| YouTube Channel

चाख्याः (cAkhyAH)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ख्या प्रकथने”@} 2 “अयं सार्वधातुकमात्रविषयः।
‘सस्थानत्वम्
नमः ख्यात्रे’ 3 इति वार्तिकम्, तद्भाष्यञ्चेह लिङ्गम्।
सस्थानः = जिह्नामूलीयः, स नेति ख्याञादेशस्य ख्शादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः।
‘सम्पूर्वस्य ख्यातेः प्रयोगो न’ इति न्यासकारः।” इति सिद्धान्तकौमुदी।
‘असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः’ इति न्यायमाश्रित्य, आर्धधातुकमात्रेऽनभिधानमङ्गी- क्रियते।
4 वस्तुतस्तु, ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ 5 इति सूत्रे ख्या- ग्रहणेन, आर्धधातुकेऽपि प्रयोगोऽभ्युपगन्तव्यो भवति।
अत एव ‘ख्याञादेशे न’ 6 इत्येवोक्तम्।
न तु, एतत्साधारण्येन, ‘ख्याशब्दे न’ इति।
अतः, आर्धधातुकेऽपि रूपाणि प्रदर्श्यन्ते।
धातुरूपप्रकाशिकायामपि, आर्धधातुकविषयेऽपि रूपाण्यस्य धातोः प्रदर्शितानि।
‘नमः ख्यात्रे’ 7 इति भाष्यवार्तिकपर्यालोचनया, तृजन्ते परमनभिधानं कल्प्यते।
8 ख्यायकः-यिका, 9 ख्यापकः-पिका, चिख्यासकः-सिका, चाख्यायकः-यिका
-- ख्यापयिता-त्री, चिख्यासिता-त्री, चाख्यायिता-त्री
10 ख्यान्-न्ती 11 -ती, ख्यापयन्-न्ती, चिख्यासन्-न्ती
-- ख्यास्यन्-न्ती-ती, ख्यापयिष्यन्-न्ती-ती, चिख्यासिष्यन्-न्ती-ती
-- -- ख्यापयमानः, ख्यापयिष्यमाणः, चाख्यायमानः, चाख्यायिष्यमाणः
आख्याः-आख्यौ-आख्याः
-- -- 12 ख्यातम्-तः-तवान्, ख्यापितः, चिख्यासितः, चाख्यायितः-तवान्
13 गोप्रख्यायः, 14 गोसंख्यः, 15 गोख्यः, 16 ख्यायः, 17 गोख्यायो 18, ख्यापः, 19 आचिख्यासुः, 20 चाख्याः
ख्यातव्यम्, ख्यापयितव्यम्, चिख्यासितव्यम्, चाख्यायितव्यम्
ख्यानीयम्, ख्यापनीयम्, चिख्यासनीयम्, चाख्यायनीयम्
21 ख्येयम्, ख्याप्यम्, चिख्यास्यम्, चाख्याय्यम्
22 ईषत्ख्यानः-दुष्ख्यानः-सुख्यानः
-- -- ख्यायमानः, ख्याप्यमानः, चिख्यास्यमानः, चाख्याय्यमानः
ख्यायः, ख्यापः, चिख्यासः, चाख्यायः
ख्यातुम्, ख्यापयितुम्, चिख्यासितुम्, चाख्यायितुम्
ख्यातिः, 23 आख्या, 24 प्रख्यातिः, ख्यापना, चिख्यासा, चाख्याया
25 प्रख्यानम्, ख्यापनम्, चिख्यासनम्, चाख्यायनम्
ख्यात्वा, ख्यापयित्वा
चिख्यासित्वा, चाख्यायित्वा
आख्याय, आख्याप्य, प्रचिख्यास्य, प्रचाख्याय्य
ख्यायम् २, ख्यात्वा २, ख्यापम् २, ख्यापयित्वा २, चिख्यासम् २, चिख्यासित्वा २, चाख्यायम् २
चाख्यायित्वा २
26 इत्यनेन इण्प्रत्यये, डिद्वद्भावे यलोपे च रूपम्।
समानशब्दस्य सभावश्च।
समानं ख्यायते इति सखा = मित्रम्।]] सखा-सखायौ-सखायः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३६५)
02
=>
 (२-अदादिः-१०६०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (वा। २-४-५४)
04
=>
 [पृष्ठम्०३६१+ २७]
05
=>
 (८-२-५७)
06
=>
 (वा। ८-३-६)
07
=>
 (वा। २-४-५४)
08
=>
 [[१। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुलि च युगागमो ज्ञेयः।]]
09
=>
 [[२। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। आदादिकत्वात्, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो लुक्। सवर्ण- दीर्घः। ‘उगिदचाम्--’ (७-१-७०) इति नुम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]
11
=>
 [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चटून् वचत्यः। नार्यों विदित्वोपगमं मुरारेरासन् गता राजपथं सुमृष्टम्।।’ धा। का। २-५०।]]
12
=>
 [[४। ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ (८-२-५७) इति निष्ठानत्वनिषेधः।]]
13
=>
 [[५। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि युगागमः।]]
14
=>
 [[६। ‘समि ख्यः’ (३-२-७) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
15
=>
 [[७। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कः। आकारलोपः।]]
16
=>
 [[८। ‘श्याद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्ययः। युगागमः।]]
17
=>
 [[९। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति भविष्यत्यर्थे क्रियाफलकक्रियायामण्।]]
18
=>
 [व्रजति]
19
=>
 [पृष्ठम्०३६२+ २४]
20
=>
 [[१। ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङ्O लुकि, सवर्णदीर्घे रुत्वविसर्गौ भवतः।]]
21
=>
 [[२। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति ईकारादेशे, गुणे च रूपम्।]]
22
=>
 [[३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इत्यनेन, ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
23
=>
 [[४। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]
24
=>
 [[५। प्रकृष्टा च सा ख्यातिश्च = प्रख्यातिः। तेन, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ् न।]]
25
=>
 [[६। ‘लुब्योगाप्रख्यानात्’ (१-२-५४) इति निर्देशात्, ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वं न। ‘ख्शाञः शस्य यो वा’ (वा। ८-४-४०) इति वार्तिकादपि णत्वं नेति वक्तुं शक्यम्।]]
26
=>
 [[७। ‘समाने ख्यः स चोदात्तः’ [द। उ। १-६५]