| YouTube Channel

चिरि (ciri)

 
शब्दसागरः
English
चिरि r. 5th cl. (चिरिणोति) To hurt, to injure, to wound or kill. स्वा-प
सक-सेट् ।
चिरि
m.
 (-रिः) A parrot.
E.
 चि imitative cry, and रा to utter, affix रिक्
or चि-वा-रिक् । शुकखगे ।
Capeller Eng
English
चिरि
m.
 parrot.
Yates
English
चिरि (न) चिरिणोति 5.
a. To hurt,
to injure
to wound, to kill.
चिरि (रिः) 2.
m.
 A parrot.
Wilson
English
चिरि r. 5th cl. (चिरिणोति) To hurt, to injure, to wound or kill.
चिरि
m.
 (-रिः) A parrot.
E.
 चि imitative cry, and रा to utter, affix कि.
Apte
English
चिरि [ciri], 5
P.
 (चिरिणोति) To kill, hurt, injure (used only in the Veda).
चिरिः [ciriḥ], A parrot
Comp.
 -काकः A kind of crow
लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते
Mb.
 * 13.111.123. -बिल्वः Pongamia Glabra
चिरिबिल्वान् मधूकांश्च बिल्वानथ च तिन्दुकान्
Rām.*
 3.11.74.
Apte 1890
English
चिरिः A parrot.
चिरि {c5c} P. (चिरिणोति) To kill, hurt, injure (used only in the Veda).
Monier Williams Cologne
English
1. चिरि in comp.
2. चिरि
cl.
 5. °ऋणोति, to hurt, kill,
Dhātup.
 xxvii, 30
Pāṇ.
 viii, 2, 78,
Kāś.
cf.
 जिरि.
Monier Williams 1872
English
चिरि 1. चिरि, इस्, m. (perhaps fr. the sound
or imitative cry चि), a parrot
[cf. कीर and चिमि।]
—चि-
रि-विल्व, अस्, m., N. of a tree, (perhaps = चिर-विल्व।)
चिरि 2. चिरि, cl. 5. P. चिरिणोति, &c., to
hurt, injure, wound or kill
[cf. जिरि।]
Macdonell
English
चिरि ciri,
m.
 parrot.
Benfey
English
† चिरि चिरि, ii. 5, चिरिणु, Par.
To hurt.
Apte Hindi
Hindi
चिरिः
पुं*
 - चिनोति मनुष्यवत् वाक्यानि - चि - रिक्
तोता
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चिरि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶುಕ /ಗಿಣಿ
विस्तारः - > "मेधावी चिरिः कीरः फलाशनः"- त्रिकाण्ड० ।
चिरि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗ್ನಿ /ಬೆಂಕಿ
विस्तारः - > "वमिर्भुजिः पचिःसाचिश्चिरर्वञ्चतिरञ्चतिः" - वैज० ।
L R Vaidya
English
ciri {% m. %} A parrot.
Bopp
Latin
चिरि 5. P. चिरिणोमि (हिंसे V.) offendere, ferire, laedere,
occidere
cf. ऋ, ऋणोमि, चीर्ण, कॄ, जॄ, जिरि.
Kridanta Forms
Sanskrit
चिरि (चि꣡रि꣡ हिंसायाम् - स्वादिः - सेट्)
ल्युट् = चिरयणम्
अनीयर् = चिरयणीयः - चिरयणीया
ण्वुल् = चिरायकः - चिरायिका
तुमुँन् = चिरयितुम्
तव्य = चिरयितव्यः - चिरयितव्या
तृच् = चिरयिता - चिरयित्री
क्त्वा = चिरयित्वा
ल्यप् = प्रचिरित्य
क्तवतुँ = चिर्यितवान् - चिर्यितवती
क्त = चिर्यितः - चिर्यिता
शतृँ = चिरिण्वन् - चिरिण्वती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 चिर्
मूलधातुः:
 चिरि
धात्वर्थः:
 हिंसायाम्
गणः:
 स्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 चिरिणोति
अनुबन्धादिविशेषः:
 इकारान्तः, छान्दसः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चिरि, र न हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(स्वां-परं-सकं-सेट् ।) रेफोपधः । र वैदिकः । न, चिरिणोति । इति दुर्गादासः ॥
चिरिः,
पुं,
 (चिनोति मनुष्यवद्वाक्यादिकम् ।चि + रिक् ।) शुकपक्षी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चिरि हिंसे स्वादि०
पर०
सक०
 सेट् । चिरिणोति अचिरायीत् । वैदिकोऽयम् ।
चिरि
पु०
 चि--बा० रिक् । शुकखगे त्रिका० । स्वार्थे क ।तत्रार्थे हेमच०
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चिरि हिंसायाम्”@} 2 अयं धातुश्छान्दसः।
भाषायामपीत्येके।
द्व्यच्कोऽयं धातुः।
इकारः न इत्संज्ञकः।
अत एव, ‘दरिद्राजागृदीधीङामनेकाच्त्वं चिरेर्जिरेः।
अदन्तोर्णोतिवेवीङां स्मर्यते णेस्तथोलडेः।।’ इत्यभियुक्तोक्तिः सङ्गच्छते।
अनेकाच्त्वाद् यङ् न।
3 चिरायकः-यिका, चिरायकः-यिका, 4 चिचिरयिषकः-षिका
5 6 चिरयिता-त्री, चिराययिता-त्री, चिचिरयिषिता-त्री
7 चिर्णिवन्-ती, चिराययन्-न्ती, चिचिरयिषन्-न्ती
चिरयिष्यन्-न्ती-ती, चिराययिषिष्यन्-न्ती-ती, चिचिरयिषिष्यन्-न्ती-ती
-- चिराययमाणः, चिराययिषिष्यमाणः
-- 8 चिरित्-चिरितौ-चिरितः
-- -- 9 चिरीतम्-तः, 10 चिरायितम्-तः, चिचिरयिषितः-तवान्
चिरयः, चिरायः, चिचिरयिषुः
चिरयितव्यम्, चिराययितव्यम्, चिचिरयिषितव्यम्
चिरयणीयम्, चिरायणीयम्, चिचिरयिषणीयम्
11 चिरेयम्, चिराय्यम्, चिचिरयिष्यम्
ईषच्चिरयः-दुश्चिरयः-सुचिरयः
-- -- 12 चिरीयमाणः, चिराय्यमाणः
चिचिरयिष्यमाणः
13 चिरयः, चिरायः, चिचिरयिषः
चिरयितुम्, चिराययितुम्, चिचिरयिषितुम्
14 चिरितिः, चिरायणा, चिचिरयिषा
15 चिरयणम्, चिरायणम्, चिचिरयिषणम्
16 चिरयित्वा, चिराययित्वा, चिचिरयिषित्वा
17 विचिरित्य, विचिराय्य, विचिचिरयिष्य
चिरायम् २, चिरयित्वा २, चिरायम् २, चिराययित्वा २, चिचिरयिषम् २
चिचिरयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५२६)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२७७। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[२। ण्वुलि परतः, ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ, आयादेशः। एवं णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[३। धातोरुदात्तत्वेन सन इडागमे, द्वित्वे, अङ्गस्य गुणायादेशयोः सतोः ‘चिचिर- यिषकः’ इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोद्ध्यम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०५१२+ २१]
06
=>
 [[१। ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः’ (७-३-८४) इति गुणे, अयादेशे च रूपम्। एवं तव्यानीयरादिषु च बोध्यम्।]]
07
=>
 [[२। ‘स्वादिभ्यः--’ (३-१-६३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः, ‘हुश्नुवोः सार्वधातुके’ (६-४-८७) इति यणादेशे, ‘अट्कुप्वाङ्नुम्--’ (८-४-२) इति णत्वे च रूपम्।]]
08
=>
 [[३। क्विपि, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
09
=>
 [[४। निष्ठायामिडागमे, अङ्गस्य-इटश्च, ‘अकः सवर्णे-’ (६-१-१०१) इति दीर्घः।]]
10
=>
 [[५। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णेर्लोपः।]]
11
=>
 [[६। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति गुणः।]]
12
=>
 [[७। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
13
=>
 [[८। भावे ‘एरच्’ (३-३-५६) इति अच्। घञपवादः।]]
14
=>
 [[९। क्तिनि, ‘तितुत्र--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधः।]]
15
=>
 [[आ। ‘क्ष्मां दघ्नुवन् मखचमिव्यसनानि रिण्वन् ऋक्षिण्वतां चिरयणैरपथं जिरिण्वन्।’ धा। का। २ ७१।]]
16
=>
 [[१०। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति क्त्वायाः कित्त्वनिषेधाद् गुणायादेशयो रूपम्।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०५१३+ २४]
Capeller
German
चिरि
m.
 Papagei.
Burnouf
French
चिरि चिरि
m.
 perroquet.
चिरिवित्व
m.
 esp. d'arbre.
*चिरि चिरि। चिरिणोमि 5. Frapper, blesser, tuer.
[Cette rac. paraît être un développement d'une rac. monosyl. en
ऋ ou en इ] cf. जिरि।