त्रञ्च कीलकः ।षड्भिरेतैः सुसन्दिष्टैश्छत्त्रमित्यभिधीयते ॥
दिगष्टषट्चतुर्हस्तदीर्घो दण्डो युगक्रमात् ।षड्बाणवेदनयनवितस्त्या कन्द उच्यते ॥
शतान्यशीतिः षष्टिश्च चत्वारिंशद्युगक्रमात् ।शलाकाः षट्पञ्चवेदत्रिहस्तैः सम्मिताः क्रमात् ॥
नवभिस्तन्तुभिः सूत्रं सूत्रैस्तु नवभिर्गुणः ।गुणैस्तु नवभिः पाशो रश्मिस्तैर्नवभिर्भवेत् ॥
नवाष्टसप्तषट्संख्यैरश्मिभी रज्जवः क्रमात् ।वस्त्रं शलाकाद्विगुणमायामेन प्रतिष्ठितम् ॥
भानुदिग्ग्रहवसुभिरङ्गुलीभिस्तु कीलकः ।षण्णां षण्मानमुदितं तद्राज्ञामेव भूतये ॥
पादोनं युवराजस्य अन्येषान्तु तदर्द्धतः ॥
एतेन राज्ञो दण्डो दशहस्तः युवराजस्य तत्अन्येषामपि तदेव ।विशुद्ध्वकाष्ठस्य तु दण्डकन्दौतथा शलाका अपि शुद्धवंशजाः ।रज्जुश्च रक्ता वसनञ्च रक्तंछत्त्रप्रसादं नृपतेर्व्वदन्ति ॥
प्रसादमिति प्रसादार्हम् ।नीलो दण्डश्च वस्त्रञ्च शिरःकुम्भस्तु कानकः ।सौवर्णं युवराजस्य प्रतापं नाम विश्रुतम् ॥
चान्दनौ दण्डकन्दौ चेत् सुशुक्ले रज्जुवाससी ।छत्त्रं मनोहरं राज्ञां स्वर्णकुम्भोपशोभितम् ॥
शुक्लानि रज्जुवासांसि स्वर्णकुम्भस्तथोपरि ।इदं कनकदण्डाख्यं छत्त्रं सर्व्वार्थसाधकम् ॥
दण्डकन्दशलाकाश्च शुद्धस्वर्णेन निर्म्मिताः ।कीलकं स्वर्णघटितमशुक्ले रज्जुवाससी ॥
कुम्भादिरथ हंसादिश्चामरादिर्यथाक्रमम् ।कुम्भादावथ हंसादौ नवरत्नानि रक्षयेत् ॥
द्वात्रिंशन्मौक्तिकी माला द्वात्रिंशत्तत्र दापयेत् ।सर्व्वोपरि ब्रह्मजातिं विशुद्धं हीरकं न्यसेत् ॥
दण्डान्ते कुरुबिन्दांश्च पद्मरागांश्च विन्यसेत् ।स्वामिहस्तैकमानेन चामरः सित इष्यते ॥
इत्ययं नवदण्डाख्यश्छत्त्रराजो महीभुजाम् ।अभिषेके विवाहे च ग्रहाणां प्रीतिवर्द्धनः ॥
पताका नवदण्डाग्रे राज्ञोऽष्टाङ्गुलिसंमिताः ।अयं दिग्विजयी नाम छत्त्रराजो महीभुजाम् ॥
”इति भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥