चामर (cAmara)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English चामर cAmara chowrie
प्रकीर्णक prakIrNaka chowrie
वीबुकोश vIbukoza chowrie
चामरव्यजन cAmaravyajana chowrie
चारतूल cAratUla chowrie
चामरग्राह cAmaragrAha chowrie-bearer
वालव्यजनी भवति { वालव्यजनीभू } vAlavyajanI bhavati { vAlavyajanIbhU } verb become a chowrie
निश्चामर nizcAmara without a chowrie
चामरपुष्प cAmarapuSpa chowrie-blossomed
चामरग्राहिणी cAmaragrAhiNI female chowrie-bearer
चामर cAmara belonging to a chowrie
सचामर sacAmara furnished with chowries
पुष्पचामर puSpacAmara having flower for a chowrie
कुठेरु kuTheru wind produced by a fan or chowrie
बलि bali handle of a chowrie or fly-flapper
सहंसवालव्यजन sahaMsavAlavyajana with swans as chowries or fly-whisks
चमरिक camarika growing in clusters resembling a chowrie
वालव्यजन vAlavyajana chowrie made from the tail of the domesticated yak [ Bos grunniens - Bot. ]
Wilson
EnglishApte
Englishचामरः [cāmarḥ] रम् [ram], रम् [चमर्याः विकारः तत्पुच्छनिर्मितत्वात्] also -रा -री sometimes.
A chowrie or bushy tail of the Chamara (Bos Grunniens) used as a fly-flap or fan, and reckoned as one of the insignia of royalty (and sometimes used as a sort of streamer on the heads of horses)
व्याधूयन्ते निचुलतरुभिर्मञ्जरीचामराणि 4.4
अदेय- मासीत् त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे 3.16
7.42
2.29
35
चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिर- स्यायामवच्चामरम् 1.4
1.8. -ग्राहः, -ग्राहिन्m. a person who carries a chowrie. -ग्राहिणी a waiting girl who carries in her hand a chowrie and waves it over the head of a king
पृष्ठे लीलावलयरणितं चामर- ग्राहिणीनाम् 3.61.
पुष्पः, पुष्पकः the betel-nut tree.
the Ketaka plant.
the mango tree.
Apte 1890
Englishचामरः,
रं [चमर्याः विकारः तत्पुच्छनिर्मितत्वात्] (also
रा
री sometimes) A chowrie or bushy tail of the Camara (Bos Grunniens) used as a fly-flap or fan, and reckoned as one of the insignia of royalty (and sometimes used as a sort of streamer on the heads of horses)
व्याधूयंते निचुलतरुभिर्मंजरीचामराणि V. 4. 4
अदेयमासीत् त्रयमेव भूपतेः शशिप्रभं छत्रमुभे च चामरे R. 3. 16
Ku. 7. 42
H. 2. 29
Me. 35
चित्रन्यस्तमिवाचलं हयशिरस्यायामवच्चामरं V. 1. 4
Ś. 1. 8.
Comp.
ग्राहः,
ग्राहिन् m. a person who carries a chowrie.
ग्राहिणी a waiting girl who carries in her hand a chowrie and waves it over the head of a king &c.
पृष्ठे लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनां Bh. 3. 61.
पुष्पः,
पुष्पकः {1} the betel-nut tree. {2} the Ketaka plant. {3} the mango tree.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishचामर चामर, अम्, आ or ई, अस्, n. f. m. a
chowrie, the bushy tail of the Bos Grunniens, used as
a fly-flap or fan, and as one of the insignia of royalty
also used for a kind of streamer or plume on the
heads of horses
(अम्), n., N. of a metre consisting
of four lines of fifteen syllables each.
—चामर-
ग्राह, अस्, m. a person who carries a Cāmara.
—चामर-पुष्प, अस्, m., N. of several plants,
Magnifera Indica [cf. आम्र]
the betel-nut tree,
Areca Faufel or Catechu [cf. पूग]
the Pandanus
Odoratissimus [cf. केतक]
a kind of grass, Saccha-
rum Spontaneum [cf. काश].
—चामर-पुष्पक,
अस्, m. or चामर-साह्वय, अस्, m. a kind of grass,
Saccharum Spontaneum
[cf. काश।]
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiचामरः
- चमर्याः विकारः तत्पुच्छनिर्मितत्वात् चमरी - अण्
"चौरी, चँवर या चमरी की पूँछ"
चामरम्
- -
"चौरी, चँवर या चमरी की पूँछ"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaचामर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಮರೀಮೃಗದ ಬಾಲದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಚಾಮರ /ಬಾಲದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಬೀಸಣಿಗೆ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१३५)
व्युत्पत्तिः - > चमर्याः विकारः
प्रयोगाः - > "तं वीजयामः स्मरकेलिकाले पक्षैर्नृपं चामरबद्धसख्यैः"
उल्लेखाः - > नैष० ३-२२
L R Vaidya
EnglishEdgerton Buddhist Hybrid
EnglishIndian Epigraphical Glossary
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanrnga yab
१) चामर २) प्रकीर्णक
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritचामरं बालव्यजनं रोमगुच्छः प्रकीर्णकम् ॥ ७१७ ॥
चामर (क्ली), बालव्यजन (क्ली), रोमगुच्छ (पुं), प्रकीर्णक (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritचामर
चामर, प्रकीर्णक
आतपत्रं भवेच्छत्रं चामरं तु प्रकीर्णकम् ।
verse 2.1.1.423
page 0049
पुराणम्
Englishचामरम् / CĀMARA(M). A rod (handle) with a large tuft of hair, fibre or feathers at the end. A symbol used by kings and brahmins. cāmara of the king should have a golden handle, and it should be made of the wings of the swan, the pea cock, the Balākā bird etc. But, the wings of different birds shall not be intermixed. Circular in shape, the cāmara should have on its handle 3, 4, 5, 6, 7, or 8 sandhis (joints, knots). (agnipurāṇa, Chapter 245).
अमरकोशः
SanskritWord: चामरम्
Root: चामर
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ coming from the Yak
⇒ belonging to a chowrie
⇒ metre of 4 x 15 syllables
Shloka(s):
2|8|31|1 ► प्रक्रिया त्वधिकारः स्याच्चामरं तु प्रकीर्णकम्। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|186|1 ► औशीरश्चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|31|1 ⇢ चामरम् (चामर) (नपुं) ⇒ coming from the Yak, belonging to a chowrie, metre of 4 x 15 syllables
➠ 2|8|31|1 ⇢ प्रकीर्णकम् (प्रकीर्णक) (नपुं) ⇒ mixed, length, extent, scattered, dispersed, miscellany, containing various things, section or division of a book, occurring singly or in single instances, any collection of heterogeneous objects, case not provided for by the zAstras and to be decided by the judge or king
➠ 3|3|186|1 ⇢ औशीरः (औशीर) (पुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ राज्ञां_छत्रचामरादिव्यापारः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ राजा
गुण-गुणी-भावः ➡ राजा
अन्यसंबन्धाः ➡ राजा
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritचामरं, क्ली (चमरी मृगविशेषस्तस्या इदम् ।चमरी + अण् ।) चमरीपुच्छलोमनिर्म्मित-व्यजनम् । चौरी । इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः ।प्रकीर्णकम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । ३१ ॥
चमरम् ३ चामरा ४ चामरी ५ । इति भरतः ॥
वालव्यजनम् ६ रोमगुच्छकम् ७ । इति रभसः ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । २६६ ।“गुणेषु रागो व्यसनेष्वनादरोरतिः सुभृत्येषु च यस्य भूपतेः ।चिरं स भुङ्क्ते चलचामरांशुकांसितातपत्राभरणां नृपश्रियम् ॥
”)अस्य वायुगुणः । ओजःकारित्वम् । मक्षि-कादिव्यपोहनत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अथ चामरोद्देशः ।“हस्तद्वयोन्नतः शुक्लः सुवर्णबलिभूषितः ।हीरेणालङ्कृतो राज्ञां भव्यमानसुखप्रदः ॥
बलेश्चामरदैर्घाद्वा आयामत्वं प्रकाशितम् ।भव्यो भद्रो जयः शीलः सुखः सिद्धिश्चलः स्थिरः ॥
वितस्त्येकैकसंवृद्ध्या दिनेशादिदिशां भुवाम् ।सौवर्णं राजतं युग्मं त्रैदेशानां महीभुजाम् ॥
योजयेदिति निश्चित्य बलिकल्पनकर्म्मणि ।स्थलजं जाङ्गलो राजा अनूपो जलजं वहेत् ॥
हीरञ्च पद्मरागश्च वैदूर्य्यं नील एव च ।मणिर्बलिषु योक्तव्यो ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् ॥
* ॥
शुक्लो रक्तोऽथ पीतश्च नानावर्णो यथाक्रमम् ।चामरो राजकेशस्य न सामान्यस्य भूपतेः ॥
न भव्यमानतो न्यूनं चामरं गुणमावहेत् ॥
”अथ चामरपरीक्षा ।स्थलजं जलजञ्चेति चामरं द्बिविधं विदुः ।मेरौ हिमालये बिन्ध्ये कैलासे मलये तथा ॥
उदयेऽस्तगिरौ चैव गन्धमादनपर्व्वते ।एवमेतेषु शैलेषु याश्चमर्य्यो भवन्ति हि ॥
तासां वालस्य जायेत चामरेत्यभिधा भुवि ॥
आपीताः कनकाद्रिजा हिमगिरेः शुभ्रायताबिन्ध्यजाःकैलासादसिताः सिता मलयजाः शुक्लास्तथापिङ्गलाः ।आरक्ता उदयोद्भवाश्चमरजा आनीलशुक्लत्विषःकृष्णाः केचन गन्धमादनभवाः पाण्डुत्विष-श्चामराः ॥
अन्येषु प्रायशः कृष्णाश्चामराः सम्भवन्ति हि ।ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातयस्ताश्चतुर्व्विधाः ॥
चमर्य्यः पर्व्वतोद्भूता यथापूर्व्वं गुणावहाः ।दीर्घवालाः सुलघवः स्निग्धाङ्गाश्चापि कोमलाः ।विरलास्तनुपर्व्वाणश्चमर्य्यो ब्रह्मजातयः ।विना संस्कारमप्यासां चामरं विमलं भवेत् ॥
दीर्घवालाः सुगुरवः कर्करांशा भृशं घनाः ।विज्ञेयाः स्थूलपर्व्वाणश्चमर्य्यो वैश्यजातयः ॥
संस्कारे चाप्यसंस्कारे न स्वभावं त्यजेदिदम् ।खर्व्ववालाः सुलघवः कोमलाङ्गा भृशं घनाः ॥
चमर्य्यस्तनुपर्व्वाणो विज्ञेयाः शूद्रजातयः ।संस्कारेणापि मलिनमासां चामरमिष्यते ॥
* ॥
दीर्घता लघुता चैव स्वच्छता घनता तथा ।गुणाश्चत्वार इत्येते चामराणां प्रकीर्त्तिताः ॥
खर्व्वता गुरुता चैव वैवर्ण्यं मलिनाङ्गता ।दोषाश्चत्वार इत्येते चामराणां प्रकीर्त्तिताः ॥
दीर्घे दीर्घायुराप्नोति लघौ भीतिविनाशनम् ।स्वच्छे स्याद्धनकीर्त्तिश्च घने स्युः स्थिरसम्पदः ॥
खर्व्वे खर्व्वायुरुद्दिष्टं गुरुर्गुरुभयप्रदः ।वैवर्ण्ये रोगशोकौ च मलिनं मृत्युमादिशेत् ॥
”इति स्थलजम् ॥
* ॥
अथ जलजम् ।“लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधितोयपयोऽब्धिषु ।यथोत्तरं गुणवहाश्चमर्य्यः सप्त सप्तसु ॥
पुच्छानि तासां कृत्तानि जन्तुभिर्म्मकरादिभिः ।कदाचिदुपलभ्येत तत्तीरे पुण्यशालिभिः ॥
लवणाब्धिसमुद्भूतं पीतं गुरु तथा लघु ।वह्नौ क्षिप्तश्च वालश्चेत् किञ्चिच्चटचटायते ॥
इक्षुसिन्धूद्भवं ताम्रं चामरं विमलं लघु ।मक्षिका मशकाश्चैव तस्मिन् व्यजति चामरे ॥
सुराब्धिजातं कलुषं कर्वुरं गुरुकर्क्कशम् ।तद्गन्धेनैव माद्यन्ति अपि वृक्षा मतङ्गजाः ॥
सर्पिःसिन्धुभवं स्निग्धं श्वेतापीतं घनं लघु ।वायुरोगाः प्रशाम्यन्ति तस्य वीजनवायुना ॥
जलसिन्धूद्भवं पाण्डु दीर्घं लघु घनं महत् ।अस्य वातेन नश्येत्तु तृष्णा मूर्च्छा मदो भ्रमः ॥
नारिष्टं नेतयस्तस्य यस्येदं चामरं गृहे ।क्षीरोदसम्भवं श्वेतं दीर्घं लघु घनं महत् ॥
अस्य चामरराजस्य विज्ञेयो गुणविस्तरः ।नाल्पेन तपसा लभ्यो देवानामपि जायते ॥
ह्रियतेऽभ्यन्तरे सिन्धोर्नागैः सम्पत्तिलोलुपैः ।एषां पूर्व्ववदुन्नेयं जातिदोषगुणादिकम् ॥
* ॥
स्थलजे जलजे चैव भाव्यमेतद्विशेषणम् ।स्थलजं सुखदह्यं हि दाहे मिषमिषायते ॥
जलजं वह्निदुर्दह्यं महान्तं धूममुद्गिरेत् ।चामराणां समुद्दिष्टमित्येवं लक्षणद्वयम् ॥
एवं विमृष्य यो धत्ते स राजा सुखमश्नुते ॥
* ॥
जलजं चामरं राजा यो धत्ते जाङ्गलेश्वरः ।तस्याचिरात् कुलं वीर्य्यं लक्ष्मीरायुश्च नश्यति ॥
अनूपाधीश्वरो राजा यो वहेत् स्थलजं तथा ।तस्यैतानि विनश्यन्ति लक्ष्मीरायुर्यशो बलम् ॥
नालं वर्णद्वये तेर्षा विधेयं शिल्पिना क्रमात् ।संस्कारो वालुकायन्त्रे मसूरसलिलादिभिः ।तदुष्णसलिलक्वाथात् कृत्रिमत्वं विपद्यते ॥
”इत्युपकरणयुक्तौ चामरोद्देशः । इति भोज-राजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritचामर पुंन० चमर्य्याः विकारः तत्पुच्छनिर्म्मितत्वात् ।चमरीपुच्छकृतव्यजने अमरः । चामरलक्षणादिकमुक्तंयुक्तिकल्पतरौ यथा“अथ चामरोद्देशः । “हस्तद्वयोन्नतः शुक्लः सुवर्णबलिभूषितः । हीरेणालङ्कृतो राज्ञां भव्यमानसुख०प्रदः । बलेश्चामरदैर्घ्याद्वा आयामत्वं प्रकाशितम् । भव्योभद्रोजयः शीलः सुखः सिद्धश्चलः स्थिरः । वितस्त्येकैकसंवृद्ध्या दिनेशादिदिशां भुवाम् । सौवर्णं राजतंयुग्मं त्रैदेशानां महीभुजाम् । योजयेदिति निश्चित्य ब-लिकम्पनकर्मणि । स्थलजं जाङ्गलोराजा आनूपो जलजंवहेत् । हीरञ्च पद्मरागश्च वैदूर्य्यं नीलएव च ।मणिर्वलिषु योक्तव्यो ब्रह्मादीनां यथाक्रमम् । शुक्लोरक्तोऽथ पीतश्च नानावर्णो यथाक्रमम । चामरो राज-केशस्य न सामान्यस्य भूपतेः । न भव्यमानतो नूनंचामरं गुणमावहेत्” । अथ चामरपरीक्षा । “स्थलजंजलजं चेति चामरं द्विविधं विदुः । मेरौ हिमालयेविन्ध्ये कैलासे मलये तथा । उदयेऽस्तगिरौ चैवगन्धमादनपर्व्वते । एवमेतेषु शैलेषु याश्चमर्य्यो भव-न्ति हि । तासां बालस्य जायेत चामरेत्यभिधा भुवि ।आपीताः कनकाद्रिजा हिमगिरेः शुभ्रा सता विन्ध्य-जाः कैलासादसिताः सिता मलयजाः शुक्लास्तथापिङ्गलाः । आरक्ता उदयोद्भवाश्चमरजा आनीलशुक्ल-त्विषः कृष्णाः केचन गन्धमादनभवाः पाण्डुत्विष-श्चामराः । अन्येषु प्रायशः कृष्णाश्चामराः सम्भवन्ति-हि । ब्रह्मक्षत्रियविट् शूद्रजातय स्ताश्चतुर्व्विधाः ।चमर्य्यः पर्व्वतोद्भूता यथापूर्वं गुणावहाः । दीर्घ-बालाः सुलघवः स्निग्धाङ्गाश्चापि कोमलाः । विरलाःस्तनुपर्वाणश्चमर्य्यो ब्रह्मजातयः । विना संस्कारसप्यासां चामरं विमलं भवेत् । दीर्घबालाः सुगुरवःक्षत्रियास्तु भृशं घनाः । विज्ञेया स्थूलपर्वाणश्चमर्य्योवैश्यजातयः । संस्कारे चाप्यसंस्कारे न स्वभावं त्यजे-दिदम् । खर्ववालाः सुलघवः कोमलाङ्गाः भृशं घनाः ।चमर्य्यस्तनुपर्वाणो विज्ञेयाः शूदजातयः । संस्कारे-णापि मलिनमासां चामरमिष्यते । दीर्घता लघुता चैवस्वच्छता घनता तथा । गुणाश्चत्वार इत्येते चामराणांप्रकीर्त्तिताः । खर्तता गुरुता चैव वैवर्ण्यं मलिना-ङ्गता । दोषाश्चत्वार इत्येते चामराणां प्रकीर्त्तिताः ।दीर्धे दीर्घायुराप्नोति लघौ भीतिविनाशनम् । स्वच्छे-स्याद्धनकीर्त्तिभ्यां घने स्युः स्थिरसम्पदः । खर्वे खर्वा-युरुद्दिष्टं गुरुर्गुरुभयप्रदः । विरले रीगशोकाभ्यां मलि-ने मृत्युमादिशेत्” । इति स्थलजम् । अथ जलजम् ।“लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधितोयपयोऽब्धिषु । यथोत्तरं गुण-वहाश्चमर्य्यः सप्त सप्तसु । पुच्छानि तासां कृत्तानिजन्तुभिर्मकरादिभिः । कदाचिदुपलभ्यन्ते तत्तीरे पुण्य-शालिभिः । लवणाब्धिसमुद्भूतं पीतं गुरु तथा लघु ।वह्नौ क्षिप्तश्च बालश्चेत् किञ्चित् चटचटायते । इक्षुसिन्धूद्भवं ताम्रं चामरं विमलं लघु । मक्षिका मशका-श्चेव तस्मिन् व्यजति चामरे । सुराब्धिजातं कलुषंकर्वूरं पुरुकर्कशम् । तद्गन्धेनैव माद्यन्ति अपि वृद्धा मत-ङ्गजाः । सर्पिःसिन्धुभवं स्निग्धं श्वेतापीतं घनं लघु ।वायुरोगाः प्रशाम्यन्ति तस्य वीजनवायुना । जल-सिन्धूद्भवं पाण्डु दीघं लघु घन महत् । अस्य वातेननश्येत्तु तृष्णामूर्च्छामदोभ्रमः । नारिष्टं न भयं तस्ययस्येदं चामरं गृहे । क्षीरोदसम्भवं श्वेतं दीर्घंलघु घनं महत् । अस्य चामरवातस्य विज्ञेयो गुणविस्तरः । नाल्पेन तपसा लभ्यो देवानामपि जायते ।ह्रियतेऽभ्यन्तरे सिन्धोर्नागैः सम्पत्तिलोलुपैः । एषांपूर्ववदुन्नेयं जातिदोषगुणादिकम् । स्थलजे जलजेचैव भाव्यमेतद्विशेषणम् । स्थलजं सुखदह्यंहि दाहे मिषमिषायते । जलजं वह्निदुर्दह्यंमहान्तं धूममुद्गिरेत् । चामराणां समुदिष्टमित्येवंलक्षणद्वयम् । एवं विमृष्य यो धत्ते स राजा सुखमश्नुते । जलजं चामरं राजा यो धत्ते जाङ्गलेश्वरः ।तस्याचिरात् कुलं वीर्य्यं लक्ष्मीरायुश्च नश्यति ।अनूपाधीश्वरो राजा यो वहेत् स्थलजं तथा । तस्येतानि विनश्यन्ति लक्ष्मीरायु र्यशो बलम् । नालं वर्ग-द्वये तेषां विधेयं शिल्पिना क्रमात् । संस्कारो वालुका-यन्त्रे मसूरसलिलादिभिः । तदुष्णसलिलक्वाथात् कृत्रि-मत्वं विपद्यते” ।“सचामारे देवमसेविषाताम्” कुमा० । “गच्छन्तमुच्चलितचामरचारुमश्वम्” माघः । “शशिप्रभं छत्रमुभेच चामरे” रघुः । अस्य स्त्रीत्वमपि वा ङीप् । तत्रार्थेभरतः ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.