चार (cAra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishचार - cAra - - bait [ for fish ]
प्रलोभन - pralobhana - - bait
मांसभूत - mAMsabhUta - - forming a bait
बिलिश - biliza - - fish hook or the bait on it
चार - cAra - - bait [ for fish ]
प्रलोभन - pralobhana - - bait
मांसभूत - mAMsabhUta - - forming a bait
बिलिश - biliza - - fish hook or the bait on it
Wilson
EnglishApte
Englishचारः [cārḥ], [चर एव अण्]
Going, walking, gait, wandering about
मण्डलचारशीघ्रः 5.2
क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पाद- चारेण गौरी 6
निवृत्तचारः सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता 2.66.26 walk on foot.
Motion, course, progression
मङ्गलचार, शनिचार, राहु˚
A spy, scout, secret emissary
7.184
9.261
see चारचक्षुस् below.
Performing, practising.
A prison.
A bond, fetter.
The Pippalī tree or the Priyāla tree.
A platform, Māna. 62.1.3. -रम् An artificial poison. -अन्तरितः a spy. -ईक्षणः, -चक्षुस्m. 'using spies as eyes', a king (or a statesman) who employs spies and sees through their medium
चारचक्षु- र्महीपतिः 9.256
Kāmandaka: गावः पश्यन्ति गन्धेन वेदैः पश्यन्ति च द्विजाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ also Rām. : यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थाः सर्वानर्थान्नराधिपाः । चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानश्चारचक्षुषः ॥ -चण, -चञ्चु graceful in gait, of graceful carriage. -ज्या the sine of the ascensional difference. -पथः a place where two roads meet.-भटः a valorous man, warrior. -भटी courage. -वायुः summer-air, zephyr.
Apte 1890
Englishचारः [चर एव अण्] 1 Going, walking, gait, wandering about
मंडलचारशीघ्रः V. 5. 2
क्रीडाशैले यदि च विचरेत् पादचारेण गौरी Me. 60 walk on foot.
2 Motion, course, progression
मंगलचार
शनिचार, राहु° &c.
3 A spy, scout, secret emissary
Ms. 7. 184
9. 261
see चारचक्षुस् below.
4 Performing, practising.
5 A prison.
6 A bond, fetter.
रं An artificial poison.
Comp.
अंतरितः a spy.
ईक्षणः,
चक्षुस् m. ‘using spies as eyes’, a king (or a statesman) who employs spies and sees through their medium
चारचक्षुर्महीपतिः Ms. 9. 256
cf. Kāmandaka:
गावः पश्यंति गंधेन वेदैः पश्यंति च द्विजाः । चारैः पश्यंति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ also Rām.:
यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थाः सर्वानर्थान्नराधिपाः । चारेण तस्मादच्यंते राजानश्चारचक्षुषः ॥
चण,
चंचु a. graceful in gait, of graceful carriage.
ज्या the sine of the ascensional difference.
पथः a place where two roads meet.
भटः a valorous man, warrior.
भटी courage.
वायुः summer-air, zephyr.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishचार चार, अस्, m. (fr. rt. चर्), = चर, a
spy, scout, secret agent or emissary, messenger
going, motion, progression, course
wandering about,
travelling
proceeding
performing, practising
bind-
ing, a bond, fetter
a prison, a house of confinement
the tree Buchanania Latifolia, = पियाल
(अम्), n. a
factitious poison, (for वार)
[cf. Lat. carcer.]
—चार-काण्ड, अम्, n. ascensional difference (in
astronomy).
—चार-चक्षुस्, उस्, उस्, उस्, ‘spy-eyed, ’
i. e. a king or minister who uses spies as his eyes,
one who employs spies or agents and sees through
their medium
(उस्), n. espionage.
—चार-चण,
अस्, आ, अम्, graceful in gait or motion.
—चार-चुञ्चु,
उस्, उस्, उ, graceful in walking, of graceful carriage.
—चार-ज्या, f. the sine of the ascensional difference.
—चार-पथ, अस्, m. a place where two roads
meet.
—चार-भट, अस्, m. a valorous warrior.
—चार-वायु, उस्, m. summer air, zephyr.
—चारान्-
तरित (°र-अन्°), अस्, m. a secret emissary or spy.
—चारेक्षण (°र-ईक्°), अस्, m. a statesman, a
minister or king (who employs spies).
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiचारः
- चर् - घञ्
"जाना, घूमना, चाल, भ्रमण, पैदल चलना"
चारः
- चर् - घञ्
"गति, मार्ग, प्रगति- मंगलचार, शनिचार आदि"
चारः
- चर् - घञ्
"भेदिया, चर, गुप्तचर, दूत"
चारः
- चर् - घञ्
"अनुष्ठान करना, अभ्यास करना"
चारः
- चर् - घञ्
बन्दी
चारः
- चर् - घञ्
"बन्धन, बेड़ी"
चारम्
- -
कृत्रिम विष
चारः
- "चर एव, अण्"
"गति, चाल, भ्रमण"
चारः
- "चर एव, अण्"
पैदल सैर करना
चारः
- "चर एव, अण्"
कारागार
चारः
- "चर एव, अण्"
हथकड़ी बेड़ी
चारः
- "चर एव, अण्"
"पिपली का वृक्ष, प्रियाल का पेड़"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaचार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೂಢಪುರುಷ /ಗುಪ್ತಚಾರ /ರಹಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತನಾದವನು
निष्पत्तिः - > चर (गतौ) - "अच्" (३-१-१३४) । चर - स्वार्थे "अण्" (५-४-३८)
व्युत्पत्तिः - > चरति
चार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಿಯಾಳ ವೃಕ್ಷ /ಮೊರಟೆ ಗಿಡ
चार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾರಾಗಾರ /ಸೆರೆಮನೆ
चार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗತಿ /ನಡಗೆ /ಸಂಚಾರ
प्रयोगाः - > "क्रीडाशैले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी"
उल्लेखाः - > मेघ० १-६०
चार
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬೇಡಿ /ಸಂಕೋಲೆ
विस्तारः - > "चारः प्रियालवृक्षे स्यात् गतौ बन्धापसर्पयोः" - मेदि० । "चारः कारागुप्तौ" - अभि० चि० ।
चार
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಒಂದು ವಿಷ
विस्तारः - > "कृत्रिमन्तु विषं चारं गरश्चोपविषं च तत्" - अभि० चि० ।
L R Vaidya
EnglishBopp
LatinEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishIndian Epigraphical Glossary
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
Germanअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritअनुवृत्तिस्त्वनुरोधो हेरिको गूढपूरुषः ।
प्रणिधिर्यथार्हवर्णोऽवसर्पो मन्त्रविच्चरः ॥ ७३३ ॥
वार्तायनः स्पशश्चार आप्तप्रत्ययितौ समौ ।
अनुवृत्ति (स्त्री), अनुरोध (पुं), हेरिक (पुं), गूढपूरुष (पुं), प्रणिधि (पुं), यथार्हवर्ण (पुं), अवसर्प (पुं), मन्त्रविद् (पुं), चर (पुं), वार्तायन (पुं), स्पश (पुं), चार (पुं), आप्त (पुं), प्रत्ययित (पुं)
चारः कारा गुप्तौ बन्द्यां ग्रहकः प्रोपतो ग्रहः ॥ ८०६ ॥
चार (पुं), कारा (स्त्री), गुप्ति (स्त्री), बन्दिन् (पुं), ग्रहक (पुं), प्रग्रह (पुं), उपग्रह (पुं)
कृत्रिमं तु विषं चारं गरश्चोपविषं च तत् ॥ १३१४ ॥
चार (क्ली), गर (क्ली), उपविष (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritअपसर्प
अपसर्प, चार, प्रणिधि, गूढपूरुष, यथार्थवर्ण, मन्त्रज्ञ, स्पश, हेरक
अपसर्पश्चरश्चारः प्रणिधिर्गूढपूरुषः ।
यथार्थवर्णो मन्त्रज्ञः स्पशो हेरक उच्यते ॥ ४२५ ॥
verse 2.1.1.425
page 0049
नाममाला
Sanskritचार, अवसर्प, प्रणिधि, निगूढपुरुष, चर
चारोऽवसर्पः प्रणिधिर्निगूढपुरुषश्चरः ।
verse 0.1.1.182
page 0087
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritचारं, (चर्य्यते भक्ष्यते कोपद्वेषादिवशा-दिति । चर + कर्म्मणि घञ् ।) कृत्रिमविषम् ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ३९८ ॥
चारः, पियालवृक्षः । गतिः । बन्धः । अपसर्पः ।इति मेदिनी । रे, ३३ ॥
कारागारम् । इतिहेमचन्द्रः । ३ । ३९८ ॥
(चर एव इति स्वार्थेअण् ।) गूढपुरुषः । चरः । तद्बिवरणम् । यदुक्तंकालिकापुराणे ८५ अध्याये ।“कृषिदुर्गञ्च बाणिज्यं खल्यानां करसाधनम् ।आदानं स्यैन्यकरयोर्ब्बन्धनं गजवाजिनोः ॥
शून्यवप्रमुखानाञ्च योजनं सततं जनैः ।प्रजानां सारसेतूनां वन्धनं चेति चाष्टमम् ॥
एतदष्टासु वर्गेषु चारान् सम्यक् प्रयोजयेत् ।कार्य्याकार्य्यविभागाय चाष्टवर्णाधिकारिणाम् ॥
अष्टौ चारान् नियुञ्जीयादष्टवर्गेषु पार्थिवः ।दशस्वन्येषु युञ्जीत क्रमतः शृणु तानि मे ॥
स्वामी सचिवराष्ट्राणि मित्रं कोषो बलं तथा ।दुर्मन्तु सप्तमं ज्ञेयं राज्याङ्गं गुरुभाषितम् ॥
दुर्गयुक्तं चाष्टवर्गे चारं नात्मनि योजयेत् ।तस्मादिमानि शेषाणि पञ्च चारपदानि तु ॥
शुद्धान्तेष्वेव पुत्त्रेषु स्रक्पूपादौ महानसे ।शत्रूदासीनयोश्चैव बलाबलविनिश्चये ॥
आदौ दशसु चैतेषु चारान् राजा प्रयोजयेत् ।नयात् प्रकाशं जानीयात् तत्तु चारैर्निरूपयेत् ॥
निरूप्य तत्प्रतीकारमवश्यं छिद्रतश्चरेत् ।यथानियोगमेतेषां यो यो यत्रान्यथा चरेत् ॥
ज्ञात्वा तत्र नृपश्चारैर्दण्डयेद्वा नियोजयेत् ।चारांस्तु मन्त्रिणा सार्द्धं रहस्ये संस्थितो नृपः ॥
प्रदोषसमये पृच्छेत्तदानीमेव साधयेत् ।स्वपुत्त्रे चाथ शुद्धान्ते ये तु चारा महानसे ॥
नियुक्तांस्तान् मध्यरात्रौ पृच्छेत् यश्चापि मन्त्रिणि ।एतान् चारान्स्वयं पश्येत् नृपतिर्मन्त्रिणा विना ॥
अन्यांश्च मन्त्रिणा सार्द्धं निरूप्य प्रदिशेत् फलम् ।नैकवेशधरश्चारो नैको नोत्साहवर्ज्जितः ॥
संस्तुतो न हि सर्व्वत्र नातिदीर्घो न वामनः ।सततं न दिवाचारी न रोगी नाप्यबुद्धिमान् ॥
न वित्तविभवैर्हीनो न भार्य्यापुत्त्रवर्ज्जितः ।कार्य्यश्चारो नृपतिना गुह्यतत्त्वविनिर्णये ॥
अनेकवेशग्रहणक्षमं भार्य्यासुतैर्युतम् ।बहुदेशवचोऽभिज्ञं पराभिप्रायवेदकम् ॥
दृढभक्तं प्रकुर्व्वीत चारं शक्तमसाध्वसम् ।अधितिष्ठेत् स्वयं राजा कृषिमात्मसमैस्तथा ॥
बणिक्पथे च दुर्गादौ तेषु शक्तान्नियोजयेत् ।अन्तःपुरे पितुस्तुल्यान् धीरान् वृद्धान् नियो-जयेत् ॥
षण्डान् पण्डान् तथा वृद्धान् स्त्रियो या बुद्धि-तत्पराः ।शुद्धान्त्रद्वारि युञ्जीयात् स्त्रियो वृद्धा मनी-षिणीः ॥
”यथा च युक्तिकल्पतरौ ।“नृपो निहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विचक्षणः ।”(कापटिकपुरुषादयः । यथा, मनुः । ७ । १८४ ।“उपगृह्यास्पदञ्चैव चारान् सम्यग्विधाय च ॥
”“चारांश्च कापटिकादीन् ।” इति कुल्लूकभट्टः ॥
प्रचारः । यथा, रामायणे । २ । ६६ । २६ ।“निवृत्तचारः सहसा गतो रविःप्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता ।”“निवृत्तचारः निवृत्तकिरणप्रचारः प्रवृत्तचाराप्रवृत्ततमःप्रचारा ।” इति तट्टीकायां रामा-नुजः ॥
बाणिज्यादिव्यवहारः । यथा, महा-भारते । ५ । ३८ । १२ ।“भृतैर्बाणिज्यचारञ्च पुत्त्रैः सेवेत च द्बिजान् ॥
”सञ्चारः । प्रवृत्तिः । यथा, देवीभागवते । १ ।११ । २२ ।“न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्म्मणा ।”“चारेण रजःसञ्चारेण ।” इति टीकाकृन्नील-कण्ठः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritचार चरएव अण् । १ प्रणिधौ गुप्तचरे “चारैश्चा-मेकसंस्थानैः प्रोत्साद्य वशमानयेत्” “तस्करप्रतिषेधार्थंचारैश्चाप्यनुचारयेत्” उपगृह्यास्पदञ्चैव चारान् सम्य-ग्विधाय च”--इति च मनुः । २ प्रियालवृक्षे (पिवा-साल) मेदि० ३ कारागारे हेम० चर--भावे घञ्४ गतौ गोप्रचारः ग्रहचारः “चारोदयाः प्रशस्ताःश्रवणमघादित्यमूलहस्तेषु” वृ० स० ६ अ० “भगणार्धे-मान्तरितो गृह्णाति कथं नियतचारः” ५ अ० । कार्य्यभेदेदूततियोगादिकं कालिकापु० ८५ अ० उक्तं यथा ।“कृषिर्दुर्गञ्च बाणिज्यं खल्यानां करसाधनम् । आदानंसैन्यकरयोर्वन्धनं गजवाजिनोः । शून्यवप्रमुखा-नाञ्च भोजनं सततं जनैः । प्रजानां सारसेतूनांबन्धनं चेति चाष्टमम् । एतदष्टासु वर्गेषु चारान्सम्यक् प्रयोजयेत् । कार्य्याकार्य्यविभागाय चाष्टवर्गाधिकारिणाम् । अष्टौ चारान् नियुञ्जीयादष्टवर्गेषु पार्थिवः । दशस्वन्येषु युञ्जीत क्रमशः शृणु तानिमे । स्वामी सचिवराष्ट्राणि मित्रं कोषो बलं तथा ।दुर्गन्तु सप्तमं ज्ञेयं राज्याङ्गं गुरुभाषितम् । दुर्गयुक्तंअष्ट वर्गे चारं नात्मनि योजयेत् । तस्मादिमानिशेषाणि पञ्च चारपदानि तु । शुद्धान्तेष्वेव पुत्रेषु स्रक्पूपादौ महानसे । शत्रूदासीनयोश्चैव बलाबलविनि-श्चये । आदौ दशमु चैतेषु चारान् राजा प्रयोजयेत् ।न यत् प्रकाशं जानीयात् तत्तुचारैर्निरूपयेत् । नि-रूप्य तत्प्रतीकारमवश्यं छिद्रतश्चरेत् । यथानियोग-मेतेषां यो यो यत्रान्यथा चरेत् । ज्ञात्वा तत्र नृप-श्चारैर्दण्डयेद्वा नियोजयेत् । चारांस्तु मन्त्रिणा सार्द्धंरहस्ये संस्थितो नृपः । प्रदोषसमये पृच्छेत्तदानीमेव साधयेत् । स्वपुत्रे चाथ शुद्धान्ते ये तु चारा महानसे । नियुक्तांस्तान् मध्यरात्रे पृच्छेत् यश्चापिमन्त्रिणि । एतान् चारान् स्वयं पश्येत् नृपतिर्मन्त्रिणाविना । अन्यांश्च मन्त्रिणा सार्द्धं निरूप्य प्रदिशेत्फलम् । नैकवेशधरश्चारो नैकी नोत्साहवर्ज्जितः ।संस्तुतो नहि सर्वत्र नातिदीर्घो न वामनः । सततं नदिवाचारी न रोगो नाप्यबुद्धिमान् । न वित्तविभवैर्हीनो न भार्य्यापुत्रवर्ज्जितः । कार्य्यश्चारो नृपतिनागुह्यतत्त्वविनिर्णये । अनेकवेशग्रहणक्षमं भार्य्यासु-तैर्युतम् । बहुदेशवचोभिज्ञं पराभिप्रायवेदकम् । दृढभक्तं प्रकुर्वीत चारं शक्तमसाध्वसम् । अधितिष्ठेत्स्वयं राजा कृषिमात्मसमैस्तथा । बणिक्पथे चदुर्गादौ तेषु शक्तान्नियोजयेत् । अन्तःपुरे पितुस्तुल्यान्धीरान् वृद्धान् नियोजयेत् । षण्डान् पण्डान् तथावृद्धान् स्त्रियो या बुद्धितत्पराः । शुद्धान्तद्वारि युञ्जी-यात् स्त्रियो बुद्धिमनीषिणीः” । चरेण चरणेन निर्वृ-त्तम् अण् । ५ कृत्रिमविषे-न० हेमच० ।
Burnouf
FrenchStchoupak
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.