| YouTube Channel

चित्रजल्पः (citrajalpaH)

 
Apte Hindi
Hindi
चित्रजल्पः
पुं*
 चित्र-जल्पः -
"अटकलपच्चू और असम्बद्ध बात, विभिन्न विषयों पर बातचीत"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चित्रजल्पः,
पुं,
 (चित्रो मनोहरो जल्पः ।) वाक्य-विशेषः । तल्लक्षणादिर्यथा, --“प्रेष्ठस्य सुहृदा लोके गूढरोषाभिजृम्भितः ।भूरिभावमयो जल्पो यस्तीव्रोत्कण्ठितान्तिमः ॥
चित्रजल्पो दशाङ्गोऽयं प्रजल्पः परिजल्पितम् ।विजल्पो जल्पसंजल्पाववजल्पोऽभिजल्पितम् ॥
आजल्पः प्रतिजल्पश्च सुजल्पश्चेति कीर्त्तितः ।एष भ्रमरगीताख्यो दशमे प्रकटीकृतः ॥
असङ्ख्यभाववैचित्री चमत्कृतिसुदुस्तरः ।अपि चेच्चित्रजल्पोऽयं मनाक् तदपि कथ्यते ॥
तत्र प्रजल्पः ।असूयेर्ष्यामदयुजा योऽवधीरणमुद्रया ।प्रेयस्याकौशलोद्गारः प्रजल्पः स तु कीर्त्त्यते ॥
यथा, --मधुप ! कितवबन्धो ! मा स्पृशाङ्घ्रिं सपन्त्याःकुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मश्रुभिर्नः ।वहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादंयदुसदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस्त्वमीदृक् ॥
१ ॥
अथ परिजल्पितम् ।प्रभोर्निर्दयताशाठ्यचापलाद्युपपादनात् ।स्वविचक्षणताव्यक्तिर्भङ्ग्यास्यात् परिजल्पितम् ॥
यथा, --सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वासुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवादृक् ।परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पद्माअपि वत हृतचेता ह्युत्तमश्लोकजल्पैः ॥
२ ॥
अथ विजल्पः ।व्यक्तयासूयया गूढमानमुद्रान्तरालया ।अघद्बिषि कटाक्षोक्तिर्विजल्पो विदुषां मतः ॥
यथा, --किमिह बहु षडङ्घ्रे ! गायसि त्वं यदूना-मधिपतिमगृहाणामग्रतो नः पुराणम् ।विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्गःक्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टाः ॥
३ ॥
अथोज्जल्पः ।हरेः कुहकताख्यानं गर्व्वगर्भितयेर्ष्यया ।सासूयश्च तदाक्षेपो धीरैरुज्जल्प ईर्य्यते ॥
यथा, --दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस्तद्दुरापाःकपटरुचिरहासभ्रूविजृम्भस्य याः स्युः ।चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्व्वयं काअपि च कृपणपक्षे ह्युत्तमश्लोकशब्दः ॥
४ ॥
अथ संजल्पः ।सोल्लुण्ठया गहनया कयाप्याक्षेपमुद्रया ।तस्याकृतज्ञताद्युक्तिः संजल्पः कथितो बुधैः ॥
यथा, --विसृज शिरसि पादं वेद्म्यहं चाटुकारै-रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यैर्मुकुन्दात् ।स्वकृत इह विसृष्टापत्यपत्यन्यलोकाव्यसृजदकृतचेताः किन्नु सन्धेयमस्मिन् ॥
५ ॥
अथ अवजल्पः ।हरौ काठिन्यकामित्वधौर्त्त्यादासक्त्ययोग्यता ।यत्र सेर्ष्यं भियेवोक्ता सोऽवजल्पः सतां मतः ॥
यथा, --मृगयुरिव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्धधर्म्मास्त्रियमकृतविरूपां स्त्रीजितः कामयानाम् ।बलिमपि बलिमत्त्वाऽवेष्टयद्ध्वाङ्क्षवद्य-स्तदलमसितसख्यैर्दुस्त्यजस्तत्कथार्थः ॥
६ ॥
अथाभिजल्पितम् ।भङ्ग्या त्यागौचितं तस्य खगानामपि खेदनात् ।यत्र सानुशयं प्रोक्तं तद्भवेदभिजल्पितम् ॥
यथा, --यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविप्रुट्-सकृददनविधूतद्बन्द्वधर्म्मा विनष्टाः ।सपदि गृहकुटुम्बं दीनमुत्सृज्य धीराबहव इव विहङ्गा भिक्षुचर्य्यां चरन्ति ॥
७ ॥
अथ आजल्पः ।ज्यैह्म्यं तस्यार्त्तिदत्वञ्च निर्व्वेदाद्यत्र कीर्त्तितम् ।भङ्ग्यान्यसुखदत्वञ्च स आजल्प उदीरितः ॥
यथा, --वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधानाःकुलिकरुतमिवाज्ञाः कृष्णबध्वो हरिण्यः ।ददृशुरसकृदेतत्तन्नखस्पर्शतीव्र-स्मररुजमुपमन्त्रिन् ! भण्यतामन्यवार्त्ता ॥
८ ॥
अथ प्रतिजल्पः ।दुस्त्यजद्वन्द्बभावेऽस्मिन् प्राप्तिर्नार्हेत्यनुद्धतम् ।दूतसंमाननेनोक्तं यत्र स प्रतिजल्पकः ॥
यथा, --“प्रियसख ! पुनरागाः प्रेयसा प्रेषितः किंवरय किमनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग ! ।नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्बन्द्बपार्श्वंसततमुरसि सौम्य ! श्रीबधूः साकमास्ते ॥
९ ॥
अथ सुजल्पः ।यत्रार्जवात् सगाम्भीर्य्यं सदैन्यं सहचापलम् ।सोत्कण्ठञ्च हरिः पृष्टः स सुजल्पो निगद्यते ॥
यथा, --अपि घत ! मधुपुर्य्यामार्य्यपुत्त्रोऽधुनास्तेस्मरति स पितृगेहान् ! सौम्यबन्धूश्च गोपान् ।क्वचिदपि स कथां नः किङ्करीणां गृणीतेभुजमगुरुसुगन्धं मूर्द्ध्न्यधास्यत् कदा नु ॥
” १० ॥
इत्युज्ज्वलनीलमणौ स्थायिभावः ॥