चाक्षुष (cAkSuSa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English चाक्षुष cAkSuSa relating to manu cAkSuSa
भव्य bhavya particular class of gods under manu cAkSuSa
उन्नत unnata name of one of the seven RSis under manu cAkSuSa
चाक्षुष cAkSuSa proper or belonging or relating to the sight
चाक्षुष cAkSuSa conferring the power of seeing anything
चाक्षुष cAkSuSa relating to manu cAkSuSa
चाक्षुष cAkSuSa consisting in sight
चाक्षुष cAkSuSa depending on sight
चाक्षुष cAkSuSa depending on or produced from sight
चाक्षुष cAkSuSa perceptible by the eye
चाक्षुष cAkSuSa class of deities in the 14th manvantara
Wilson
EnglishApte
Englishचाक्षुष [cākṣuṣa], (-षी ) [चक्षुषा गृह्यते, चक्षुस्-अण्]
Depending on, or produced from, sight.
Belonging to the eye, visual, optical
1.4.
Visible, to be seen
-षः of the sixth Manu
चाक्षुषश्च महातेजा विवस्वत्सुत एव च 1.62
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसंप्लवे 1.3.15.-षम् Knowledge dependent on vision. -ज्ञानम् ocular evidence or proof.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
Englishचाक्षुष॑ mf(ई)n. (fr. च॑क्षुस्) consisting in sight, depending on or produced from sight, proper or belonging or relating to the sight, xiii, 56
xiv
i, 4
Monier Williams 1872
Englishचाक्षुष चाक्षुष, अस्, ई, अम् (fr. चक्षुस्),
consisting in sight, depending on or produced from
it
belonging to the eye. visual, optical, perceptible by
the eye, visible, seen
relating to Manu Cākṣuṣa
चाक्षुषी विद्या, that magical science which gives
the power of seeing anything
(अस्), m., N. of the
sixth Manu who with five other Manus is a son of
Manu Svāyambhuva, or according to other authorities
a son of Viśva-karman and Ākṛti, or a son of
Cakṣus
N. of a son of Ripu and Bṛhatī, (according
to some he is called Cakṣuṣa, and is father of Manu
Cākṣuṣa)
N. of a son of Kakṣeyu and brother
of Sabhānara
also of a son of Anu and brother of
Sabhānara
also of a son of Khanitra
(आस्), m. pl., N.
of a class of deities in the fourteenth Manvantara
(अम्), n. knowledge which depends on vision.
—चाक्षुष-ज्ञान, अम्, n. ocular evidence.
—चा-
क्षुष-त्व, अम्, n. perceptibility by sight.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiचाक्षुष
वि* - चक्षुस् - अण्
"दृष्टि पर निर्भर, दृष्टि से उत्पन्न"
चाक्षुष
वि* - -
"आँख से सम्बन्ध रखने वाला, आँख का विषय, दार्ष्टिक"
चाक्षुष
वि* - -
"दृश्य, जो दिखाई दे"
चाक्षुषम्
- -
दृष्टि पर निर्भर ज्ञान
Shabdartha Kaustubha
Kannadaचाक्षुष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ
निष्पत्तिः - > चक्षुस् - "अण्" (४-२-९२)
व्युत्पत्तिः - > चक्षुषा गृह्यते
चाक्षुष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಣ್ಣಿನ ಸಂಬಂಧವಾದ
निष्पत्तिः - > "अण्"(४-३-१२०)
व्युत्पत्तिः - > चक्षुष इदम्
प्रयोगाः - > "देवानामिदमामनन्ति मुनयः कान्तं क्रतुं चाक्षुषम्"
उल्लेखाः - > माल० १-४
चाक्षुष
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಉಂಟಾದ /ನೋಟದಿಂದ ಉಂಟಾದ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-२-६८)
व्युत्पत्तिः - > चक्षुषा निवृत्तम्
चाक्षुष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚತುರ್ದಶಮನುಗಳಲ್ಲಿ ಆರನೆಯವನಾದ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನು
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-१-९२)
व्युत्पत्तिः - > चक्षुषो रिपुञ्जयस्यापत्यम्
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanWordnet
Sanskrit चाक्षुष, नेत्रीय
चक्षुसम्बन्धी।
"अन्धत्वम् इति चाक्षुषः रोगः।"
दृश्यमान, दृश्य, दृष्टिगोचर, चाक्षुष, दृग्गोचर
यस्य ज्ञानं नेत्रेण जायते।
"आकाशे नैकाः दृश्यमानाः तारकाः सन्ति।"
Mahabharata
EnglishCākshusha^1, a Manu. § 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 18, 1315 (Varishṭho nāma bhagavāṃś Cºsya Manoḥ sutaḥ).
Cākshusha^2, adj. (“relating to the eye, ” viz., one of Brahmán's births). § 717b (Nārāyaṇīya): XII, 348, 13490 (cākshushaṃ vai me, i.e. Brahmán's, dvitīyaṃ janma)
349, II), 13562 (cākshushaṃ janma dvitīyaṃ Brahmaṇaḥ).
पुराणम्
Englishआनन्द / ĀNANDA (cākṣuṣa). Son of Maharṣi anamitra. It was he who was born as cākṣuṣa, the sixth manu. There is a story behind his birth. One day, while his mother was keeping him in her lap and caressing him the baby laughed and questioned “Oh mother why are you caressing me, but look at those two cats. They consider me as their food”. After some time one of the cats took the child away and put it in the cradle of the child of King vikrānta. vikrānta took the child as his for granted and reared him. At the time of Upanayana the King asked the boy to prostrate before his mother at which the boy exclaimed “Oh King, I am not your son. Your son is at some other place. By births and rebirths all of us have many mothers and so it is better to be above rebirths”. After having said so much ānanda went to the forest and started doing penance. brahmā appeared before him and blessing him said that he would become the sixth manu and lead the world to righteousness. By the blessing of brahmā ānanda was reborn as cākṣuṣamanu. (See under cākṣuṣa). (mārkaṇḍeya purāṇa).
Vedic Reference
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritचाक्षुषं, (चक्षुषा निर्वृत्तम् । चक्षुष् + “तेननिर्वृत्तम् ।” ५ । १ । ७९ । इत्यण् ।) प्रत्यक्ष-विशेषः । तत्तु चक्षुरिन्द्रियजन्यज्ञानम् । द्रव्य-चाक्षुषं प्रति चक्षुःसंयोगः कारणम् । द्रव्य-समवेतचाक्षुषं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवायः । द्रव्य-समवेतसमवेतचाक्षुषं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेत-समवायः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
तथा च ।“द्रव्यग्रहस्तु संयोगात् संयुक्तसमवायतः ।द्रव्येषु समवेतानां तथा तत्समवायतः ॥
तत्रापि समवेतानां शब्दस्य समवायतः ।तद्वृत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः ॥
”इति भाषापरिच्छेदे ॥
५९ -- ६० ॥
(चक्षुषा गृह्यते इति । चक्षुष + अण् । चक्षु-र्ग्राह्यरूपादि । चक्षुर्व्याप्ते, त्रि ॥
)
चाक्षुषः, (चक्षुषः ब्रह्मणो लोचनात् जातः ।चक्षुष् + अण् । एतन्निरुक्तिर्यथा, मार्कण्डेये ।७६ । २ ।“अन्यजन्मनि जातोऽसौ चक्षुषः परमेष्ठिनः ।चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ! ॥
”)षष्ठमनुः । अस्मिन्मन्वन्तरे अजितनामको विष्णो-रवतारः । मन्त्रद्रुम इन्द्रः । आप्यादयो देवाः ।हर्य्यश्मद्वीरकादयः सप्तर्षयः । पुरुपुरुषसुद्युम्ना-दयो मनुपुत्त्राः । इति श्रीभागवतम् ॥
(अस्यअन्यद्विवरणं मन्वन्तरशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritचाक्षुष चक्षुषा गृह्यते चक्षुस् + शैषिकोऽण् । चक्षु-र्ग्राह्ये १ रूपादौ २ तद्वति । तद्ग्राह्यविषयाश्चचक्षुर्विषयशब्दे २८४२ पृ० दृश्याः । चक्षुषा निर्वृत्तःअण् । ३ प्रत्यक्षे । तज्ज्ञाने चक्षुषः करणत्वेऽपिविषयभेदेन तस्य व्यापारभेदा भाषा० उक्ता यथा“द्रव्यग्रहस्तु संयोगात् संयुक्तसमवायतः । द्रव्येषु सम-वेतानां तथा तत्समवायतः । तत्रापि समवेतानां शब्दस्यसमवायतः । तद्वृत्तीनां समवेतसमवायेन तु ग्रहः” ।द्रव्यचाक्षुषं प्रति चक्षुःसंयोगोव्यापारः । द्रव्यसमवेत-चाक्षुषं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवायः । द्रव्यसमवेतसमवेत-चाक्षषं प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमवायः” । चक्षुषोऽ-पत्यम् । चक्षुर्नामकस्य रिपुञ्जयनृपस्य पुत्रे षष्ठे मनुभेदेतत्कथा यथा “चक्षुषा ब्रह्मदौहित्र्यां वीरिण्यां स रिपु-ञ्जयः । वीरणस्यात्मजायान्तु चक्षुर्मनुमजीजनत् । मनुर्वैराजकन्यायां नड्वलायां स चाक्षुषः । जनयामास तन-यान्दश शूरानकल्मषान् । ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् हविः । अग्निष्टुदतिरात्रश्चसुद्युम्नश्चापराजितः । अभिमन्युस्तु दशमो नड्वलायामजायत” मत्स्यपु० ४ अ० । “षष्ठं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्निवोध नराधिप! । भृगुर्न्नभो विवस्वांश्चसुधामा विरजास्तथा । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तैतेतु महर्षयः । चाक्षुषस्यान्तरे तात! मनोर्द्देवानिमान् शृणु । आप्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश्चदिवौकसः । लेखा नाम महाराज! पञ्च देवगणाः-स्मृताः । ऋषेरङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः ।नाड्वलेया महाराज! दश पुत्रास्तु विश्रुताः । ऊरु-प्रभृतयो राजन्! षष्ठं मन्वन्तरं स्मृतम्” हरि० ७ अ०
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.