धातुः: ख्या
मूलधातुः: 
धात्वर्थः: प्रकथने
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: ख्याति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

ख्या (अर्थः)  प्रकथने
( ख्याति ) इत्यादि यातिवत् लुङि "अस्यतिवक्ति'' इत्यङि ( अख्यद् ) इति भवति तिपा निर्देशाद्यङ्लुकि अङ्भावात् सिचि (अचाख्यासीद्) इति भवति अस्यापि चक्षिङादेशवत् क्शादित्वं द्रष्टव्यम् इदमार्धधातुविषयमिति आत्रेयादयः अये तु सामान्येन मन्यन्ते (सखा) "समाने ख्यस्य चोदात्त'' इति समानशब्दउपपदे इन् प्रत्ययः, समानस्य सभावः, उदात्तश्च चशब्दाद्धातोर्यलोपः, प्रत्ययस्य डित्त्वं च "अनङ्सौ'' इत्यसम्बुद्धौ सौ अनङादेशो ङित्त्वादन्त्यस्य सम्बुद्धौ तु "ह्रस्वस्य गुणः'' इति गुणः अन्यत्र सर्वनामस्थाने "सख्युरसम्बुद्धौ'' इति णिद्वद्भावाद् वृद्धावायादेशः ( सखायौ ) इत्यादि सखीन् इत्यादि पतिशब्दवत् घिसंज्ञाऽसखीति पर्युदासान्न भवति स्त्रियां ( सखी ) "सख्यशिश्वीति भाषायाम्'' इति निपातनाद् ङीष् ( सख्या ) इत्यत्र "ख्यत्यात्परस्य'' इत्युत्वात्परत्वाद् नित्यत्वाच्च ङसिङसोर् "आणनद्याः'' इत्याटि कृतेऽकारस्य खीशब्दानन्तरत्वाभावाद् उत्वं न भवति (परमसखः) "राजाहस्ससिभ्यष्टच्'' इति टच् बहुव्रीहौ तु (बहुसखा, बहुसखायौ) इति "बहुव्रीहौ सङ्ख्येये'' इति डज् न भवति, अनङ्णिद्वद्भावौ "अङ्गाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्य (1) ( 1 )तदन्तस्य इति पाठो बहुषु पुस्तकेषु वर्तते च'' इति सख्यन्तस्यापि भवतः असखीति पर्युदासः केवलस्यैवेति तदन्तस्य घिसंज्ञायां बहुसखिनेत्यादौ नाभावादि भवति ( सुसखा, अतिसखा, किंसखा, असखा ) इत्यत्र "न पूजनात्'' "किमः क्षेपे'' "नञस्तत्पुरुषात्'' इति समासान्ताभावः लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सखीशब्दान्तादस्मिन् समासान्ते कृते चाकृते च न विशेषः, यतः कृतेऽपि "भस्याढे तद्धिते'' इति पुंवद्भावे टित्त्वान्ङीपि ( परमसखी ) इत्येव रूपम् सख्युर्भावकर्मणी ( सख्यम् ) "सख्युर्य'' इति यः लिङ्गविशिष्टात्प्रत्ययेऽपीदमेव रूपम्, यतः पूर्ववत्पुंवद्भावेन भाव्यम् सम्पूर्वस्य सख्युः प्रयोगो नेति"समि ख्यः'' इत्यत्र न्यासादावुक्तम् 50

ख्या प्रकथने 
- ख्याति । चख्यौ । अख्यत्  । चक्षिङः ख्याञ् (2/4/54) इति ख्याञादेशे आचख्ये । आचखयौ । इत्थञ्चाकर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं मा भूदिति  कर्त्रभिप्राये तङ् यथा स्यात्  ।। 51 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“ख्या प्रकथने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> “अयं सार्वधातुकमात्रविषयः। </li> <li>‘सस्थानत्वम्;</li> <li> नमः ख्यात्रे’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति वार्तिकम्, तद्भाष्यञ्चेह लिङ्गम्। </li> <li>सस्थानः = जिह्नामूलीयः, स नेति ख्याञादेशस्य ख्शादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः। </li> <li>‘सम्पूर्वस्य ख्यातेः प्रयोगो न’ इति न्यासकारः।” इति सिद्धान्तकौमुदी। </li> <li>‘असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः’ इति न्यायमाश्रित्य, आर्धधातुकमात्रेऽनभिधानमङ्गी- क्रियते। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> वस्तुतस्तु, ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ <a href="#foot_krm05">5</a> इति सूत्रे ख्या- ग्रहणेन, आर्धधातुकेऽपि प्रयोगोऽभ्युपगन्तव्यो भवति। </li> <li>अत एव ‘ख्याञादेशे न’ <a href="#foot_krm06">6</a> इत्येवोक्तम्। </li> <li>न तु, एतत्साधारण्येन, ‘ख्याशब्दे न’ इति। </li> <li>अतः, आर्धधातुकेऽपि रूपाणि प्रदर्श्यन्ते। </li> <li>धातुरूपप्रकाशिकायामपि, आर्धधातुकविषयेऽपि रूपाण्यस्य धातोः प्रदर्शितानि। </li> <li>‘नमः ख्यात्रे’ <a href="#foot_krm07">7</a> इति भाष्यवार्तिकपर्यालोचनया, तृजन्ते परमनभिधानं कल्प्यते। </li> <li><a href="#foot_krm08">8</a> ख्यायकः-यिका, <a href="#foot_krm09">9</a> ख्यापकः-पिका, चिख्यासकः-सिका, चाख्यायकः-यिका;</li> <li> -- ख्यापयिता-त्री, चिख्यासिता-त्री, चाख्यायिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm10">10</a> ख्यान्-न्ती <a href="#foot_krm11">11</a> -ती, ख्यापयन्-न्ती, चिख्यासन्-न्ती;</li> <li> -- ख्यास्यन्-न्ती-ती, ख्यापयिष्यन्-न्ती-ती, चिख्यासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- ख्यापयमानः, ख्यापयिष्यमाणः, चाख्यायमानः, चाख्यायिष्यमाणः;</li> <li> आख्याः-आख्यौ-आख्याः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm12">12</a> ख्यातम्-तः-तवान्, ख्यापितः, चिख्यासितः, चाख्यायितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm13">13</a> गोप्रख्यायः, <a href="#foot_krm14">14</a> गोसंख्यः, <a href="#foot_krm15">15</a> गोख्यः, <a href="#foot_krm16">16</a> ख्यायः, <a href="#foot_krm17">17</a> गोख्यायो <a href="#foot_krm18">18</a>, ख्यापः, <a href="#foot_krm19">19</a> आचिख्यासुः, <a href="#foot_krm20">20</a> चाख्याः;</li> <li> ख्यातव्यम्, ख्यापयितव्यम्, चिख्यासितव्यम्, चाख्यायितव्यम्;</li> <li> ख्यानीयम्, ख्यापनीयम्, चिख्यासनीयम्, चाख्यायनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm21">21</a> ख्येयम्, ख्याप्यम्, चिख्यास्यम्, चाख्याय्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm22">22</a> ईषत्ख्यानः-दुष्ख्यानः-सुख्यानः;</li> <li> -- -- ख्यायमानः, ख्याप्यमानः, चिख्यास्यमानः, चाख्याय्यमानः;</li> <li> ख्यायः, ख्यापः, चिख्यासः, चाख्यायः;</li> <li> ख्यातुम्, ख्यापयितुम्, चिख्यासितुम्, चाख्यायितुम्;</li> <li> ख्यातिः, <a href="#foot_krm23">23</a> आख्या, <a href="#foot_krm24">24</a> प्रख्यातिः, ख्यापना, चिख्यासा, चाख्याया;</li> <li> <a href="#foot_krm25">25</a> प्रख्यानम्, ख्यापनम्, चिख्यासनम्, चाख्यायनम्;</li> <li> ख्यात्वा, ख्यापयित्वा;</li> <li> चिख्यासित्वा, चाख्यायित्वा;</li> <li> आख्याय, आख्याप्य, प्रचिख्यास्य, प्रचाख्याय्य;</li> <li> ख्यायम् २, ख्यात्वा २, ख्यापम् २, ख्यापयित्वा २, चिख्यासम् २, चिख्यासित्वा २, चाख्यायम् २;</li> <li> चाख्यायित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm26">26</a> इत्यनेन इण्प्रत्यये, डिद्वद्भावे यलोपे च रूपम्। </li> <li>समानशब्दस्य सभावश्च। </li> <li>समानं ख्यायते इति सखा = मित्रम्।]] सखा-सखायौ-सखायः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३६५)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०६०। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (वा। २-४-५४)</li> <li id="foot_krm04">04 => [पृष्ठम्०३६१+ २७]</li> <li id="foot_krm05">05 => (८-२-५७)</li> <li id="foot_krm06">06 => (वा। ८-३-६)</li> <li id="foot_krm07">07 => (वा। २-४-५४)</li> <li id="foot_krm08">08 => [[१। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुलि च युगागमो ज्ञेयः।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[२। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[३। आदादिकत्वात्, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो लुक्। सवर्ण- दीर्घः। ‘उगिदचाम्--’ (७-१-७०) इति नुम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चटून् वचत्यः। नार्यों विदित्वोपगमं मुरारेरासन् गता राजपथं सुमृष्टम्।।’ धा। का। २-५०।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[४। ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ (८-२-५७) इति निष्ठानत्वनिषेधः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[५। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि युगागमः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[६। ‘समि ख्यः’ (३-२-७) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[७। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कः। आकारलोपः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[८। ‘श्याद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्ययः। युगागमः।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[९। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति भविष्यत्यर्थे क्रियाफलकक्रियायामण्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [व्रजति]</li> <li id="foot_krm19">19 => [पृष्ठम्०३६२+ २४]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[१। ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङ्O लुकि, सवर्णदीर्घे रुत्वविसर्गौ भवतः।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[२। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति ईकारादेशे, गुणे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इत्यनेन, ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[४। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[५। प्रकृष्टा च सा ख्यातिश्च = प्रख्यातिः। तेन, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ् न।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[६। ‘लुब्योगाप्रख्यानात्’ (१-२-५४) इति निर्देशात्, ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वं न। ‘ख्शाञः शस्य यो वा’ (वा। ८-४-४०) इति वार्तिकादपि णत्वं नेति वक्तुं शक्यम्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[७। ‘समाने ख्यः स चोदात्तः’ [द। उ। १-६५]</li></ul>

ख्या (ख्या॒ प्रकथने - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = ख्यानम्
अनीयर् = ख्यानीयः - ख्यानीया
ण्वुल् = ख्यायकः - ख्यायिका
तुमुँन् = ख्यातुम्
तव्य = ख्यातव्यः - ख्यातव्या
तृच् = ख्याता - ख्यात्री
क्त्वा = ख्यात्वा
ल्यप् = प्रख्याय
क्तवतुँ = ख्यातवान् - ख्यातवती
क्त = ख्यातः - ख्याता
शतृँ = ख्यान् - ख्यान्ती / ख्याती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

ख्या प्रकथने
- अख्याति  ख्याता  अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् (3152) आख्यत् न ध्याख्या (8257) इति निष्ठानत्वं नास्ति ख्यातः  समाने ख्यश्च (तु0 उ0 4137) इति सखा  48

चाख्यामि चाख्यामि, चाख्येमि et चाख्याये,
aug. de ख्या।


चाख्यामि (cAkhyAmi)

Burnouf