धातुः: चि
मूलधातुः: चिञ्
धात्वर्थः: चयने
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: चपयति-ते; चपति-ते
अनुबन्धादिविशेषः: ज्ञपादित्वात् मित्


धातुः: चि
मूलधातुः: चिञ्
धात्वर्थः: चयने
गणः: स्वादिः
कर्मकत्वं: द्विकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: चिनोति-चिनुते


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“चि भाषार्थः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> आस्वदीयः। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> सिद्धान्तकौमुद्यां ‘जि चि’ इति चुरादौ भाषार्थकेषु पठितम्। </li> <li>तदनुसारेणात्र रूपाणि प्रदर्शितानि। </li> <li>माधवधातुवृत्तौ तु ‘जुचि’ इति पठित्वा ‘जुञ्चयति-जुञ्चति’ इति रूपद्वयं प्रदर्शितम्।]] <a href="#foot_krm04">4</a> चापकः-पिका, चिचापयिषकः-षिका, चापयिता-त्री, चिचापयिषिता-त्री;</li> <li> चापयन्-न्ती, चिचापयिषन्-न्ती, चापयिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> चिचापयिषिष्यन्-न्ती-ती, चापयमानः, चिचापयिषमाणः, चापयिष्यमाणः;</li> <li> चिचापयिषिष्यमाणः, <a href="#foot_krm05">5</a> विचाप्-विचापौ-विचापः;</li> <li> -- चापितम्-तः, चिचापयिषितः-तवान्, चापः, चिचापयिषुः, चापयितव्यम्;</li> <li> चिचापयिषितव्यम्, चापनीयम्, चिचापयिषणीयम्;</li> <li> चाप्यम्, चिचापयिष्यम्, ईषच्चापः-दुश्चापः-सुचापः;</li> <li> -- चाप्यमानः, चिचापयिष्यमाणः;</li> <li> चापः, चिचापयिषः;</li> <li> चापयितुम्, चिचापयिषितुम्;</li> <li> चापना, चिचापयिषा;</li> <li> चापनम्, चिचापयिषणम्;</li> <li> चापयित्वा, चिचापयिषित्वा;</li> <li> प्रचाप्य, प्रचिचापयिष्य;</li> <li> चापम् २, चापयित्वा २, चिचापयिषम् २;</li> <li> चिचापयिषित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५१८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१७९५। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वे, ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्म्याय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमे रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। ‘चिस्फुरोर्णौ’ (६-१-५४) इत्यात्वं णौ वा भवति। आत्वपक्षे, ‘अर्तिह्री--’ (७-३-३६) इत्यादिना पुगागमे ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे रूपम्। पुगभावपक्षे, वृद्धौ, आयादेशे च चायकः इति रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“चायृ पूजानिशामनयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> चायकः-यिका, चायकः-यिका, चिचायिषकः-षिका, <a href="#foot_krm03">3</a> चेकीयकः-यिका;</li> <li> चायिता-त्री, चाययिता-त्री, चिचायिषिता-त्री, चेकीयिता-त्री;</li> <li> चायन्-न्ती, चाययन्-न्ती, चिचायिषन्-न्ती;</li> <li> -- चायिष्यन्-न्ती-ती, चाययिष्यन्-न्ती-ती, चिचायिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- चायमानः, चाययमानः, चिचायिषमाणः, चेकीयमानः;</li> <li> चायिष्यमाणः, चाययिष्यमाणः, चिचायिषिष्यमाणः;</li> <li> चेकीयिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm04">4</a> प्रचाः-प्रचौ-प्रचाः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm05">5</a> <a href="#foot_krm06">6</a> अपचितः- <a href="#foot_krm07">7</a>। </li> <li>क्षणेन क्षीणविक्रान्ताः कपिनाऽनेषत क्षयम्।।’ भ। </li> <li>का। </li> <li>९-२२।]] अपचायितः-तम्, चायितः, चिचायिषितः, चेकीयितः-तवान्;</li> <li> चायः, चायः, चिचायिषुः, <a href="#foot_krm08">8</a> चेक्यः;</li> <li> चायितव्यम्, चाययितव्यम्, चिचायिषितव्यम्, चेकीयितव्यम्;</li> <li> चायनीयम्, चायनीयम्, चिचायिषणीयम्, चेकीयनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> चाय्यम्, चाय्यम्, चिचायिष्यम्, चेकीय्यम्;</li> <li> ईषच्चायः-दुश्चायः-सुचायः;</li> <li> -- -- चाय्यमानः, चाय्यमानः, चिचायिष्यमाणः, चेकीय्यमानः;</li> <li> चायः, चायः, चिचायिषः, चेकीयः;</li> <li> चायितुम्, चाययितुम्, चिचायिषितुम्, चेकीयितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm10">10</a> अपचितिः, चायना, चिचायिषा, चेकीया;</li> <li> चायनम्, चायनम्, चिचायिषणम्, चेकीयनम्;</li> <li> चायित्वा, चाययित्वा, चियायिषित्वा, चेकीयित्वा;</li> <li> निचाय्य, प्रचाय्य, प्रचिचायिष्य, प्रचेकीय्य;</li> <li> चायम् २, चायित्वा २, चायम् २, चाययित्वा २, चिचायिषम् २, चिचायिषित्वा २, चेकीयम् २;</li> <li> चेकीयित्वा २। <a href="#foot_krm11">11</a> पुटम् पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् २५१ १ र्कृ{??} कृवि २५२ १ ११२ २५२ २५४ २७ …मागमः। </li> <li>…मागमो वा। </li> <li>२५५ २२ ण्यन्ताम् ण्यन्तात् २५७ २५ रुत्वविसर्गौ। </li> <li>दीर्घ विसगः १ २६३ ८ ३कीर्तिः ३कीर्त्तः २७४ १२ क्मर्यमाणः, चि… क्मार्यमाणः, चि… २७५ २० चिक्रथित्वा २ चिक्रथिषित्वा २८० ७ न्ती-न्ती न्ती-ती २८६ १९ क्रीडम् २ क्रीडित्वा २ २९० ९ बान्धव… बान्धवा… २९३ १४ दिवादिः- दिवादिः १२०७। २९९ १३ क्लेशः- क्लेशकः- ३०३ ५ चेक्लेवि…चिक्ले… चिक्लेवि…चेक्ले… ३०४ १३ विक्लशौ विक्लेशौ- ३०४ १५ शेनः क्लेशनः, ३०८ ३२ मर्णुंवानः मर्णवानः ३१३ १३ <a href="#foot_krm12">12</a> <a href="#foot_krm13">13</a> ३१८ १३ १०४७ १४०७ ३२० २८ मविक्षित मविक्षत ३२० ३२ मर्णुवानः मर्णवानः ३२० ३० केऽण्यल्प केऽप्यल्प ३३६ ८ तथा ९ मध्ये-क्षोटनम्, चुक्षोटयिषणम्;</li> <li> ३३८ ७ क्ष्मायः, चि- क्ष्मापः, चि… ३४२ १८ भ्वादिः ८८ भ्वादिः १२० ३५२ ११-१२ मध्ये-खादः, खादः चिखादिषः, चाखादः;</li> <li> ३५३ १६ चेखिदः;</li> <li> चेखेदः;</li> <li> ३५८ ८ प्रखौ-प्रखः;</li> <li> प्रखौ-प्रखाः;</li> <li> ३५९ २७ ‘खोडु’ ‘खोडृ’ ३६३ ३१ गल गलत् ३६४ ८ चिगडिष्यम्, जिगडिष्यम्, ३६७ २५ माण शब्दः माणः शब्दः ३७२ २४ सशिध्यम्।। </li> <li>सशिष्यम्।।’ ३७२ ३१ ये स ये च ३७३ ३० पत्राणा पात्राणा <a href="#foot_krm14">14</a> पुटम् पङ्क्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ३७५ १ गर्ज गर्ब ३७५ २६ अषच् अभच् ३८१ २६ पङ्त्त्यनन्तरम् उत्तरपुटे <a href="#foot_krm15">15</a> टिप्पन्याः प्रथमपङ्क्तिरत्र भाव्या। </li> <li>३८२ २६ सुप्यजादौ सुप्यजातौ ३८३ ३० वनिन्- वनिब्- ३८७ २७ क्त्वायामिड्विक…इड्विकल्प… ३८८ २९ तद्धुवत् तद्ध्रुवत् ३८८ ३० धा। </li> <li>का। </li> <li>८-८२ धा। </li> <li>का। </li> <li>२-८२। ३९१ २३ किर कः…क्लोब… किरः कः…क्लीब… ३९६ १३ ईषज्जुप्सः ईषज्जुगुप्सः ३९७ २ सेट् अक। </li> <li>सेट् ३९९ ३२ युतात् युतान् ४०१ ६ प्रगोपायित्वा गोपायित्वा ४०३ २ अत्र^१ गोरकः इत्यत्र विद्यमाना संख्या उत्तरपङ्क्तौ गुरिता इत्यत्र योज्या। </li> <li>४०३ ७ सङ्ग्रौ सङ्गुरौ ४०७ ३ सञ्जुघुक्षः सञ्जुघुक्षुः ४०८ १६ दुगूरः दुर्गूरः ४१५ १७ सेट्। </li> <li>अद…सेट्। </li> <li>आत्म। </li> <li>अद… ४१६ २६ ष्णुषु च’ ष्णुषु’ ४१९ २४ शविकरण… शः विकरण… ४२० २३ … पदे… १-४-२ पपदो… ३-२-१ ४२२ ६ भवत्येव। </li> <li>वा भवत्येव। </li> <li>४३३ १४ सङ्ग्रथ्य, सङ्ग्रन्थ्य, ४४१ १३ जुग्रुचिषितष्यम् जुग्रुचिषितव्यम् ४४५ २० जाग्लायक जाग्लायकः ४४९ २७ रूपञ् रूपम्। </li> <li>४५५ १४ <a href="#foot_krm16">16</a> <a href="#foot_krm17">17</a> ४५५ २७ तथा ३१, प्रघिण्य परिघृण्य प्रघृण्य, प्रघिण्ण्य…परिघृण्ण्य…प्रघृण्ण्य ४६० १ घूण घूर्ण ४६३ १३ जिघर्णिषिषिव्यन् जिघर्णिषिष्यन् ४६९ २८ …शानजौ …शानचौ ४७६ २ चनिना चनिता ४८० ४ चपनन् चपनम् ४८२ ३१ झमञ्जमन… झमञ्जेमन… <a href="#foot_krm18">18</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५१७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-८८०। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। ‘चायः की’ (६-१-२१) इति यङि कीभावः। द्वित्वे, अभ्यासस्य चुत्वे, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। क्विपि, ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति वलि लोपे, सुपि रुत्वविसर्गौ। आकारान्तोऽयं शब्दः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [पृष्ठम्०४९८+ २१]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। ‘अपचितश्च’ (७-२-३०) इति निष्ठायां, प्रकृतेश्चिभावः, प्रत्ययस्य इडभावश्च वा निपात्यते। पक्षे अपचायितः इत्यपि भवति। बालमनोरमायां तु चिञो ण्यन्तस्य ‘अपचितः’ इति निपातनम्--इत्युक्तम्। भाष्ये तु चायतेरेव निपातनं कृतं दृश्यते।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[आ। ‘भयसंहृष्टरोमाणस्ततस्तेऽपचितद्विषः [त्विषः]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। यङो लुकि, ‘एरनेकाचः--’ (६-४-८२) इति यणि रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[B। चाय्या व्ययद्दाशविलोकभेषभ्रेषज्झषा यासदघं स्पशन्ती।।’ धा। का। २-२७।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[३। ‘क्तिनि नित्यं चिभावो वक्तव्यः’ (वा। ७-२-३०) इति वचनात्, ‘गुरोश्च हलः (३-३-१०३) इत्यस्यापवादः क्तिनि चिभावः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [पृष्ठम्०४९९+ ३६]</li> <li id="foot_krm12">12 => (६-३-९३)</li> <li id="foot_krm13">13 => (६-४-९३)</li> <li id="foot_krm14">14 => [पृष्ठम्०५००+ ३५]</li> <li id="foot_krm15">15 => (३८२)</li> <li id="foot_krm16">16 => (४६७)</li> <li id="foot_krm17">17 => (४६६)</li> <li id="foot_krm18">18 => [पृष्ठम्०५०१+ ३२]</li></ul>

चि (चि꣡ भाषार्थः च - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = चायनम् / चयनम्
अनीयर् = चायनीयः / चयनीयः - चायनीया / चयनीया
ण्वुल् = चायकः - चायिका
तुमुँन् = चाययितुम् / चयितुम्
तव्य = चाययितव्यः / चयितव्यः - चाययितव्या / चयितव्या
तृच् = चाययिता / चयिता - चाययित्री / चयित्री
क्त्वा = चाययित्वा / चयित्वा
ल्यप् = प्रचाय्य / प्रचित्य
क्तवतुँ = चायितवान् / चियितवान् - चायितवती / चियितवती
क्त = चायितः / चियितः - चायिता / चियिता
शतृँ = चाययन् / चयन् - चाययन्ती / चयन्ती
शानच् = चाययमानः / चयमानः - चाययमाना / चयमाना

चि (चि꣡ञ् चयने - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = चपनम् / चयनम्
अनीयर् = चपनीयः / चयनीयः - चपनीया / चयनीया
ण्वुल् = चपकः / चयकः - चपिका / चयिका
तुमुँन् = चपयितुम् / चययितुम्
तव्य = चपयितव्यः / चययितव्यः - चपयितव्या / चययितव्या
तृच् = चपयिता / चययिता - चपयित्री / चययित्री
क्त्वा = चपयित्वा / चययित्वा
ल्यप् = प्रचपय्य / प्रचयय्य
क्तवतुँ = चपितवान् / चयितवान् - चपितवती / चयितवती
क्त = चपितः / चयितः - चपिता / चयिता
शतृँ = चपयन् / चययन् - चपयन्ती / चययन्ती
शानच् = चपयमानः / चययमानः - चपयमाना / चययमाना

चि (चि॒ञ् चयने - स्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = चयनम्
अनीयर् = चयनीयः - चयनीया
ण्वुल् = चायकः - चायिका
तुमुँन् = चेतुम्
तव्य = चेतव्यः - चेतव्या
तृच् = चेता - चेत्री
क्त्वा = चित्वा
ल्यप् = प्रचित्य
क्तवतुँ = चितवान् - चितवती
क्त = चितः - चिता
शतृँ = चिन्वन् - चिन्वती
शानच् = चिन्वानः - चिन्वाना

INTERMEDIATE, Sanskrit to English, Cologne Edition

चापय Nom. °यति, (in geom.) to reduce to a bow-form, Āryabh. iv, 25, Sch.


चापय (cApaya)

Monier Williams Cologne