चेतुम् (cetum)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Kridanta Forms
Sanskritचि (चि॒ञ् चयने - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = चयनम्
अनीयर् = चयनीयः - चयनीया
ण्वुल् = चायकः - चायिका
तुमुँन् = चेतुम्
तव्य = चेतव्यः - चेतव्या
तृच् = चेता - चेत्री
क्त्वा = चित्वा
ल्यप् = प्रचित्य
क्तवतुँ = चितवान् - चितवती
क्त = चितः - चिता
शतृँ = चिन्वन् - चिन्वती
शानच् = चिन्वानः - चिन्वाना
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“चिञ् चयने”@} 2 चायकः-यिका, 3 चापकः-पिका-चायका-यिका, चिकीषक 4 ः-चिचीषकः-षिका, चेचीयक 5 ः-यिका
6 चेता-त्री, 7 प्रणिचेता-त्री, चापयिता-चाययिता-त्री, चिकीषिता-चिचीषिता-त्री, चेचीयिता-त्री
8 चिन्वन्-ती, चापयन्-चाययन्-निश्चापयन्- 9 न्ती, चिकीषन्-चिचीषन्-न्ती
चेष्यन्-न्ती-ती, चापयिष्यन्-चाययिष्यन्-न्ती-ती, चिकीषिष्यन्-चिचीषिष्यन्-न्ती-ती
-- 10 चिन्वानः, चापयमानः-चाययमानः, चिकीषमाणः-चिचीषमाणः, चेचीयमानः
चेष्यमाणः, चापयिष्यमाणः-चाययिष्यमाणः, चिकीषिष्यमाणः-चिचीषिष्यमाणः, चेचीयिष्यमाणः
चित्-चिद्-चितौ-चितः, 11 अग्निचित् 12, श्येनचित् 13, कङ्कचित्, रथचक्रचित्
चितम्-तः, 14 इष्टकचितम्-पक्वेष्टचितम्, चापितः-चायितः, चिकीषितः-चिचीषितः, चेचीयितः-तवान्
चयः, 15 सुचायी, चापः-चायः, चिकीषुः-चिचीषुः, 16 चेच्यः
17 चेतव्यम्, चापयितव्यम्-चाययितव्यम्, चिकीषितव्यम्-चिचीषितव्यम्, चेचीयितव्यम्
चयनीयम्, चापनीयम्-चायनीयम्, चिकीषणीयम्-चिचीषणीयम्, चेचीयनीयम्
चेयम्, 18 निकाय्यः, 19 20 संचाय्यः, 21 परिचाय्यः, 22 उपचाय्यः, चित्या, 23 24 अग्निचित्या, चाप्यम्-चाय्यम्, चिकीष्यम्-चिचीष्यम्, चेचीय्यम्
ईषच्चयः-दुश्चयः-सुचयः
-- -- चीयमानः, चाप्यमानः-चाय्यमानः, चिकीष्यमाणः-चिचीष्यमाणः, चेचीय्यमानः
25 पुष्पप्रचायः, 26 फलोच्चायः, पुष्पप्रचयः, 27 तण्डुलनिचायः, 28 एकनिश्चायः, 29 प्रचयः, निश्चयः 30 31 शिलोच्चयः, 32 रक्षोनिकायः, 33 काशीनिकायः, आकायः, कायः, गोमयनिकायः, भिक्षुनिकायः, सूकरनिचयः 34, 35 अपचायः, 36 चायः, चापः-चायः, चिकीषः-चिचीषः, चेचीयः
चेतुम्, चापयितुम्-चाययितुम्, चिकीषितुम्-चिचीषितुम्, चेचीयितुम्
चितिः, 37 पुष्पप्रचायिका, चापना-चायना, चिकीषा-चिचीषा, चेचीया
चयनम्, चापनम्-चायनम्, चिकीषणम्-चिचीषणम्, चेचीयनम्
चित्वा, चापयित्वा-चाययित्वा, चिकीषित्वा-चिचीषित्वा, चेचीयित्वा
सञ्चित्य, प्रचाप्य-प्रचाय्य, प्रचिकीष्य-प्रचिचीष्य, प्रचेचीय्य
चायम् २ चित्वा २ चापम् २-चायम् २, चापयित्वा २-चाययित्वा २, चिकीषम्२-चिचीषम् २, चिकीषित्वा २ चिचीषित्वा २, चेचीयम् २
चेचीयित्वा २
38 इति क्त्रप्रत्ययः।
चिनोति, चीयते वा तदिति चित्रम् = नानाकारलेख्यम्, अद्भुतं च।]] चित्रम्।
39
01 (५१९)
02 (५-स्वादिः-१२५१। सक। अनि। उभ।)
03 [[२। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वं णौ वा भवति। आत्वपक्षे, ‘अर्तिह्री--’ (७-३-३६) इत्यादिना पुगागमे ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे रूपम्। पुगभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे च चायकः इति रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
04 [[३। ‘विभाषा चेः’ (७-३-५८) इति सनि अभ्यासात् परस्य कुत्वम्। कुत्वस्य वैकल्पिकत्वात् पक्षे चिचीषकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05 [[४। यङि परतः, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06 [पृष्ठम्०५०२+ २५]
07 [[१। ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोति देग्धिषु च’ (८-४-१७) इति नित्यं नेर्णत्वम् भवति।]]
08 [[२। ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-७३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः। ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यण्। एवं ‘चिन्वानः’ इत्यत्रापि ज्ञेयम्।]]
09 [[आ। ‘विस्मापयित्री जनमुग्रसेनजं द्राग् भापयित्री भृशमस्य पञ्चताम्। निश्चापयन्ती निकटे तदा वियत्युच्चैरुदस्थादशरी रिणीति गीः।।’ वा। वि। १-३८।]]
10 [[B। ‘गता स्यादवचिन्वाना कुसुमान्याश्रमद्रुमान्।’ भ। का। ६-१०।]]
11 [[३। ‘अग्नौ चेः’ (३-२-९१) इति भूते कर्मणि क्विप्। अग्निं चितवान् इत्यर्थः।]]
12 [[C। ‘अग्निचित् सोमसुत् राजा रथचक्रचिदादिषु। अनलेष्विषृवान् कस्मान्न त्वयाऽपेक्षिअः पिता।।’ भ। का। ६-१२८।]]
13 [[४। ‘कर्मण्यग्न्याख्यायाम्’ (३-२-९२) इति भूते कर्मणि क्विप्। धातूपपदप्रत्ययसमुदायेन अग्न्याधारस्थलविशेषश्चेद् गम्यते। यथा--श्येन इव चीयते श्येनचित्, कङ्क इव चीयते कङ्कचित्।]]
14 [[५। ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु’ (६-३-६५) इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः। पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च’ (परिभाषा-३०) इति न्यायात् पक्वेष्टक- चितम् इत्यपि भवति।]]
15 [[६। ताच्छील्ये णिनिः। ‘उपसर्गादृति--’ (६-१-९१) इति सूत्रे भाष्ये प्रयोगात्।]]
16 [[७। यङो लुकि, ‘न धातुलोप--’ (१-१-४) इति निषेधाद् गुणाभावे ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यणि रूपम्।]]
17 [पृष्ठम्०५०३+ २५]
18 [[आ। ‘न प्राणाय्यो जनः कश्चित् निकाय्यं तेऽधितिष्ठति, भ। का। ६-६७।]]
19 [[१। निचीयतेऽस्मिन् धान्यादिकम् इति निकाय्यः = निवासः। अधिकरणे यत्। ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्यामानहविर्निवाससामिधेनीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यति, आयादेशे धात्वादेः ककारश्च निपात्यते।]]
20 [[२। संचीयतेऽसौ संचाय्यः = क्रतुविशेषः। कर्मणि ण्यत्। ‘क्रतौ कुण्डपाय्य- सञ्चाय्यौ’ (३-१-१३०) इत्यनेन ण्यदायादेशौ निपात्येते।]]
21 [[‘३। अग्नौ परिचाय्योपचाय्यसमूह्याः’ (३-१-१३१) इति ण्यदायादेशौ निपात्येते अग्न्याधारस्थलविशेषस्य एवं नाम।]]
22 [[B। ‘कथाभी रमसे नित्यमुपचाय्यवतां शुमे।।’ भ। का। ६। ६८।]]
23 [[४। चीयतेऽसौ चित्यः = अग्निः। कर्मणि यत्प्रत्यये निपातनात् तुक्। अग्नेः चयनमग्निचित्या। भावे यत्प्रत्ययः, निपातनात् तुक् च। ‘चित्याग्नि- चित्ये च’ (३-१-१३२) इति निपातितौ। अग्निचित्या इत्यत्र स्त्रीत्वं स्वभावात्।]]
24 [[C। ‘कुण्डपाय्यवतां कच्चिदग्निचित्यावतां तथा।’ भ। का। ६-६८।]]
25 [[५। ‘हस्तादाने चेरस्तेये’ (३-३-४०) इति घञ्, अजपवादः। ‘अस्तेये’ इत्युक्तत्वात् चौर्येण आदाने ‘एरच्’ (३-३-५६) इत्यजेव। पुष्पप्रचयः इति यथा।]]
26 [[ड्। ‘निशोपशायः कर्तव्यः फलोच्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
27 [[६। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः’ (३-३-२०) इति घञ्। अजपवादः। एवं एक- निश्चायः इत्यत्रापि परिमाणार्थकत्वात् घञेव।]]
28 [[E। ‘ततः कपिसमाहारमेकनिश्चायमागतम्।’ भ। का। ७-३४।]]
29 [पृष्ठम्०५०४+ २९]
30 [[१। ‘ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च’ (३-३-५८) इति अप्। अचोऽपवादः। स्वरे भेदः।]]
31 [[आ। ‘भ्रेमुः शिलोच्चयांस्तुङ्गाम् उत्तेरुरतरान् नदान्। आशंसवो लवं शत्रोः सीतायाश्च विनिश्चयम्।।’ भ। का। ७-५५।]]
32 [[B। ‘सीता रक्षोनिकायेषु स्तोककायैश्छलेन च। मृग्या शत्रुनिकायानां व्यावहासीमनाश्रितैः।।’ भ। का। ७-४२।]]
33 [[२। ‘निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः’ (३-३-४१) इति घञ्। धात्वादेः ककारश्च। निवासे--काशीनिकायः। चितिः = चयनम्-आकायः। आची- यतेऽस्मिन् इष्टका इत्याकायः। ‘आकायमग्निं चिन्वीत’ इति विधिः। शरीरे-कायः। चीयतेऽस्मिन् अस्थ्यादिकम् इति कायः = शरीरम्। यद्वा, चीयते = आर्ज्यते सुखदुःखादिकं कर्मानेनेति कायः। करणे घञ्। उपसमा- धानम् = राशीकरणम्। तत्र यथा--गोमयनिकायः-गोमयसमूह इति यावत्।]]
34 [[३। ‘सङ्घे चानौत्तराधर्ये’ (३-३-४२) इति घञ्। ‘अनौत्तराधर्ये’ इत्युक्तत्वात् सूकरनिचयः इत्यत्र अजेव।]]
35 [[C। ‘करतलैरपचायमथेक्षणैरपचयं च वनेषु जनेषु च।’ चम्पूरामायणे ४-३।]]
36 [[ड्। ‘व्रीहेस्त्रयोऽत्र चायाः तिलस्य खारीमितः प्रचायोऽयम्। इति संख्यामानाभ्यां प्रमितत्वे ऽन्यत्र पश्य धान्यचयम्।।’ इति प्रक्रिया- सर्वस्वे।]]
37 [[४। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति स्त्रियां भावे ण्वुल्।]]
38 [[५। ‘अमिचिमि--’ [द।-उ। ८-८६]
39 [पृष्ठम्०५०५+ २४]
1 {@“चिञ् चयने”@} 2 ज्ञापादिः मित्संज्ञकश्च।
3 अस्य धातोः ञित्करणसामर्थ्याण्णिचो वैकल्पिकत्वं बोध्यते।
णिजभावपक्षेऽपि शतृ-शानचौ भवतः ञित्करणात्।
णिजभावपक्षे धातोः हलादित्वात् एकाच्त्वाच्च यङि--चेचीयकः इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि स्वादिगणपठितचिनोतेरिव 4 बोध्यानि।
तथा सन्नन्तेऽपि चिचीषकः-षिका, चिकीषकः-षिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि ज्ञेयानि।]] 5 चपकः-पिका, चयकः-यिका, चिचपयिषकः-चिचययिषकः-षिका, 6 चायकः-यिका
चपयिता-चययिता-त्री, चिचपयिषिता-चिचययिषिता-त्री, चेता-त्रीः
7 प्रणिचपयन्-प्रनिचययन्-न्ती, चिचपयिषन्-चिचययिषन्-न्ती, चयन्-न्ती
चपयिष्यन्-चययिष्यन्-न्ती-ती, चिचपयिषिष्यन्-चिचययिषिष्यन्-न्ती-ती, चेष्यन्-न्ती-ती
चपयमानः-चययमानः, चिचपयिषमाणः-चिचययिषमाणः, चयमानः
चपयिष्यमाणः-चययिष्यमाणः, चिचपयिषिष्यमाणः-चिचययिषिष्यमाणः, चेष्यमाणः
8 विचत्-विचतौ-विचतः, चप्-चपौ-चपः
चपितः-चयितः, चिचपयिषितः-चिचययिषितः, चितम्-तः-तवान्
चपः-चयः, चिचपयिषुः-चिचययिषुः, चयः
चपयितव्यम्-चययितव्यम्, चिचपयिषितव्यम्-चिचययिषितव्यम्, चेतव्यम्
चपनीयम्-चयनीयम्, चिचपयिषणीयम्-चिचययिषणीयम्, चयनीयम्
9 चप्यम्-चय्यम्, चिचपयिष्यम्-चिचययिष्यम्, चेयम्
ईषच्चयः-दुश्चयः-सुचयः, ईषच्चपः-दुश्चपः-सुचपः
चप्यमानः-चय्यमानः, चिचपयिष्यमाणः-चिचययिष्यमाणः चीयमानः
चपः-चयः, चिचपयिषः-चिचययिषः, चयः
चपयितुम्-चययितुम्, चिचपयिषितुम्-चिचययिषितुम्, चेतुम्
चपना-चयना, चिचपयिषा-चिचययिषा, चितिः
चपनम्-चयनम्, चिचपयिषणम्-चिचययिषणम्, चयनम्
चपयित्वा-चययित्वा, चिचपयिषित्वा-चिचययिषित्वा, चित्वा
10 संचपय्य-संचयय्य, प्रचिचपयिष्य-प्रचिचययिष्य, प्रचित्य
11 चापम् २ -चपम् २, चपयित्वा २, चिचपयिषम् २ -चिचययिषम् २, चिचपयिषित्वा २ -चिचययिषित्वा २, चायम् २
चित्वा २। चायम् २ -चयम् २ -चययित्वा २, चिचपयिषम् २ -चिचययिषम् २, चिचपयिषित्वा २ -चिचययिषित्वा २, चित्वा २।
01 (५२०)
02 (१०-चुरादिः-१६३०। सक। सेट्। उभ।)
03 [[[अ]
04 (५१९)
05 [[१। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वविकल्पः। आत्वपक्षे, आदन्तलक्षणे पुगागमे, ज्ञपादिपञ्चकपाठेन मित्त्वात्, णौ उपधायाः ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः। आत्वाभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे ह्रस्वे च रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयस्यो- पपत्तिर्ज्ञेया।]]
06 [[२। ञित्करणसामर्थ्याण्णिचो वैकल्पिकत्वेन णिजभावपक्षे शुद्धाद्धातोः चायकः-यिका इत्यादीनि रूपाणि प्रदर्शितानि।]]
07 [[३। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति नेः णत्वविकल्पः।]]
08 [[४। अत्र यकारस्य वलि लोपे, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुगागमः। न च स्थानिवद्भावः शङ्क्यः
\n\n यलोपे तन्निषेधात्।]]
09 [पृष्ठम्०५०६+ २३]
10 [[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
11 [[२। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ दीर्घविकल्पः।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.