| YouTube Channel

चित्रकूट (citrakUTa)

 
शब्दसागरः
English
चित्रकूट
m.
 (-टः) The name of a mountain in Bundelkhand, the modern
Compteh, and first habitation of RAMA in his exile.
E.
 चित्र wonder-
ful, and कूट peak
it is an epithet of many hills. चित्रं कूटं शृङ्गं अस्य ।
Capeller Eng
English
चित्रकूट
m.
N.
 of
sev.
 mountains.
Yates
English
चित्र-कूट (टः) 1.
m.
 The name of the
mountain
compteh in
Bundelkand.
Wilson
English
चित्रकूट
m.
 (-टः) The name of a mountain in Bundelkhand, the
modern Compteh, and first habitation of RĀMA in his exile.
E.
 चित्र wonderful, and कूट peak
it is an epithet of many hills.
Monier Williams Cologne
English
चित्र—कूट
m.
 ‘wonderful peak’,
N.
 of a hill and district (the modern Citrakote or Catarkot near Kāmtā, situated on the river Paisuni about 50 miles S.E. of the Bandah in Bundelkhund
first habitation of the exiled Rāma and Lakṣmaṇa, crowded with temples as the holiest spot of Rāma's worshippers),
MBh.
 iii, 8200
R.
 i-iii
Ragh.
 xii
f.
VarBṛS.
BhP.
a pleasure-hill,
Daś.
 viii, 90
चित्र—कूट
n.
N.
 of a town,
Kathās.
Apte Hindi
Hindi
चित्रकूटः
पुं*
 चित्र-कूटः -
"एक पहाड़ का नाम, इलाहाबाद के निकट एक जिले का नाम"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चित्रकूट
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಪರ್ವತ /ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟ
व्युत्पत्तिः - > चित्रं कूटं शृङ्गमस्य
प्रयोगाः - > "भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ।" "भरद्वाजशासनपरिगृहीतविचित्रचित्रकूटगिरिकटकतटरम्यावसथ" ।
उल्लेखाः - > रामा०, रघु० ग०
L R Vaidya
English
citra-kUwa {% m. %} name of a hill and district near Prayāga, R.xii.15, xiii.47.
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: चित्रकूटः
Root: चित्रकूट
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चित्रकूटपर्वतः
Meaning(s):
⇒ Name of a mountain
Shloka(s):
3|2|2|2 ► सुवेलः स्याच्चित्रकूटस्त्रिकूटस्त्रिककुच्च सः॥ (भूमिकाण्डः/शैलाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|2|2|2 ⇢ सुवेलः (सुवेल) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Citrakūṭa ⇒ चित्रकूटपर्वतः
➠ 3|2|2|2 ⇢ चित्रकूटः (चित्रकूट) (पुं) ⇒ Name of a mountain ⇒ चित्रकूटपर्वतः
➠ 3|2|2|2 ⇢ त्रिकूटः (त्रिकूट) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Citrakūṭa ⇒ चित्रकूटपर्वतः
➠ 3|2|2|2 ⇢ त्रिककुद् (त्रिककुद्) (पुं) ⇒ Epithet of the mountain Citrakūṭa ⇒ चित्रकूटपर्वतः
Related word(s):
Mahabharata
English
Citrakūṭa, a mountain. § 372 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8200 (girivaraśreshṭhe with the tīrtha Mandākinī).--§ 527 (Rāmopākhyānap.): III, 277, 15982 (during his exile Rāma dwelt on C.).--§ 534 (Hanūmatpratyāgamana): III, 282, 16266.--§ 733m (Ānuśāsanik.): If one observing a fast bathes at C. and Janasthāna, and in the water of Mandākinī, he is sure to obtain royal prosperity: XIII, 25, 1715.--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7658.
पुराणम्
English
चित्रकूट / CITRAKŪṬA. A mountain.
Renowned in the purāṇas, this mountain is on the banks of the river, mandākinī. (M.B. Vana Parva, Chapter 85). It was here, at citrakūṭa that śrī rāma, sītā and others lived for a period of time. It is said that Rājalakṣmī (royal wealth and welfare) will embrace those who fast on the citrakūṭa after a bath in the mandākinī. (M.B. anuśāsana parva, Chapter 26, Verse 29). This mountain is in Bāndā Zilla of the U.P. in modern india.
citrakūṭa is described in Cantos 56 and 94 of vālmīki rāmāyaṇa.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चित्रकूटः,
पुं,
 (चित्राणि कूटानि शृङ्गाणि यस्य ।)पर्व्वतविशेषः । इति शब्दरत्नावली ॥
पुरारामो वनं गत्वा प्रथमे यत्र वासमकरोत् ।(पर्व्वतोऽयं प्रयागक्षेत्रस्थभरद्बाजाश्रमात् सार्द्ध-योजनद्वयेऽतीते पार्श्वगताया मन्दाकिन्या-ख्याया सरितो दक्षिणतो राजते । यदुक्तं रामा-यणे । २ । ९२ । १० -- १२ ।“भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।चित्रकूटगिरिस्तत्र रम्यनिर्द्दरकाननः ॥
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।पुष्पितद्रुमसंच्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटञ्च पर्व्वतम् ।तयोः पर्णकुटीं तात ! तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥
”)अघुना वुन्देलखण्डाख्यदेशे काम्ता इतिख्यातः ॥
(अयं हि पीठस्थानेषु अन्यतमः ।अत्र च भगवती सीतारूपेण महादेवश्चन्द्र-चूडरूपेण घिराजते । यथा, देवीभागवते ।७ । ३० । ७० ।“चित्रकूटेतथा सीता विन्ध्ये विन्ध्याधिवासिनी ॥
”तथा, महालिङ्गेश्वरतन्त्रे ।“चित्रकूटे चन्द्रचूडो योगेन्द्रो विन्ध्यपर्व्वते ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चित्रकूट
पु०
 चित्रं कुटं शृङ्गमस्य । पर्व्वतभेदे स च पर्वतःप्रयागक्षेत्रनिकटस्थमरद्वाजाश्रमात् अर्द्धतृतीययोजना-द्दक्षिणतस्तिष्ठति यथा रामा० अयोध्याकाण्डे ९२ अ०भरतं प्रति भरद्वाजवाक्यम् “भरतार्द्धतृतीयेषु योजनेष्व-जने वने । चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ।उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी । पुष्पितद्रु-मसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना । अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटंच पर्वतम् । तयोः पर्णकुटीं तात! तत्र तौ वसतोध्रुव-म्”! “ददर्श चित्रकूटस्थं सरामं सहलक्ष्मणम् ।तापसानामलङ्कारं धारयन्तं धनुर्द्धरम्” भा० व० २७६ अ० ।“ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशाम्पते!” ८५ अ० ।“मथुरायाः पूर्वार्धं हिमवद्गोमन्तचित्रकुटस्थाः” वृ०स० १६ अ० । “चित्रकूटवनस्थञ्च कथिता स्वर्गतिर्गुरोः” ।“दृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः” इति च रघुः ।