चूडाकरण (cUDAkaraNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English चूडाकरण cUDAkaraNa forming the crest
चूडाकरण cUDAkaraNa ceremony of tonsure
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMacdonell
EnglishApte Hindi
Hindiचूडाकरणम्
चूडा-करणम् -
मुण्डन संस्कार
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritचूडाकरणं, (चूडायाः करणं कर्म्म ।)दशसंस्कारान्तर्गतसंस्कारविशेषः । तस्य क्रमोयथा । कुलाचारवशात् प्रथमे तृतीये वा वर्षेचूडाकरणं कर्त्तव्यम् । तत्र प्रथमं प्रातः-कृतस्नानः कृतवृद्धिश्राद्धः पिता सत्यनामान-मग्निं संस्थाप्य विरूपाक्षजपान्तां कुशण्डिकांसमाप्याग्नेदंक्षिणत एकविंशतिदर्भपिञ्जलीः सप्त-सप्तभिरेकीकृत्य कुशान्तरेण वेष्टयित्वा उष्णो-दकसहितं कांस्यपात्रं ताम्रनिर्म्मितक्षुरं तदभावेदर्पणं वा लौहक्षुरपाणिञ्च नापितं स्थापयेत्अग्नेरुत्तरतो वृषगोमयं तिलतण्डुलमाषसिद्धञ्चकृशरं अग्नेः पूर्व्वतो मिश्रितब्रीहियवतिलमाष-पूरितपात्रत्रयं स्थापयेत् । माता शुचिना वस्त्रेणकुमारमाच्छाद्य क्रोडे निधाय अग्नेः पश्चिमतोभर्त्तुर्व्वामपार्श्वे उत्तराग्रेषु कुशेषु प्राङ्मुखीउपविशति । ततः पिता प्रकृतकर्म्मारम्भेप्रादेशप्रमाणां घृताक्तां समिधं तूष्णीमग्नौहुत्वा व्यस्तसमस्तमहाव्याहृतिहोमं कुर्य्यात् ।प्रजापतिरृषिर्गायत्त्री छन्दोऽग्निर्देवता महा-व्याहृतिहोमे विनियोगः । ओँ भूः स्वाहा ।प्रजापतिरृषिरुष्णिक् छन्दो वायुर्देवता महा-व्याहृतिहोमे विनियोगः । ओँ भुवः स्वाहा ।प्रजापतिरृषिरनुष्टुप् छन्दः सूर्य्यो देवता महा-व्याहृतिहोमे विनियोगः । ओँ स्वः स्वाहा ।प्रजापतिरृषिर्बृहती छन्दः प्रजापतिर्देवताव्यस्तसमस्तमहाव्याहृतिहोमे विनियोगः । ओँभूर्भुवः स्वः स्वाहा । ततः पिता उत्थाय प्राङ्-मुखः कुमारस्य मातुः पश्चादवस्थितः क्षुरपाणिंनापितं पश्यन् तमेव सवितृरूपं ध्यायन् जपति ।प्रजापतिरृषिः सविता देवता चूडाकरणेविनियोगः । ओम् आयमगात् सविता क्षुरेण ।तत उष्णोदकसहितं कांस्यपात्रं पश्यन् वायुंमनसा ध्यायन् जपति । प्रजापतिरृषिर्वायु-र्देवता चूडाकरणे विनियोगः । ओँ उष्मेणवाय उदकेनैधि । ततः कांस्यपात्रस्थितोष्णो-दकेन दक्षिणहस्तगृहीतेन दक्षिणकपुष्णिकाम-नेन मन्त्रेण क्लेदयति । कपुष्णिकाशब्देन दक्षिणो-त्तरतः शिखास्थानादधः शिरसः कर्णाभि-मुखोच्चदेश उच्यते । ततः प्रजापतिरृषिरापोदेवता चूडाकरणे विनियोगः । ओम् आपउदन्तु जीवसे । ततस्ताम्रक्षुरं तदभावे दर्पणंवा पश्यन् जपति । प्रजापतिरृषिर्विष्णुर्देवताचूडाकरणे विनियोगः । ओँ विष्णोर्दंष्ट्रोऽसि ।ततः कुशबद्धसप्तदर्भपिञ्जलीर्गृहीत्वा क्लिन्न-दक्षिणकपुष्णिकादेशे अनेन मन्त्रेण ऊर्द्ध्वमूलानिदध्यात् । प्रजापतिरृषिरोषधिर्देवता चूडा-करणे विनियोगः । ओम् ओषधे त्रायस्वैनम् ।ततो वामहस्तगृहीतकुशपिञ्जलीसहित-कपुष्णिकादेशे स्वदक्षिणहस्तगृहीतताम्रक्षुरंदर्पणं वा अनेन मन्त्रेण निदध्यात् । प्रजापति-रृषिः स्वधितिर्देवता चूडाकरणे विनियोगः ।ओँ स्वधिते मैनं हिंसीः । ततः केशच्छेदोयथा न भवति तथा ताम्रक्षुरं दर्पणं वा तत्रैवकपुष्णिकादेशे अनेन मन्त्रेण प्रेरयेत् । प्रजा-पतिरृषिः पूषा देवता चूडाकरणे विनियागः ।ओँ येन पूषा बृहस्पतेर्वायोरिन्द्रस्य चावपत्तेनते वपामि ब्रह्मणा जीवातवे जीवनाय दीर्घायु-ष्ट्वाय बलाय वर्च्चसे । तूष्णीं वारद्बयम् । ततोलौहक्षुरेण दक्षिणकपुष्णिकदेशस्य केशं छित्त्वादर्भपिञ्जलीसहितकेशस्य बालमित्रविधृत-पात्रस्थवृसगोमयोपरि निधानं कुर्य्यात् । ततःकपुच्छलदेशस्य कांस्यपात्रस्थितोष्णादकेनदक्षिणहस्तगृहीतेन पूर्व्ववदेव आप उन्दन्तुजीवसे इत्यनेन मन्त्रेण क्लेदनं ओँ विष्णोर्दंष्ट्रो-ऽसि इत्यनेन ताम्रक्षुरस्य दर्पणस्य वा प्रेरणंओम् ओषधे त्रायस्यैनं इत्यनेन कपुच्छलदेशेऊर्द्ध्वमूलदर्भपिञ्जलीनिधानं ओँ स्वधिते मैनंहिंसीरित्यनेन ताम्रक्षुरस्य दर्पणस्य वा कपु-च्छलदेशे निधानं ओँ येन पूषा बृहस्पतेरित्य-नेन पूर्व्वाभिमुखं ताभ्रक्षुरप्रेरणं लौहक्षुरेणकपुच्छलदेशस्य केशं छित्त्वा दर्भपिञ्जलीसहित-केशस्य बालमित्रविधृतपात्रस्थवृषगोमयोपरिनिधानं कुर्य्यात् । कपुच्छलशब्देन पश्चिमतःशिखास्थानादधःशिरसो नापितक्रोडाभि-मुखोच्चदेशोऽभिधीयते । तथैव वामकपुष्णिका-प्लावनादिच्छेदनपूर्व्वकं वृषगोमयोपरिदेशेनिधानान्तं पूर्व्ववत् सर्व्वं कुर्य्यात् । ततः कुमा-रस्य शिरः पाणिभ्यामुपगृह्य जपति । प्रजा-पतिरृषिरुष्णिक् छन्दो जमदग्निकश्यपागस्त्या-दयो देवताश्चूडाकरणे विनियोगः । ओँत्र्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषं अगस्त्यस्यत्र्यायुषं यद्देवानां त्र्यायुषं तत्तेऽस्तु त्र्यायुषम् ।ततोऽग्नेरुत्तरदेशं नीत्वा पुष्पाद्यलङ्कृतो नापितःकुमारं मुण्डयति । सर्व्वमेव केशं वृषगोमयो-परि निधायारण्ये वंशविटपे स्थापयेत् ततःपूर्व्ववत् व्यस्तसमस्तमहाव्याहृतिहोमं कृत्वातूष्णीं प्रादेशप्रमाणघृताक्तसमित्प्रक्षेपान्तप्रकृतंकर्म्म समाप्य उदीच्यं शाट्यायनहोमादिवाम-देव्यगानान्तं कर्म्म निर्व्वृत्य कर्म्मकारयितृब्राह्म-णाय दक्षिणां दद्यात् । कृशरधान्ययवतिल-माषशरावान् नापिताय दद्यात् । इति चूडा-करणं समाप्तम् ॥
” इति भवदेवभट्टः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.