| YouTube Channel

चि- (ci-)

 
शब्दसागरः
English
चि (चिञ) चिञ् r. 1st, 5th and 10th cls. (चयति-ते चिनोति चययति or चपयति)
To collect, to gather together, to heap, to assemble, to accumulate,
&c. With अप, To lose, to squander. With उप or सम्, To collect or
acquire. With निर्, To determine. With वि and निर्, To deter-
mine exactly (ईरण) ईरणिच् r. 1st cl. (चयति) to injure, (peculiar to
the Vedas.) भ्वा उभ-अनिट् । चुरा-उभ । स्वा-उभ-द्विक-अनिट् ।
Capeller Eng
English
1 चि चिनो॑णि चिनुते॑ (चेति, च॑यति, चिन्वति)
pp.
1 चित॑ (q.v. ) heap up, pile up, arrange, construct, build (esp. the
sacrific. altar)
collect, gather
cover, inlay, set with (instr. )
P.
चीयते increase, thrive, abound.
C.
 चययति & चपयति, चाययति &
चापयति. — अधि heap or build upon (loc. ). अप gather, collect
P.
 decrease, wane, get rid of (abl. ). अव gather, pick off (*2
acc.
 ),
take off (a garment). आ & समा collect, accumulate
lad, cover,
furnish with (instr. ). उद् gather, collect, pick off. समुद् =
prec.
 ,
also connect,
add.
 उप connect, join
heap up, accumulate, augment,
strengthen, cover, furnish with (instr. )
P.
 increase, grow, get strong.
समुप heap up, collect
P.
 increase, grow. परि pile up,
accumulate
P.
 increase, grow. प्र gather, collect, accumulate,
augment, strengthen
P.
 increase, become strong. वि pick out, select,
segregate, sever, disperse, distribute. संवि select. सम् pile up,
arrange, prepare, gather, accumulate. — Cf. अपचित, आ॑चित,
उपचित, 1 निचित, 1 परिचित, प्रचित, समुपचित, स॑चित.
2 चि चिके॑ति, चिनोति, चिनुते (चयते) observe, perceive,
notice, seek for, search. —अनु
remember. अप respect,
honour. नि notice, observe. निस् & विनिस् examine, consider, fix upon.
परि search, examine, find out, discover.
P.
 get acquainted. वि
discern, distinguish, make clear, illustrate, examine, try, look for,
strive after. प्रवि examine, try. सम् deliberate, ponder. — Cf.
अ॑पचित, अभिनिश्चित, 2 निचित॑, निंश्चित, 2 परिचित,
विनिश्चित.
3 चि च॑यते detest, hate, punish, revenge, take vengeance
on (acc. ).
Yates
English
चि (ञ, न, क) चयति, ते, चिनोति, चाय-
यति 1. 5. 10.
c. To collect, heap
up
to injure. With अप to lose,
squander
with उप or सं to col-
lect
with निर to determine
with वि to distinguish
with वि
and निर् to determine exactly.
Wilson
English
चि (ञ) चिञ् r. 1st, 5th and 10th cls. (चयति-ते चिनोति
चययति or चपयति) To collect, to gather together, to heap, to
assemble, to accumulate, &c.
With अप, To lose, to squander.
With उप or सम्, To collect or acquire.
With निर्, To determine.
With वि and निर, To determine exactly. (ईर ण) ईरचिण् r. 1st cl. (चयति) To injure, (peculiar to the Vedas.)
Apte
English
चि [ci], I. 5
U.
 (चिनोति, चिनुते, चिका-चा-य, चिच्ये-क्ये, अचैषीत्- अचेष्ट, चेतुम्, -चित
caus. चाययति, चापयति, also चययति, चप- यति
desid.
 चिचीषति, -चिकीषति)
To collect, gather, accumulate (said to govern two accusatives being a द्विकर्मक root, but this use is very rare in classical literature), वृक्षं पुष्पाणि चिन्वती.
To gather for oneself, acquire, gain
चिचीषतां चन्मवतामलध्वीं भूतिम्
Ki.*
 3.11
2.19
Mv.*
 3.4.
To search, look out for
Bh.*
 3.46.
To pile or heap up, place in a line
पर्वतानिव ते भूमा- वचैषुर्वानरोत्तमान्
Bk.*
 15.76.
To set, inlay, cover or fill with, see चित.
pass.
 To bear fruit, grow, increase, thrive, prosper
सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलप्रदा
Pt.*
 1.222 bears fruit
चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः
Mu.*
 1.3
गजहंस तव सैव शुभ्रता जीयते न च न चापचीयते K.
P.*
 1. -II. 3
P.
 (चिकेति)
Ved.
To observe, see, perceive.
To look steadfastly upon.
To be intent upon.
To seek for, search, investigate, make inquiries, search through. -III. 1 Ā. (चयते)
To detest, hate.
To revenge, take vengeance on. -IV.* 1
U.
 (चायति-ते)
To fear, dread, be afraid of (with
acc.
 )
To respect, honour.
To observe
cf.
 चाय्.
Apte 1890
English
चि {vI.v} {c5c} U. (चिनोति, चिनुते, चिकाचा-य, चिच्ये-क्ये, अचैषीत्-अचेष्ट, चेतुं, -चित
caus. चाययति, चापयति, also चययति, चपयति, desid. चिचीषति, -चिकीषति) 1 To collect, gather, accumulate (said to govern two accusatives being a द्विकर्मक root, but this use is very rare in classical literature)
वृक्षं पुष्पाणि चिन्वती.
2 To gather for oneself, acquire, gain
चिचीषतां जन्मवतामलघ्वीं भूतिं Ki. 3. 11, 2. 19, Mv. 3. 4.
3 To search, look out for
Bh. 3. 46.
4 To pile or heap up, place in a line
पर्वतानिव ते भूमावचैर्षुवानरोत्तमान् Bk. 15. 76.
5 To set, inlay, cover or fill with, see चित.
pass. To bear fruit, grow, increase, thrive, prosper
सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलप्रदा Pt. 1. 222 bears fruit
चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः Mu. 1. 3
गजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते K. P. 10. {vII.v} {c3c} P. (चिकेति) Ved. 1 To observe, see, perceive.
2 To look steadfastly upon.
3 To be intent upon.
4 To seek for, search, investigate, make inquiries, search through. {vIII.v} {c1c} A. (चयते) 1 To detest, hate.
2 To revenge, take vengeance on. {vIV.v} {c1c} U. (चायति-ते) 1 To fear, dread, be afraid of (with acc.).
2 To respect, honour.
3 To observe
cf. चाय्.
Monier Williams Cologne
English
1. चि
cl.
 5. चिनो॑ति, °नुते
(1.
pl.
 चिनुमस् and °न्मस्,
Pāṇ.
 vi, 4, 107
perf. चिकाय and चिचाय, vii, 3, 58
2. चिचेथ, 2, 61,
Kāś.
3.
pl.
 चिक्यु॑र्,
AV.
 x, 2, 4
p.
 चिकिवस्,
Kāṭh.
 xxii, 6
Ā. चिक्ये and चिच्ये,
Vop.
 xii, 2
p.
 चिक्यान॑,
TS.
 v
2nd fut.
p.
 चेष्यत्,
Lāṭy.
1st fut. चेता,
Pāṇ.
 vii, 2, 61,
Kāś.
aor.
 अचैषीत्,
Kāś.
 on iii, 1, 42 and vii, 2, 1
Ved.
 चिकयाम् अकर्, iii, 1, 42,
Kāś.
1. sg. अचैषम्, 2. sg. अचैस्,
Kāṭh.
 xxii, 6
3.
pl.
 अचैषुर्,
Bhaṭṭ.
Ā. अचेष्ट,
Pāṇ.
 i, 2, 11,
Kāś.
Prec. चेषीष्ट, ib., or चीयात्, vii, 4, 25,
Kāś.
ind.
p.
 चित्वा॑,
AV.
&c.
Pass.
 चीयते,
MuṇḍUp.
&c.
fut. चायिष्यते & चेष्य्°
Cond.
 अचायिष्यत & अचेष्य्°,
Pāṇ.
 vi, 4, 62,
Kāś.
 )
to arrange in order, heap up, pile up, construct (a sacrificial altar
P.
 , if the priests construct the altar for another
Ā., if the sacrificer builds it for himself),
AV.
VS.
TS.
 v
Kāṭh.
ŚBr.
to collect, gather together, accumulate, acquire for one's self,
MuṇḍUp.
MBh.
 i, v
to search through (for collecting
cf.
 √ 2. चि),
MBh.
 v, 1255
Kām.
 (Pañcat. )
to cover, inlay, set with,
MBh.
Pass.
 चीयते, to become covered with,
Suśr.
 v, 8, 31
to increase, thrive,
Mudr.
 i, 3
Kpr.
 x, 52 a/b (Sāh. ) :
Caus.
 चययति and चपय्°, to heap up, gather,
Dhātup.
 xxxii, 85
चाययति and चापय्°,
Pāṇ.
 vi, 1, 54 :
Desid.
 चिकीषते (also °ति, vii, 3, 58,
Kāś.
 ) to wish to pile up,
ŚBr.
 ix
KātyŚr.
 xvi
चिचीषति (Pāṇ. vii, 3, 58,
Kāś.
vi, 4, 16, [ed. विवीष्°]
Kāś.
 )
to wish to accumulate or collect,
Kir.
 ii, 19
iii, 11 :
Desid.
Caus.
 (p. चिचीषयत्) to cause any one to wish to arrange in order,
Bhaṭṭ.
 iii, 33 :
Intens.
 चेचीयते,
Kāś.
 on
Pāṇ.
 vii, 3, 58
4, 25 and 82.
2. चि
Ved.
cl.
 3. (चिकेति,
fr.
 √ कि,
Dhātup.
 xv, 19
Impv.
 चिकेतु,
TS.
Subj. Ā. चि॑केत
impf.
 अचिकेत्,
RV.
 x, 51, 3
aor.
 2.
pl.
 Ā. अ॑चिध्वम्,
RV.
3. sg. अचैत्
चिकयाम् अकः [fr. √ 4. चित्,
Gmn.
 ], vi, 44, 7)
to observe, perceive (with
acc.
 or
gen.
 ),
RV.
Kāṭh.
 viii, 10
to fix the gaze upon, be intent upon,
RV.
 v, 55, 7
TS.
 iii
to seek for,
RV.
 vi, 44, 7 :
Class.
cl.
 5. चिनोति (p. °न्वत्, Ā. °न्वान)
to seek for, investigate, search through, make inquiries (cf. √ 1. चि),
MBh.
 iii, 2659
Bhartṛ.
Kathās.
 xxvi, 136 :
Intens.
 चेकिते See √ 4. चित्
चि [cf.
Lat.
 scio.]
3. चि
cl.
 1. च॑यते (p. च॑यमान) to detest, hate (Nir. iv, 25),
RV.
 i, 167, 8 and 190, 5
vii, 52, 2
to revenge, punish, take vengeance on (acc. ), ii, 27, 4
ix, 47, 2
AitBr.
 ii, 7
[cf. अ॑पचिति, काति
τίνομαι τινά, τίω, τίσις, ποινή.]
Monier Williams 1872
English
चि 1. चि, cl. 5. P. A. चिनोति, -नुते, चिकाय
and चिचाय, चिक्ये and चिच्ये, चेष्यति, -ते,
अचैषीत्, चेतुम्, to arrange in order, place in a line,
heap up, pile up, construct (as a sacrificial altar, used
in P. if the priests construct the altar for another, in
A. if the sacrificer builds it for himself)
to collect,
gather together, accumulate, gain for one's self
to
cover, inlay, set with (with inst., e. g. रत्नैः, with
jewels): Caus. चाययति or चापयति, or चययति
or चपयति: Desid. चिकीषति, and चिचीषति, to
wish to pile up: Caus. of the Desid. चिचीषयति,
to cause a person to wish to arrange in order or
pile up: Intens. चेचीयते
[cf. Cambro-Brit. cai,
‘collection
’ Lat. cumulus
Pol. kupa
Germ.
Haufen.]
चि 2. चि, cl. 3. P., Ved. चिकेति, Impf.
अचिकेत्, Impv. 2nd sing. चिकीहि, चिकाय
cl.
5. P. A. चिनोति, चिनुते &c. like 1. चि, to observe, per-
ceive
to fix the gaze upon
to be intent upon
to seek
for, investigate
to make inquiries, search through.
चि 3. चि, cl. 1. A., Ved. चयते, to detest,
hate
to revenge, punish, take vengeance on.
चि 4. चि, cl. 1. P. A. चायति, -ते, to fear,
be afraid of (with acc.)
to respect, honour
to observe
[cf. चाय्।]
Macdonell
English
चि 1. CI, Ⅴ. ci-nó, arrange, pile
build up, 🞄esp. the sacrificial altar (P. if done by the 🞄priest, Ā. by the sacrificer himself)
gather, 🞄collect
acquire, gain
bestrew, cover with 🞄(in. ): pp. cita, covered, strewed, or studded 🞄with (in. , —°)
ps. increase, thrive
des. cicīṣa, 🞄[Page94-1] 🞄wish to accumulate or acquire. anu, 🞄pp. beset all along with branches (in. ). apa, 🞄gather
ps. diminish, grow less, lose (ab.): 🞄pp. attenuated, thin. ava, gather (* from, 2 🞄ac.). ā, heap up, accumulate
cover or load 🞄with (in. ): pp. covered, bestrewn
studded or 🞄laden with (in. —°). sam-ā, gather together, 🞄heap up
cover, load. ud, gather. abhi‿ud, 🞄comprehend in (lc.)
go on to discuss. samud, arrange
add
gather. upa, heap up, accumulate
🞄augment
ps. grow, increase
be 🞄enriched, profit: pp. increased, enlarged, augmented
🞄abundant
stout
prosperous
covered, 🞄loaded or provided with (in. , —°). sam-upa, 🞄heap up, collect
ps. increase
grow up: 🞄pp. abundant. ni, pp. heaped up
erected
🞄covered, studded, or filled with (in. , —°). 🞄pari, pile up
collect
acquire
ps. grow, increase: 🞄pp. gained, acquired
filled with (in. ). 🞄pra, gather
ps. increase: pp. covered or filled 🞄with (in. , —°). vi, pick out, select, cull
divide
🞄part (hair)
distribute (booty). sam, pile 🞄up
arrange
collect, accumulate, acquire: 🞄pp. filled or provided with (—°).
चि 2. CI, Ⅲ. P. citéti (V.)
Ⅴ. P. Ā. 🞄ci-nó, perceive, observe
look for
search 🞄through (ac.) for (ac.). ni, notice, observe. 🞄nis, ascertain
decide
determine, fix
resolve
🞄consider certain: pp. having made up 🞄his mind, resolved to (d., lc., —°)
certain, 🞄decided, settled: -m, ad. certainly. vi-nis, 🞄ponder
decide definitively
take a final resolution: 🞄pp. quite certain, well settled: -m, 🞄ad. most certainly or assuredly. pari, search 🞄through
find out, ascertain, recognise
become 🞄acquainted or familiarise oneself with
🞄ps. be known: pp. known, familiar, accustomed
🞄of frequent occurrence. vi, discern
discriminate, 🞄examine, search through
look for, 🞄seek
strive after. pra-vi, search through: 🞄pp. tested, tried. sam, reflect.
चि 3. CI, Ⅰ. Ā. cáya, abhor, hate
avenge
🞄punish, take vengeance on (ac.).
Benfey
English
1. चि चि, ii. 5, चिनु, Par. Ātm.
1.
To arrange, MBh. 12, 10745.
2. To heap,
Bhāg. P. 4, 28, 15.
3. To collect, to
gather, MBh. 1, 7719.
4. To cover,
Arj. 9, 9. चित, Full, Rām. 3, 68, 12.
चिता, see separately. -- Caus. चायय
and चापय। † 1, 10, चयय and
चपय, To heap, to collect. -- With
the prep. अप अप,
1. To gather,
Rām. 2, 100, 5.
2. To diminish,
Mārk. P. 29, 8
अपचित, fallen off, Śāk. d.
37.
3. To deprive, MBh. 3, 1319. --
With अव अव, To gather, Pañc. 93.
4. -- With आ आ,
1. To heap on, Bhāg.
P. 4, 29, 78.
2. To cover, Rām. 6, 20,
23. -- With अवा अव-आ, To heap on,
MBh. 12, 5952. -- With समा सम्-आ,
1.
To heap, Hariv. 14815.
2. To cover,
MBh. 7, 7242. -- With उद् उद्, To
gather, Kathās. 22, 109. -- With समुद्
सम्-उद्, To arrange, MBh. 2, 2087
(anomalous absolut. समुच्चीय). --
With उप उप,
1. To collect, to aug-
ment, MBh. 5, 473.
2. To cover, MBh.
3, 11962. चीय, pass. To increase,
Bhartṛ. 2, 84
to profit, Man. 8, 169.
उपचित,
1. Well-fed, MBh. 13, 4460.
2. Prosperous, Ragh. 17, 54.
3. Loaded,
Man. 6, 41.
4. Endowed, Rām. 3, 41,
19. -- With नि नि,
1. To pile up, MBh.
12, 2099.
2. To erect, MBh. 14, 2635.
3. To cover, Rām. 6, 32, 24.
4. To
fill, MBh. 3, 650.
5. To stagnate,
Suśr. 1, 92, 19. -- With संनि सम्-नि,
To stagnate, Suśr. 2, 430, 15. -- With
परि परि,
1. To collect, Rājat. 4, 354.
2. To augment, Bhāg. P. 5, 7, 11.
3.
To fill, Bhāg. P. 4, 9, 13. -- With प्र
प्र,
1. To gather, Hariv. 5237.
2. To
cut, MBh. 5, 1865.
3. pass. To in-
crease, MBh. 14, 509.
4. To cover,
MBh. 12, 1702. -- With संप्र सम्-प्र,
To cease gathering, MBh. 12, 5952. --
With वि वि,
1. To select, MBh. 5
1111.
2. To pick out, Dev. 2, 67 (ano-
malous विचिन्वति, instead of नोति). --
With संवि सम्-वि, To segregate, Rām.
5, 85, 18. -- With सम् सम्,
1. To heap
up, Rām. 1, 13, 30.
2. To collect,
Man. 6, 15. संचित,
1. Dense, Rām.
5, 59, 13.
2. Provided, MBh. 6, 3327.
-- With परिसम् परि-सम्, To col-
lect, Sāh. D. 73, 12. -- Cf. Lat. capio =
Caus. चपयामि, capulus, capistrum
perhaps also κώπη and Goth. hafjan,
hafan, hafts
A.S. hebban, thu hefest
Engl. to heave.
2. चि चि, ii. 5, चिनु, Par., Ātm.
1. To search, Kathās. 26, 136.
2. To
search through, MBh. 3, 2659. -- With
the prep. अप अप, अपचित,
1. Ho-
noured, MBh. 3, 10835.
2. Invited,
Bhāg. P. 5, 3, 9.
n.
 Honour, MBh. 9,
3620, -- With अव अव, To honour,
MBh. 3, 10676. -- With निस् निस्,
1. To
know thoroughly, Rājat. 5, 124.
2. To
decide, Rām. 2, 1, 26. निश्चित,
n.
Resolution, Rām. 5, 15, 57. निश्चित + म्,
adv. Certainly, Pañc. 223, 7.
--
Comp.
अ-निश्चित, wavering, Pañc. iii. d.
261.
सु-,
adj.
 1. ascertained. 2. ap-
proved. -- With अभिनिस् अभि-निस्, To
decide, MBh. 3, 1086
12, 10635. -- With
विनिस् वि-निस्,
1. To consider, Man.
7, 59.
2. To decide, Bhag. 13, 4. --
With परि परि,
1. To search, Rām.
4, 47, 1.
2. To familiarise one's self
with something, Ragh. 8, 18. परि-
चित, Familiar, Śāk. d. 107
acquainted,
Hariv. 8615. -- Caus. चायय, To search,
Häberl. Anth. 432, 13. -- With वि वि,
1. To discern, Pañc. i. d. 42.
2. To
make discernible, Rām. 5, 11, 1.
3. To
search, Rām. 3, 68, 9.
4. To examine,
MBh. 5, 6088. -- With प्रवि प्र-वि,
To search, Rām. 4, 48, 23. प्रविचित,
Tested, MBh. 7, 4440. -- With सम्
सम्, To think, Rājat. 6, 32 (? prob-
ably it is to be read संचिन्त्य). -- Cf.
कि, चाय्, and ved. चि, i. 1, Ātm. To
punish
τίνω, τίνυμι, τίω, τίμη
Lat.
timeo.
Apte Hindi
Hindi
चि
"स्वा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"चुनना, बीनना, इकट्ठा करना"
चि
"स्वा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"ढेर लगाना, टाल लगा देना, अम्बार लगा देना"
चि
"स्वा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"जड़ना, खचित करना, मढ़ना, भरना"
चि
"स्वा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"फल उत्पन्न होना, उगना, बढ़ना, फलना-फूलना, समृद्ध होना"
चि
"स्वा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
फल लगता है
L R Vaidya
English
ci {% (I) vt. 5U (pp. चित
pres. चिनोति, चिनुते
caus. चाययति or चापयति
desid. चिचीषति or चिकीषति (This is one of those verbs which take two accusatives, but as such it is of rare occurrence in classical literature) %} 1. To heap up, पर्वतानिव ते भूमावचैषुर्वानरोत्तमान् Bt.xv.76
2. to collect, to accumulate
3. to cover, to inlay, to set.With अप-, to diminish, to lose.With अव-, to gather, to collect, गता स्यादवचिन्वाना कुसुमान्याश्रमद्रुमान् Bt.vi.10.With आ-, to spread, to cover, to cover over, Bt.xiv.46, 47.With उद्-, to gather, to collect, Bt.iii.38.With उप-, to increase, उपचिन्वन् प्रभां तन्वीं प्रत्याह परमेश्वरः K.S.vi.25.With नि-, to strew, to spread over, निचितं खमुपेत्य नीरदैः Ghat.1, Bt.x.4.With निस्-, to determine, to ascertain.With परि-, 1. to practise
2. to acquire.With प्र-, 1. to collect, to gather
2. to incrsase.With वि-, 1. to gather, to collect
2. to search for.With विनिस्-, to determine, to ascertain, विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति वा Ut.i.With सम्-, 1. to accumulate, संकिकाय फलनिस्पृहस्तपः R.xix.2
2. to arrange, to put, to place, Bt.iii.35.With समुद्-, to collect.
ci {% Pass. (चीयते) %} to grow, to thrive, to prosper, चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः Mud.i. or राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते K.Pr.x.With अप-, to decrease, to deteriorate, to become less, राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते K.Pr.x.With उप-, to grow, to increase, अधोधः पश्यतः कस्य महिमा नोपचीयते Hit.ii., Bt.vi.33.With प्र-, to grow, प्रचीयमानावयवा रराज सा R.iii.7.
ci {% (II) vt. 10U (pres. चययति-ते or चपयति-ते) %} To gather.
Bopp
Latin
1. चि 5. P. A. चिनोमि, चिन्वे (Caus. चापयामि, gr. 521.)
1) colligere, cumulare. SU. 4. 9.: वने पुष्पाणि चि-
न्वती
RAGH. 9. 24.: चितविक्रम.
2) tegere, obruere.
A. 9. 9.: सर्वतो माम् अचिन्वन्त सरथन् धरणीधरैः.
3) quaerere. N. 16. 6.: चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया.
(Cambro-brit. cai collectio, lat. cu-mulus, cujus u aut e
Gunae vocali अ explicaverim aut ex आ formae caus.
चापयामि, ad quam Pottius p. 204. apte, ut mihi videtur,
refert polon. kupa cumulus, et nostrum Haufen
forma
russ. куча kûća nititur eo, quod palatales facile in
gutturales et hae in palatales transeunt.)
c. अप deminuere, attenuare. SAK. 31. 15.: अपचितङ्
गात्रम्.
c. अव colligere. SA. 5. 107.: फलान्य् अवचितानि.
c. आ tegere. MAH. 1. 3993.: शरैर् आचित
RAGH. 7. 10.:
अर्द्धाचिता रसना (Schol. अर्द्धा मणिभिर् गुम्फिता).
c. आ praef. सम् id. N. 17. 8.: मलसमाचित.
c. उप id. SU. 1. 9.: मलोपचित
A. 3. 35. a.: वाणैः सो
ऽपचीयत (omisso augmento)
35. b.
9. 10.: उपचीयत्
part. pass., v. gr. 597.
c. नि tegere. GAT. 1.: निचितङ् खम् उपेत्य नीरदैः.
c. निस् decernere. N. 19. 9.: इति निश्चित्यंमनसा
v.
gr. 635. निश्चित decretus, certus. BH. 18. 6.: इति मे नि-
श्चितम् मतम्
R. I. 19. 11.
c. निस् praef. वि
1) id. BH. 13. 4.: विनिश्चित
cf. वि-
निश्चय SU. 3. 10.
2) considerare, deliberare, perpen-
dere. N. 5. 15.: सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्यच पुनः
पुनः
10. 13.: स विनिश्चित्य बहुधा.
3) perficere.
BHAR. 2. 72.: विनिश्चितार्थाद् विरमन्ति धीराः.
c. परि
1) colligere, cumulare, augere. RAGH. 3. 24.: तत्
तयोः (प्रेम) परस्परस्यो ऽपरि पर्यचीयत
8. 18.: परिचे-
तुन् धारणाम्
9. 29.: अभिनयान् परिचेतुम् इवो
ऽद्यता.
2) detegere, patefacere, notum facere. HIT. 92.
7.: यथा ऽयम् परिचीयते तथा कुरुत
UR. 86. 1. infr.:
आश्रमम् परितः परिचिता एतस्य शाखामृगाः.
c. प्र colligere. SU. 4. 10.: नदीतीरेषु जातान् सा कर्णि-
कारान् प्रचिन्वती
N. 20. 11. TROP. se recolligere, vi-
res recuperare, reficere, recreare. RAGH. 3. 7.: प्रचीय-
मानावयवा रराज सा.
c. वि
1) quaerere. SA. 5. 83.: विचिनोति हि मे माता
RAGH. 12. 61.: दृष्टा विचिन्वता तेन…जानकी.
2) perquirere, perscrutari. N. 16. 7.: चेदिपुरीम्…वि-
चिन्वानो ऽथ वैदर्भीम् अपश्यत्
SA. 6. 3.: आश्रमान्
नदीश्चै ऽव…विचिन्वन्तौ.
c. सम् colligere, coacervare. HIT. 30. 1.: चिरसञ्चितन्
धनम्. SA. 6. 11.
2. चि 10. P. i. q. चि 5.
Lanman
English
√1ci (cinóti, cinuté
cikyé [787]
ácet
ceṣyáti, -te
citá
cétum
citvā́
-cítya
cīyáte).
—1. arrange in order
pile up
build
construct, esp. the sacrificial altar
active, if the priest builds for others
middle,
if the sacrificer builds for himself
—2.
gather together, collect
get possession
of.
+ ud, heap up, collect.
+ sam, gather together, collect
accumulate.
√2ci (cáyati, -te).
—1. hate
—2. avenge,
take vengeance on, punish. [cf. Arcadian
ἀπυ-τείω, Attic ἀπο-τίνω, ‘pay off, ’ ἀποτίνο-
μαι, ‘get paid to myself, take vengeance,
punish, ’ ποινή, ‘penalty.’]
√3ci (cikéti
cikā́ya, cikyús [787]
ácet
ceṣyáti
cétum
-cítya
cīyáte).
—1.
notice, observe
—2. look, investigate.
[cf. √cit.]
+ nis, (search out, i. e.) ascertain
determine
consider as certain or settled.
+ vi-nis, (look out this way and that,
i. e.) ponder, consider, 13^19.
+ pari, investigate thoroughly, find out.
Kridanta Forms
Sanskrit
चि (चि॒ञ् चयने - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = चयनम्
अनीयर् = चयनीयः - चयनीया
ण्वुल् = चायकः - चायिका
तुमुँन् = चेतुम्
तव्य = चेतव्यः - चेतव्या
तृच् = चेता - चेत्री
क्त्वा = चित्वा
ल्यप् = प्रचित्य
क्तवतुँ = चितवान् - चितवती
क्त = चितः - चिता
शतृँ = चिन्वन् - चिन्वती
शानच् = चिन्वानः - चिन्वाना
चि (चि꣡ञ् चयने - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = चपनम् / चयनम्
अनीयर् = चपनीयः / चयनीयः - चपनीया / चयनीया
ण्वुल् = चपकः / चयकः - चपिका / चयिका
तुमुँन् = चपयितुम् / चययितुम्
तव्य = चपयितव्यः / चययितव्यः - चपयितव्या / चययितव्या
तृच् = चपयिता / चययिता - चपयित्री / चययित्री
क्त्वा = चपयित्वा / चययित्वा
ल्यप् = प्रचपय्य / प्रचयय्य
क्तवतुँ = चपितवान् / चयितवान् - चपितवती / चयितवती
क्त = चपितः / चयितः - चपिता / चयिता
शतृँ = चपयन् / चययन् - चपयन्ती / चययन्ती
शानच् = चपयमानः / चययमानः - चपयमाना / चययमाना
चि (चि꣡ भाषार्थः च - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = चायनम् / चयनम्
अनीयर् = चायनीयः / चयनीयः - चायनीया / चयनीया
ण्वुल् = चायकः - चायिका
तुमुँन् = चाययितुम् / चयितुम्
तव्य = चाययितव्यः / चयितव्यः - चाययितव्या / चयितव्या
तृच् = चाययिता / चयिता - चाययित्री / चयित्री
क्त्वा = चाययित्वा / चयित्वा
ल्यप् = प्रचाय्य / प्रचित्य
क्तवतुँ = चायितवान् / चियितवान् - चायितवती / चियितवती
क्त = चायितः / चियितः - चायिता / चियिता
शतृँ = चाययन् / चयन् - चाययन्ती / चयन्ती
शानच् = चाययमानः / चयमानः - चाययमाना / चयमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 चि
मूलधातुः:
 चिञ्
धात्वर्थः:
 चयने
गणः:
 स्वादिः
कर्मकत्वं:
 द्विकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 चिनोति-चिनुते
धातुः:
 चि
मूलधातुः:
 चिञ्
धात्वर्थः:
 चयने
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 चपयति-ते
चपति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 ज्ञपादित्वात् मित्
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. चि Desid. चिचीषति anhäufen -x-, einsammeln wollen, Kir. 2, 19
3, 11. — Mit प्रत्यभि, zur Verteidigung aufbauen, Gop. Br. 2, 2, 7 (°चित st. °जित zu lesen). — Mit °उपा S I, 16, 2 (उपाचिन्वते = पुष्टिं नयन्ति). — Mit समभ्युद् häufen, Āpast. Śr. 9, 1, 2.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 सङ्ग्रह्, ग्रह्, संग्रह्, संचि, सञ्चि, चि, आहृ, उपसंहृ
verb
प्रयोजनम् उद्दिश्य वस्तूनाम् धनस्य वा एकत्रीकरणानुकूलः व्यापारः।
"सः गृहनिर्माणाय महद्भिः प्रयत्नैः धनं सङ्गृह्णाति।"
Synonyms:
 चि, विचि, संचि, सञ्चि, उच्चि, समुच्चि, उपचि, अपचि, अवचि, समानी, संग्रह्, सङ्ग्रह्, समाहृ, समादा, संभृ, सम्भृ, समाक्षिप्, संनिधा, समुपादा, पिण्डीकृ, राशीकृ, एकत्रीकृ, परिग्रह्, उपसंहृ, प्रचि, समाकृ, समावह्, अभिसमस्, समूह्, समीज्, निचि
verb
विकीर्णस्य वस्तुनः एकत्र स्थापनानुकूलः व्यापारः।
"कृषकः विकीर्णान् धान्यकणान् चिनोति।"
Synonyms:
 चि
verb
समूहाद् वस्तूनां पृथक्करणात्मकः व्यापारः।
"सः करण्डात् पक्वानि आम्रफलानि चिनोति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चि, ञ चित्याम् । चयने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-उभं-द्विकं-अनिट् ।) ञ, चयति चयतेधनं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
चि, ञ न चित्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(स्वां-उभं-द्विकं-अनिट् ।) चितिश्चयनं राशीकरण-मिति यावत् । न ञ, चिनोति चिनुते । इतिदुर्गादासः ॥
चि, क मि चित्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-द्विकं-सेट् ।) क मि, चययति चाय-यति । स्वमते तु चपयति चापयतीत्यपि ।इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चि आकर्षणेनादाने विमागपूर्व्वकादाने च
उभ०
 द्विक० खा०अनिट् । चिनोति चिनुते । चिनोतु चिनु । अचैषीत्अचेष्ट । चिकाय चिचाय चिक्ये चिच्ये । कर्मणि चीयतेअचायि । चिकीषति ते चिचीषति ते । चयनीयम् चेत-ष्यम् चेयम् । चिन्वन् चिन्वानः । चितः चितिः ।काथः चायः चयनम् । अग्निचित् चित्वा आचित्यणिचि चाययति चापयति ।
चि चयने विमागपूर्वकादाने
भ्वा०
उभ०
 अनिट् । चयति ते स्वादिवत्
चि चयने विमागपूर्वकादाने वा०
चु०
उभ०
 पक्षे
भ्वा०
 द्विक०अनिट् वा घटादि । चाययतिते चापयतिते चपयति इत्येकेअचीचयत् त अचीचपत् । “दुहियाचिरुधिप्रछिभिक्षिचि-ञामिति” भाष्योक्तेरस्य द्विकर्म्मकत्वम् “अचैषुर्वा-नरोत्तमाः” भट्टिः । “चिचीषयन्तोध्वरपात्रजातम्”भट्टिः “अन्तरीक्षे नाग्निश्चेतव्य” श्रुतिः । “राजहंस!तव सैव शुम्रता चीयते न च न चापचीयते” काघ्यप्र० ।अधि + आधिक्येन चयने । “यएष तपत्येतस्मादेवाध्यचीय-तैतस्मिन्नध्यचीयत” शत० व्रा० १० । ४ ।अनु + पश्चाच्चयने “आ मूलात् शास्त्रामिरनुचितः” ऐतरे० व्रा०अप + हीनतासम्पादने
सक०
 । “यस्यायुरपचीयते” भा० व०१३७८ । कर्म्मकर्त्तरि प्रयोगः ।अव + अधःस्थित्वा चयने । “फलान्यवाचिनोद्वृक्षान्” मुग्ध० ।अव + आ सम्यगाचयने “पुष्पाण्यवाचिन्वतीम्” मा० व० १३१५आ + सम्यक् चयने । “कर्माण्याचिनुतेऽ सकृत्” भाग० ४ ।२९ । ७८ । “आचिक्याते च भूयोऽपि राघवौ तेन पन्नगेः”भा० व० १२ व्याप्तौ च “कचाचितौ विव्यगिवागजौगजौ” किरा०अनु + आ अन्वाचये अन्वाचयशब्दे दृश्यम्सम् + आ + समाह्यरे “यदा तु घाससां राशिः सभामध्येसमाचितः” भा० स० २३०४ ।उद् ऊर्द्धतश्चयमे उत्तोल्यादाने “उच्चिक्यिरे पुष्पफलं वनानि” भट्टिः ।अभि + उद् + समुच्चये अभ्युच्चयशब्दे दृश्यम्सम् + उद् + समुच्चये समाहारे
सक०
 एकमातीयक्रियाम्ब-यादौ “अपिः पदार्थसंभाव्यगर्हामुज्ञासमुच्चये” सुग्ध०“अपिशब्देन संयोगाभावादिः समुच्चीयते” काव्यप्र० ।उप + वृद्धौ अक० वर्द्धने
सक०
 । आनि घर्मे कपालान्यु प-चिन्वन्ति वेथसः” तै० त्ति० १ । १ । ७ । २ । “अथ--मौलिगतस्ये-न्दोर्विशदैर्दशनांशुभिः । उपचिन्वन् प्रभां तन्वीम्” कुमा० ।नि + निशेषेण चयने समुच्चये च “रथः शरैर्मे निचितः” भा०७ । १४ । “स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्स्मिन् कोप-मानताः” सुश्रुतः “त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति साक्षिणःप्रतिभूकुलम् । चत्वारस्तूपचीयन्ते विप्र आद्यो वणिङ्नृपः” मनुःपरि + परिचये पुनः पुनरनुशीलने । “चरणारविन्दस्य ध्यान-परिचितभक्तियोगः” भाग० ५ । ७ । १ । “मुक्ताजालं चिर-परिचितं त्याजितो दैवगत्या” मेघः । “हेतुः परिचय-स्थैर्य्ये वक्तुर्गुणनिकैव सा” माघः ।प्र + प्रकर्षेण चयने समाहारे च
सक०
 “कर्णिकारान् प्रचि-ण्वती” भा० आ० ७७वि + विशेषेण चयने । “पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं नकारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः”भा० उ० ११११ श्लो०सम् + सम्यक् चयने समाहारे “संचिन्वन्ति सदा युक्ता जा-तरूपञ्च मौक्तिकम्” हरिव० ५२३६
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चायृ पूजानिशामनयोः”@} 2 चायकः-यिका, चायकः-यिका, चिचायिषकः-षिका, 3 चेकीयकः-यिका
चायिता-त्री, चाययिता-त्री, चिचायिषिता-त्री, चेकीयिता-त्री
चायन्-न्ती, चाययन्-न्ती, चिचायिषन्-न्ती
-- चायिष्यन्-न्ती-ती, चाययिष्यन्-न्ती-ती, चिचायिषिष्यन्-न्ती-ती
-- चायमानः, चाययमानः, चिचायिषमाणः, चेकीयमानः
चायिष्यमाणः, चाययिष्यमाणः, चिचायिषिष्यमाणः
चेकीयिष्यमाणः
4 प्रचाः-प्रचौ-प्रचाः
-- -- -- 5 6 अपचितः- 7।
क्षणेन क्षीणविक्रान्ताः कपिनाऽनेषत क्षयम्।।’ भ।
का।
९-२२।]] अपचायितः-तम्, चायितः, चिचायिषितः, चेकीयितः-तवान्
चायः, चायः, चिचायिषुः, 8 चेक्यः
चायितव्यम्, चाययितव्यम्, चिचायिषितव्यम्, चेकीयितव्यम्
चायनीयम्, चायनीयम्, चिचायिषणीयम्, चेकीयनीयम्
9 चाय्यम्, चाय्यम्, चिचायिष्यम्, चेकीय्यम्
ईषच्चायः-दुश्चायः-सुचायः
-- -- चाय्यमानः, चाय्यमानः, चिचायिष्यमाणः, चेकीय्यमानः
चायः, चायः, चिचायिषः, चेकीयः
चायितुम्, चाययितुम्, चिचायिषितुम्, चेकीयितुम्
10 अपचितिः, चायना, चिचायिषा, चेकीया
चायनम्, चायनम्, चिचायिषणम्, चेकीयनम्
चायित्वा, चाययित्वा, चियायिषित्वा, चेकीयित्वा
निचाय्य, प्रचाय्य, प्रचिचायिष्य, प्रचेकीय्य
चायम् २, चायित्वा २, चायम् २, चाययित्वा २, चिचायिषम् २, चिचायिषित्वा २, चेकीयम् २
चेकीयित्वा २। 11 पुटम् पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् २५१ १ र्कृ{??} कृवि २५२ १ ११२ २५२ २५४ २७ …मागमः।
…मागमो वा।
२५५ २२ ण्यन्ताम् ण्यन्तात् २५७ २५ रुत्वविसर्गौ।
दीर्घ विसगः १ २६३ ८ ३कीर्तिः ३कीर्त्तः २७४ १२ क्मर्यमाणः, चि… क्मार्यमाणः, चि… २७५ २० चिक्रथित्वा २ चिक्रथिषित्वा २८० ७ न्ती-न्ती न्ती-ती २८६ १९ क्रीडम् २ क्रीडित्वा २ २९० ९ बान्धव… बान्धवा… २९३ १४ दिवादिः- दिवादिः १२०७। २९९ १३ क्लेशः- क्लेशकः- ३०३ ५ चेक्लेवि…चिक्ले… चिक्लेवि…चेक्ले… ३०४ १३ विक्लशौ विक्लेशौ- ३०४ १५ शेनः क्लेशनः, ३०८ ३२ मर्णुंवानः मर्णवानः ३१३ १३ 12 13 ३१८ १३ १०४७ १४०७ ३२० २८ मविक्षित मविक्षत ३२० ३२ मर्णुवानः मर्णवानः ३२० ३० केऽण्यल्प केऽप्यल्प ३३६ ८ तथा ९ मध्ये-क्षोटनम्, चुक्षोटयिषणम्
३३८ ७ क्ष्मायः, चि- क्ष्मापः, चि… ३४२ १८ भ्वादिः ८८ भ्वादिः १२० ३५२ ११-१२ मध्ये-खादः, खादः चिखादिषः, चाखादः
३५३ १६ चेखिदः
चेखेदः
३५८ ८ प्रखौ-प्रखः
प्रखौ-प्रखाः
३५९ २७ ‘खोडु’ ‘खोडृ’ ३६३ ३१ गल गलत् ३६४ ८ चिगडिष्यम्, जिगडिष्यम्, ३६७ २५ माण शब्दः माणः शब्दः ३७२ २४ सशिध्यम्।।
सशिष्यम्।।’ ३७२ ३१ ये स ये च ३७३ ३० पत्राणा पात्राणा 14 पुटम् पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ३७५ १ गर्ज गर्ब ३७५ २६ अषच् अभच् ३८१ २६ पङ्त्त्यनन्तरम् उत्तरपुटे 15 टिप्पन्याः प्रथमपङ्क्तिरत्र भाव्या।
३८२ २६ सुप्यजादौ सुप्यजातौ ३८३ ३० वनिन्- वनिब्- ३८७ २७ क्त्वायामिड्विक…इड्विकल्प… ३८८ २९ तद्धुवत् तद्ध्रुवत् ३८८ ३० धा।
का।
८-८२ धा।
का।
२-८२। ३९१ २३ किर कः…क्लोब… किरः कः…क्लीब… ३९६ १३ ईषज्जुप्सः ईषज्जुगुप्सः ३९७ २ सेट् अक।
सेट् ३९९ ३२ युतात् युतान् ४०१ ६ प्रगोपायित्वा गोपायित्वा ४०३ २ अत्र^१ गोरकः इत्यत्र विद्यमाना संख्या उत्तरपङ्क्तौ गुरिता इत्यत्र योज्या।
४०३ ७ सङ्ग्रौ सङ्गुरौ ४०७ ३ सञ्जुघुक्षः सञ्जुघुक्षुः ४०८ १६ दुगूरः दुर्गूरः ४१५ १७ सेट्।
अद…सेट्।
आत्म।
अद… ४१६ २६ ष्णुषु च’ ष्णुषु’ ४१९ २४ शविकरण… शः विकरण… ४२० २३ … पदे… १-४-२ पपदो… ३-२-१ ४२२ ६ भवत्येव।
वा भवत्येव।
४३३ १४ सङ्ग्रथ्य, सङ्ग्रन्थ्य, ४४१ १३ जुग्रुचिषितष्यम् जुग्रुचिषितव्यम् ४४५ २० जाग्लायक जाग्लायकः ४४९ २७ रूपञ् रूपम्।
४५५ १४ 16 17 ४५५ २७ तथा ३१, प्रघिण्य परिघृण्य प्रघृण्य, प्रघिण्ण्य…परिघृण्ण्य…प्रघृण्ण्य ४६० १ घूण घूर्ण ४६३ १३ जिघर्णिषिषिव्यन् जिघर्णिषिष्यन् ४६९ २८ …शानजौ …शानचौ ४७६ २ चनिना चनिता ४८० ४ चपनन् चपनम् ४८२ ३१ झमञ्जमन… झमञ्जेमन… 18
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८८०। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[१। ‘चायः की’ (६-१-२१) इति यङि कीभावः। द्वित्वे, अभ्यासस्य चुत्वे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः।]]
04
=>
 [[२। क्विपि, ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति वलि लोपे, सुपि रुत्वविसर्गौ। आकारान्तोऽयं शब्दः।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०४९८+ २१]
06
=>
 [[१। ‘अपचितश्च’ (७-२-३०) इति निष्ठायां, प्रकृतेश्चिभावः, प्रत्ययस्य इडभावश्च वा निपात्यते। पक्षे अपचायितः इत्यपि भवति। बालमनोरमायां तु चिञो ण्यन्तस्य ‘अपचितः’ इति निपातनम्--इत्युक्तम्। भाष्ये तु चायतेरेव निपातनं कृतं दृश्यते।]]
07
=>
 [[आ। ‘भयसंहृष्टरोमाणस्ततस्तेऽपचितद्विषः [त्विषः]
08
=>
 [[२। यङो लुकि, ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यणि रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[B। चाय्या व्ययद्दाशविलोकभेषभ्रेषज्झषा यासदघं स्पशन्ती।।’ धा। का। २-२७।]]
10
=>
 [[३। ‘क्तिनि नित्यं चिभावो वक्तव्यः’ (वा। ७-२-३०) इति वचनात्, ‘गुरोश्च हलः (३-३-१०३) इत्यस्यापवादः क्तिनि चिभावः।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०४९९+ ३६]
12
=>
 (६-३-९३)
13
=>
 (६-४-९३)
14
=>
 [पृष्ठम्०५००+ ३५]
15
=>
 (३८२)
16
=>
 (४६७)
17
=>
 (४६६)
18
=>
 [पृष्ठम्०५०१+ ३२]
1 {@“चि भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः।
3 सिद्धान्तकौमुद्यां ‘जि चि’ इति चुरादौ भाषार्थकेषु पठितम्।
तदनुसारेणात्र रूपाणि प्रदर्शितानि।
माधवधातुवृत्तौ तु ‘जुचि’ इति पठित्वा ‘जुञ्चयति-जुञ्चति’ इति रूपद्वयं प्रदर्शितम्।]] 4 चापकः-पिका, चिचापयिषकः-षिका, चापयिता-त्री, चिचापयिषिता-त्री
चापयन्-न्ती, चिचापयिषन्-न्ती, चापयिष्यन्-न्ती-ती
चिचापयिषिष्यन्-न्ती-ती, चापयमानः, चिचापयिषमाणः, चापयिष्यमाणः
चिचापयिषिष्यमाणः, 5 विचाप्-विचापौ-विचापः
-- चापितम्-तः, चिचापयिषितः-तवान्, चापः, चिचापयिषुः, चापयितव्यम्
चिचापयिषितव्यम्, चापनीयम्, चिचापयिषणीयम्
चाप्यम्, चिचापयिष्यम्, ईषच्चापः-दुश्चापः-सुचापः
-- चाप्यमानः, चिचापयिष्यमाणः
चापः, चिचापयिषः
चापयितुम्, चिचापयिषितुम्
चापना, चिचापयिषा
चापनम्, चिचापयिषणम्
चापयित्वा, चिचापयिषित्वा
प्रचाप्य, प्रचिचापयिष्य
चापम् २, चापयित्वा २, चिचापयिषम् २
चिचापयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७९५। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [[१। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वे, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्म्याय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[२। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वं णौ वा भवति। आत्वपक्षे, ‘अर्तिह्री--’ (७-३-३६) इत्यादिना पुगागमे ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे रूपम्। पुगभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे च चायकः इति रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
Capeller
German
1. चि, चिनो॑ति, चिनुते (चेति, च॑यति,
चिन्वति) schichten, sammeln, einsammeln,
beschütten, bedecken mit
p.p.
चित॑ bedeckt, besät mit (Instr. o. —°).
Pass. चीय॑ते zunehmen, gedeihen.
अधि außchichten, aufbauen. अप ablesen,
einsammeln
Pass. herunterkommen,
abnehmen
p.p. अपचित mager,
dünn. अव ablesen, einsammeln (*etwas
von — 2 Acc). आ u. समा anhäufen,
bedecken überschütten. उद् ablesen,
einsammeln. समुद् dass
hinzufügen.
उप u. समुप ansammeln, aufhaufen
Pass. zunehmen
p.p. उपचित u.
समुपचित reichlich. नि, p.p. निचित
aufgeschichtet
reichlich versehen, bedeckt
mit, voll von (Instr. o. —°).
परि außchichten
Pass. sich vermehren
p.p. angehäuft, vermehrt, verstärkt.
प्र einsammeln, vermehren
Pass. zunehmen.
p.p. angehäuft, bedeckt mit
(Instr. o. —°). वि auslesen, sondern,
verteilen. सम् außchichten, sammeln
स॑चित geschichtet, gehäuft, voll (—°).
2. चि चिके॑ति, चिनोति, चिनुते (चयते)
bemerken, wahrnehmen, außuchen,
durchforschen नि bemerken, wahrnehmen
p.p. निचित॑ sichtbar. निस्
erwägen, feststellen, entscheiden
p.p.
निश्चित bestimmt, entschieden (act. u.
pass.), entschlossen zu (—°)
n.
 adv.
sicher, gewiss. विनिस् dass., auch p.p.
विनिश्चित. — परि untersuchen, finden,
entdecken, erkennen
p.p. परिचित bekannt, gewohnt
(pass.). वि untersuchen,
suchen, unterscheiden, sondern, zählen
(vgl. विचेय).
3. चि च॑यते strafen, rächen, sich rächen
an (Acc.).
Grassman
German
(cí), wer? lat. quid, gr. τίς, im Sanskrit nur erhalten in dem tonlosen Neutrum cid.
1. √ci, „aneinanderreihen, schichten“ [vgl. altslav. c̣in-iti, ordnen]
hieraus entwickelte sich der Begriff „zahlen“ (die zur Zahlung dienenden Gegenstände aneinanderreihen, schichten), wie ihn das gr. τίω darbietet
daraus ging dann im Medium die Bedeutung „sich zahlen lassen“ hervor, insbesondere eine Geldschuld oder Bussgeld (ṛṇá), daher „strafen“, ganz wie im Griechischen
hieraus endlich, gleichfalls im Medium, der Begriff „verdammen, als schuldig oder sündig erkennen“. Also 1〉 aneinanderreihen, Part. citá, gereiht, geschart
2〉 schichten, insbesondere das Brennholz aufschichten, auf dem das heilige Feuer entzündet werden [Page445] soll
3〉 med., Vergehen (ṛṇā́ni) strafen
4〉 med., jemanden [A.] strafen
5〉 med., eine That (kárma) verdammen.
Mit ápa, bestrafen, enthalten in ápa-citi.
áva, ein Gewand zurückschlagen, abziehen.
ā́, (einen Wagen) beladen.
pári, einsammeln, von Agni, der auf Pflanzen und Bäume losschiessend selbst die Speise in seinen Mund einsammelt.
ví 1〉 in Schichten sondern, zertheilen [A.]
2〉 ausscheiden, etwas [A.] wovon [Ab.]
3〉 fortschaffen, zerstreuen
4〉 Beute (bháre kṛtám) vertheilen
5〉 den Gewinn (kṛtám) beim Spiele (dévane, kālé) einziehen
6〉 Wege (pathás) bahnen (eigentl. frei machen).
Stamm I. ci (ciy), stark ce (cay):
-ayat [C.] ví 4〉 kṛtám nas {414, 1} (oder Stamm II.).
-itana [2. p. Impv.] ví 6〉 pathás {333, 7}.
-iyántu ví 6〉 pathás {90, 4}.
Imperf. stark ace:
-et ví 4〉 bháre kṛtám {928, 2}.
Stamm II. cáya:
-ase 4〉 píyārum {190, 5}.
-ate 4〉 ápraśastān {167, 8}.
-adhve 5〉 kárma {492, 7}
{568, 2}.
caya:
-at [C.] s. Stamm I.
-ema [-emā] ví 4〉 bháre kṛtám {132, 1}.
-ate 3〉 ṛṇā́ {759, 2} [das erste a lang zu sprechen].
Stamm III. cinu, stark cinó:
-óti vi 5〉 kṛtám kālé {868, 9}.
-oti ví 5〉 kṛtám dévane {869, 5}.
(-uyāt) ví 1〉 śuklā́ṃśca kṛṣṇā́ṃśca TS. 〔2, 3, 1, 3〕.
-uyāma ví 4〉 bháre kṛtám {809, 58}.
-uhí ví 6〉 pathás {494, 4}.
-otu ví 2〉 kravyā́d vṛkṇám {913, 5}.
(-vantu) ví 1〉 lóma VS. 〔23, 36〕.
-uṣé pári: svayám annám āsíe {917, 5}.
Aorist cayis:
-iṣṭam [2. d.] ví 3〉 áṃhas dāśúṣe {508, 8}.
Part. cinván [Stamm III.]:
-án vi 3〉 vāyū́n {809, 17}.
-atī́ áva: syū́ma‿iva {295, 4} (uṣā́s).
Part. II. citá:
-ás 2〉 édhas {158, 4}.
-é [so richtiger als -ás] 2〉 agnís iddhás {112, 17}.
-ā́sas 1〉 (gā́vas) {534, 10} (abhí mitrám).
cita:
-am ā́ {182, 2} rátham mádhvas.
Verbale cít
enthalten mit Bed. 2 in agni-cít [AK.], ūrdhvacít [VS.], und als selbständiges Wort „eine Schicht bildend“ in VS., TS., Śat. Br.
in Bed. 3 in ṛṇa-cít.
2. √ci. Der Grundbegriff, wie ihn diese Wurzel und die aus ihr entsprungene, viel häufigere, cit darstellt, ist „sehen, scheinen“. Beide Begriffe sind wesentlich eins, wie ja das [Page446] Scheinen der Sonne und des Feuers vielfach als ein Sehen, und das Sehen als ein vom Auge ausgehendes Strahlen aufgefasst wird. Vielfach wird es dann auf das geistige Sehen (beachten, einsehen, wissen u. s. w.) oder Scheinen (sich zeigen als, sich auszeichnen) übertragen. Zusammenhang mit 1. ci ist abzuweisen. Dagegen spricht die Bedeutungsentwickelung in den beiden Wurzeln und ihren Ableitungen. Vielmehr ist als ursprüngliche Form für unsere Wurzel ski, für 1. ci wahrscheinlich kvi anzusetzen. Als verwandt setze ich khyā (für skiā), dessen Grundbedeutung ganz dieselbe ist, ferner die germanische Wurzel ski, welche in den gothischen Wörtern skei-n-an (scheinen), skei-r-s (klar), skei-ma (Leuchte), dem althochd. scīmo (Schein, Glanz, Schimmer) u. s. w. hervortritt
wahrscheinlich ist auch chā́yā, gr. σχιά, mittelhochd. schīme und scheme, litauisch sze-széli-s verwandt, indem diese fast alle den Begriff des Widerscheins oder Spiegelbildes, der hiernach die Grundlage des Begriffs bilden würde, ganz deutlich hervorblicken lassen
auch das lat. scio wird an unsere Wurzel anzuschliessen sein. Unsere Wurzel ci bedeutet nun 1〉 sehen, erblicken, wahrnehmen [A.]
2〉 hinschauen nach, sein Augenmerk hinrichten, hinstreben (Ortsadv.)
3〉 erschauen, ausfindig machen [A.].
Mit ní 1〉 sehen, wahrnehmen, bemerken [A.]
2〉 Desid., beschauen, überwachen [A.].
ví 1〉 beschauen [A.]
2〉 unterscheiden.
Stamm I. ci.
Imperf. áci, stark áce:
-et ví 1〉 samaryám {320, 8}.
-idhvam [2. p. med.] 2〉 yátra {409, 7}.
-idhuam [dass.] 1〉 yayím {87, 2}. — 3〉 yā́mam {627, 2}. _{627, 14}.
Stamm II. ciki, stark ciké:
(-éṣi) ni 1〉 drugdhám AV. 1, 10, 2.
(-itām) [3. s. Impv. med.] ánu (gedenken) AV. 6, 53, 1.
-éthe [2. d. med. für cikyā́the] ní 1〉 kā́viā {420, 4}.
Imperf. áciki, stark ácike:
-et 1〉 tvā (agním) {877, 3}.
Stamm III. cinu, stark cino (cinav):
-avat [C.] ví 2〉 cíttim ácittim {298, 11} (vidvā́n).
Perf. ciki (ciky), stärkste Form cikā́y:
-ā́ya [3. s.] ví 1〉 jánimāni {915, 3}.
-āya [3. s.] ní 1〉 hárī {940, 9}.
-yatus [3. d.] ní 1〉 o. Obj. {645, 9}.
-yus ní 1〉 anyám {164, 38}
nidā́nam {940, 2}
índram {950, 9}.
-yús ní 1〉 ní anyám 〰 ná ní anyám cikyus {164, 38}.
Stamm des Desid. cikīṣa:
-ate ní 2〉 manyúm mártiānaam {687, 6}.
Part. cíkyat [Stamm II.]:
-at [m.] ni 1〉 vidáthā {334, 4}. [Page447]
Part. cinvát [Stamm III.]:
-án vi 2〉 dā́sam ā́riam {912, 19}.
Part. II. citá:
-ás ni 1〉 {203, 13}.
Part. III. cetṛ́:
-ā́ras ni 1〉 gṛṇántam {573, 2}.
Verbale cít
enthalten in ṛta-cít. Vgl. auch cit.
1. ci,
Part. *cáyamāna [von Stamm II.]:
-ās 5〉 ṛṇā́ni {218, 4}.
Part. II. cita:
-am [n.] ā́ ánas {912, 18}.
Burnouf
French
*चि चि। चिनोमि, चिन्वे 5, चययामि et
चपयामि 10 [qqf. चयामि, चये 1]
p. चिकाय et
चिचाय, चिच्ये
f2. चेष्यामि, चेस्ये
o.
चीयासम्, चेषीय
a1. अचैषम्, अचेषि। Ps.
चीये
f2. चीयिष्ये
a1. चायिषीषि
pf.
चेय et चेतव्य
pp. चित [le moy. s'emploie aussi
pour le passif]. Rassembler, réunir: पुष्पाणि चिनोमि je fais
un bouquet
accumuler, amonceler: भूमाव् अचैषुस् तान्
हतान् ils entassèrent les morts à terre
अग्निं चिनोमि
j'attise le feu, j'entretiens le feu sacré
अचिध्वम् ययिम् vous
avez assemblé la nue, Vd.
Entasser sur, couvrir de: नावम्
पुष्पैस् un navire de fleurs.
Chercher qqn. ou qqc. ac.
Stchoupak
French
१ चि-
{%cinoti cinute
ceṣyati -te
cīyate
cicīṣati
cita- cetum %}
चित्वा चयित्वा °चित्य (°चीय) -- arranger, entasser, accumuler, rassembler,
cueillir
pass. être arrangé, etc.
augmenter, prospérer.
२ चि-
(ord. act.) चिनोति चिनुते -- chercher, fouiller, observer.