| YouTube Channel

चैत्रः (caitraH)

 
Apte
English
चैत्रः [caitrḥ], [चि ष्ट्रण्
चित्रमेव स्वार्थे अण्
चित्रायां भवः अण् वा]
N.
 of a lunar month in which the full moon stands in the constellation Chitrā (corresponding to MarchApril).
A Buddhist mendicant.
One of the seven ranges of mountains dividing the continent into Varṣas. -त्रम् A temple, monument for the dead.Comp. -आवलिः
f.
 the full-moon-day of Chaitra. -सखः an epithet of the god of love.
Apte 1890
English
चैत्रः [चि ष्ट्रण्
चित्रमेव स्वार्थे अण्
चित्रायां भवः अण् वा] 1 N. of a lunar month in which the full moon stands in the constellation Citrā (corresponding to March-April).
2 A Buddhist mendicant.
3 One of the seven ranges of mountains dividing the continent into Varṣas.
त्रं A temple, monument for the dead.
Comp.
आवलिः f. the full-moon-day of Chaitra.
सखः an epithet of the god of love.
Apte Hindi
Hindi
चैत्रः
पुं*
 - चित्रा - अण्
एक चान्द्र मास का नाम जिसमें कि चन्द्रमा चित्रा नक्षत्र में स्थित रहता है
चैत्रः
पुं*
 - चित्रा - अण्
बौद्ध भिक्षु
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 चैत्रः, चैत्रिकः, मधुः, चैत्री, कातादिकः, चैत्रकः, चित्रिकः
noun
मासभेदः, मीनराशिस्थरविकः सौरः मीनस्थरविप्रारब्धशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तःचान्द्रः।
"माता चैत्रे श्रीरामनवमीव्रतम् आचरति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: चैत्रः
Root: चैत्र
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
Meaning(s):
⇒ First month of the spring season (vasanta)
Shloka(s):
2|1|83|1 ► तपस्ये फल्गुनालश्च चैत्रे मौहनिको मधुः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|83|2 ► चैत्रिको मन्मथसखो वैशाखो राध उच्छुनः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|83|1 ⇢ चैत्रः (चैत्र) (पुं) ⇒ First month of the spring season (vasanta) ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|1 ⇢ मौहनिकः (मौहनिक) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|1 ⇢ मधुः (मधु) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|2 ⇢ चैत्रिकः (चैत्रिक) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|83|2 ⇢ मन्मथसखः (मन्मथसख) (पुं) ⇒ Epithet of Caitra ⇒ चैत्रो नाम चान्द्रमासः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ चैत्री
परा_अपरासंबन्धः ➡ मासः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चैत्रः,
पुं,
 (चित्रे विचित्रे कार्य्यादौ साधुः । चित्र+ अण् ।) बुद्धभिक्षुकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वर्षपर्व्वतविशेषः । इति मेदिनी । रे, ३७ ॥
(यथा, हारावल्याम् ।“हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च ।चैत्रः कर्णी च शृङ्गी च सप्तैते वर्षपर्व्वताः ॥
”चित्रायां भवः । चित्रा + अण् ।) चित्रा-गर्भजो बुधपुत्त्रः । स सप्तद्वीपाधिपतिः सुरथ-राजपितामहः । इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
(चित्रानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यत्रसः । चित्रा +“विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः ।”४ । २ । २३ । इति पक्षे अण् ।) मासभेदः ।स तु सौरचान्द्रभेदेन द्विविधः । तत्र मीन-राशिस्थरविकः सौरः मीनस्थरविप्रारब्धशुक्ल-प्रतिपदादिदर्शान्तश्चान्द्रः । इति मलमास-तत्त्वम् ॥
तत्पर्य्यायः । चैत्रिकः २ मधुः ३ ।इत्यमरः । १ । ४ । १५ ॥
चैत्री ४ कालादिकः ५ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
चैत्रकः ६ चित्रिकः ७ ।इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“सत्कर्म्मशाली विनयी सुवेशोभोगी सुखी स्यान्मधुरान्नभोजी ।सत्सङ्गयुक्तो द्बिजदेवभक्तोभवेन्मनुष्यो मधुमासजन्मा ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
(चैत्रकृत्यानि तु वारुण्यशोकाष्टमी-श्रीराम-नवमी-मदनत्रयोदशी-मदनचर्द्दशीप्रभृतीनि ।एतेषां प्रकरणादिकं तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)तत्र शिवव्रतं कर्त्तव्यम् । यथा, --“चैत्रे मास्यथ माधे वा योऽर्च्चयेत् शङ्करं व्रती ।करोति नर्त्तनं भक्त्या वेत्रपाणिर्दिवानिशम् ॥
मासं वाप्यर्द्धमासं वा दश सप्त दिनानि वा ।दिनमानं युगं सोऽपि शिवलोके महीयते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
अधुनास्य सन्न्यास इति गाजन् इति च भाषा ॥