| YouTube Channel

चल (cala)

 
शब्दसागरः
English
चल r. 1st. cl. (चलति) To tremble, to shake or totter. r. 6th cl. (चलति)
To sport, to play. to frolic or wanton. r. 10th cl. (चालयति-ते) To
cherish, to foster, (चालयति चालयते) To shake to cause to shake.
With प्र, To fall as from a seat. भ्वा-पर-सक-सेट् । तुदा-पर-अक-सेट् ।
चुरा-सक-उभ-सेट् ।
चल
mfn.
 (-लः-ला-लं) Trembling tremulous, unfixed or unsteady.
m.
 (-लः)
Trembling, shaking.
f.
 (-ला)
1. The goddess of fortune, LAKSHMI.
2. Lightning.
3. Incense.
E.
 चल् to go, affix अच् fem. affix टाप्.
Capeller Eng
English
†चल
a.
 moving, shaking, trembling, stirring, tremulous,
inconstant, fickle, variable, perishable
m.
 agitation, motion,
trembling (also °ता
f.
 , °त्व
n.
 )
wind.
Yates
English
चल (लः-ला-लं)
a. Trembling.
m.
A trembling.
f.
 Lakshmī.
Spoken Sanskrit
English
चल - cala -
adj.
 - shaking
चल - cala -
adj.
 - disturbed
चल - cala -
adj.
 - fluctuating
चल - cala -
adj.
 - moving
चल - cala -
adj.
 - perishable
चल - cala -
adj.
 - trembling
चल - cala -
adj.
 - confused
चल - cala -
adj.
 - unsteady
चल - cala -
adj.
 - loose
चल - cala -
m.
 - wind
चल - cala -
m.
 - shoot
चल - cala -
m.
 - variable [ math. ]
चल - cala -
m.
 - sprout
चल - cala -
m.
 - agitation
चल - cala -
m.
 - quicksilver
चल - cala -
n.
 - metre of 4 x 18 syllables
चल - cala -
n.
 - goddess of fortune
चल - cala -
n.
 - incense
चल - cala -
n.
 - water
सह-चल - saha-cala -
m.
 - co-variant [ Math. ]
चल वस्तु - cala vastu -
n.
 - chose transitory [ Law (a movable) ]
चल-लेखा - cala-lekhA -
f.
 - current account [ Com. ]
वामतः चल - vAmataH cala - sentence - Keep to the left!
चल-रुग्णालय - cala-rugNAlaya -
m.
 - ambulance [ moving hospital ]
परतन्त्र चल - paratantra cala -
m.
 - dependent variable
चल-लेखा-विवरण - cala-lekhA-vivaraNa -
n.
 - account current [ Com. ]
Wilson
English
चल r. 1st cl. (चलति) To tremble, to shake or totter. r. 6th cl.
(चलति) To sport, to play, to frolic or wanton. r. 10th cl. (-चालयति)
To cherish, to foster. (चालयति, चलयति) To shake, to cause to shake.
With प्र, To fall as from a seat.
चल
mfn.
 (-लः-ला-लं) Trembling, tremulous, unfixed or unsteady.
m.
(-लः) Trembling, shaking.
f.
 (-ला)
1 The goddess of fortune, LAKṢMĪ.
2 Lightning.
3 Incense.
E.
 चल to go, affix अच्, fem. affix टाप्.
Apte
English
चल [cala],
a.
 [चल्-अच्]
(a) Moving trembling, shaking, tremulous, rolling (as eyes
&c.
 )
चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि
Ś.*
 1.24
चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः
R.*
 3.28 waving
Bh.*
 1.16. (b) Movable (opp. स्थिर), moving
चले लक्ष्ये
Ś.*
 2.5
परिचयं चललक्ष्यनिपातने
R.*
 9.49.
Unsteady, fickle, inconstant, loose, unfixed
दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने
Ku.*
 4.28
प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु 3.1.
Frail, transitory, perishable
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलं जीवितयौवनम्
Bh.*
 3.128.
Confused.
लः Trembling, shaking, agitation.
Wind.
Quicksilver.
The supreme being.
ला Lakṣmī, the goddess of wealth.
Lightning.
A kind of perfume.
Comp.
 -अचल
a.
movable and immovable.
fickle, unsteady, very transitory (= अतिचल)
चलाचले च संसारे धर्म एको हि निश्चलः
Bh.*
 3.128
लक्ष्मीमिव चलाचलाम्
Ki.*
 11.3 (चलाचला
=
 चञ्चला Malli.)
कस्य न भवति चलाचलं धनम्
Mk.*
 2.14
N.*
 1.6
चलाचलैरनुपदमाहताः खुरैः Śi. (-लः) a crow. -आतङ्कः rheumatism. -आत्मन्a. inconstant, fickle-minded. -इन्द्रिय
a.
sensitive.
sensual. -इषुः one whose arrow flies unsteadily or misses the mark, a bad archer. -कर्णः the true distance of a planet from the earth. -चञ्चुः the Chakora bird. -चित्तa. fickle-minded. -दलः, -पत्रः the Aśvattha tree
बिल्वै- श्चलदलैरपि Parṇāl.4.62
लीलाचलाचलं भाले हैमं चलदलच्छदम् (Mar. पिंपळपान) Śiva. B.6.83. ˚च्छदः An ornament worn on the forehead, having the shape of the leaf of the Aśvattha tree. -सन्धिः movable articulation of the bones.
Apte 1890
English
चल a. [चल्-अच्] 1 (a) Moving trembling, shaking, tremulous, rolling (as eyes &c)
चलापांगां दृष्टिं स्पृशसि Ś. 1. 24 चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः R. 3. 28. waving
Bh. 1. 16. (b) Moveable (opp. स्थिर), moving
चले लक्ष्ये Ś. 2. 5
परिचयं चललक्ष्यनिपातने R. 9. 49.
2 Unsteady, fickle, inconstant, loose, unfixed: दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने Ku. 4. 28
प्रायश्चलं गौरवमाश्रितषु 3. 1.
3 Frail, transitory, perishable
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलं जीवितयौवनं Bh. 3. 128.
4 Confused.
लः 1 Trembling, shaking, agitation.
2 Wind.
3 Quicksilver.
4 The supreme being.
ला 1 Lakṣmī, the goddess of wealth.
2 Lightning.
3 A kind of perfume.
Comp.
अचल a. {1} moveable and immoveable. {2} fickle, unsteady, very transitory (= अतिचल)
चलाचले च संसारे धर्म एको हि निश्चलः Bh. 3. 128
लक्ष्मीमिव चलाचलां Ki. 11. 30 (चलाचल = चंचला Malli.)
कस्य न भवति चलाचलं धनं Mk. 2. 14
N. 1. 60. (
लः) a crow.
आतंकः rheumatism.
आत्मन् a. inconstant, fickle-minded.
इंद्रिय a. {1} sensitive. {2} sensual.
इषुः one whose arrow flies unsteadily or misses the mark, a bad archer.
कर्णः the true distance of a planet from the earth.
चंचुः the Cakora bird.
चित्त a. fickle-minded.
दलः,
पत्रः the Aśvattha tree.
संधिः moveable articulation of the bones.
Monier Williams Cologne
English
चल mf(आ)n. (g. पचादि) moving, trembling, shaking, loose,
MBh.
&c.
unsteady, fluctuating, perishable, ib.
disturbed, confused, ib.
चल
m.
 ‘agitation, shaking’, see भूमि-
wind,
L.
wind (in med. ), Aṣṭāṅg. i, 11, 1
quicksilver,
L.
a sprout, shoot,
Gal.
चल
n.
 water,
Gal.
(cf. अ-, निश्-, पुंश्चली, चाल.)
Monier Williams 1872
English
चल, अस्, आ, अम्, moving, trembling, tremulous,
movable, shaking, loose, unfixed, unsteady, fickle,
fluctuating, perishable, disturbed, confused
(अस्), m.
agitation, shaking, trembling
wind
quicksilver
(आ), f. lightning
incense
fortune or Lakṣmī the
goddess of fortune
N. of a metre consisting of four
lines of eighteen syllables each
[cf. अ-चल, निश्-
चल, चाल।]
—चल-कर्ण, अस्, m. the true distance
of a planet from the earth.
—चल-कृति, इस्, इस्, इ,
unsteady, wanton.
—चल-केतु, उस्, m. (in astron.)
N. of a moving Ketu.
—चल-चञ्चु, उस्, m., N. of
the Greek partridge, Perdix Rufa
[cf. चकोर।]
—चल-चित्त, अस्, आ, अम्, fickle-minded, inconstant
(अम्), n. fickleness, mutability.
—चलचित्त-ता, f. or
चलचित्त-त्व, अम्, n. fickleness of mind, unsteadi-
ness, inconstancy, mutability, frivolity.
—चल-ता, f.
or चल-त्र, अम्, n. shaking, trembling, a tremulous
motion, pulsation.
—चल-दन्त, अस्, m. a loose
tooth.
—चल-दल, अस्, m. the holy fig-tree, Ficus
Religiosa
[cf. अश्वत्थ।]
—चल-पत्त्र, अस्, m.
the Ficus Religiosa
[cf. अश्वत्थ।]
—चल-सन्धि,
इस्, m. movable articulation of the bones, Diarthrosis.
— 1. चलाचल (°ल-अच्°), अस्, आ, अम्, movable and
immovable, locomotive and stationary.
—चलातङ्क
(°ल+आत्°), अस्, m. rheumatism.
—चलात्मन् (°ल-
आत्°), आ, आ, अ, fickle-minded, inconstant.
—चलेन्द्रिय
(°ल-इन्°), अस्, आ, अम्, having unsteady organs, sensi-
tive, sensual, not having subdued senses or passions.
—चलेषु (°ल-इषु), उस्, उस्, उ, one whose arrow
wavers or flies unsteadily.
Macdonell
English
चल cal-a
a.
 moving, trembling
unsteady, 🞄wavering
waving
fluttering
rippling
fickle: 🞄-citta,
n.
 mutable temper, fickleness
a.
 fickle: 🞄-tā,
f.
 fickleness
giddiness
-tā,
f.
 , -tva,
n.
 🞄tremor, unsteadiness.
Benfey
English
चल चल् + अ,
adj.
 ,
f.
 ला।
1. Trem-
bling, Ragh. 3, 68.
2. Loose, Suśr. 1,
303, 18.
3. Troubled, Suśr. 1, 146, 16.
4. Fickle, Nal. 19, 6.
--
Comp.
 see
अचल। निस्-,
adj.
 1. immoveable,
Bhartṛ. 2, 69. 2. steady, Bhag. 2, 58.
वि-निस्-,
adj.
 immoveable, firm.
वि-,
adj.
 1. moving to and fro, unsteady.
2. conceited.
अ-वि-,
adj.
 immoveable.
Hindi
Hindi
चलती
Apte Hindi
Hindi
चल
वि* - चल् - अच्
"हिलने-जुलने वाला, काँपने वाला, डोलने वाला, थरथराने वाला, घुमाने वाला"
चल
वि* - -
लहराने वाले
चल
वि* - -
जंगम
चल
वि* - -
"अस्थिर, चञ्चल, परिवर्तनशील, शिथिल, डाँवाडोल"
चल
वि* - -
"अस्थायी, अनित्य, नश्वर"
चल
वि* - -
अव्यवस्थित
चलः
पुं*
 - -
"कँपकँपी, वेपथु, क्षोभ"
चलः
पुं*
 - -
वायु
चलः
पुं*
 - -
पारा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चल - कम्पने (भ्वा० पर० अक० से०) चलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಚಲಿಸು /ಅಲುಗಾಡು
चल - कम्पने (भ्वा० पर० अक० से०) चलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನಡುಗು
चल - कम्पने (भ्वा० पर० अक० से०) चलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮುಂದೆ ಸಾಗು /ಮುಂದೆ ನಡೆ
प्रयोगाः - > "कृष्णेन निहते दैत्ये चचाल स वसुन्धरा" । "चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान्" ।
उल्लेखाः - > भा० सभा० ७०-५४, चाणक्यः
चल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > चल (कम्पने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > चलति
चल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾದರಸ
चल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು /ಗಾಳಿ
विस्तारः - > "मरुद्धूलिध्वजो मर्कस्समीरोऽग्निसखश्चलः" - वैज० ।
चल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಂತ್ರ /ಉಪಾಯ /ಯುಕ್ತಿ /ಶತ್ರುವನ್ನು ಮೋಸ ಗೊಳಿಸಲು ಹೂಡುವ ಹಂಚಿಕೆ
विस्तारः - > "अभ्यवस्कन्दनं त्वभ्यासादनं स्खलितं चलम्" - वैज० ।
चल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಳ /ಧೂಪ
विस्तारः - > "वृकधूपश्च तूणस्तु पिण्डकश्चपलश्चलः" - वैज० ।
चल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಚಂಚಲವಾದ /ಸ್ಥಿರವಲ್ಲದ
प्रयोगाः - > "न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने"
उल्लेखाः - > कुमा० ४-२८
चल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಡುಗುವ /ಅಲುಗಾಡುವ
प्रयोगाः - > "व्रजते दिवि यद्गृहावली चलवेलाञ्चलदण्डताडनाः"
उल्लेखाः - > नैष० २-८०
चल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಚಲಿಸುವ /ನಡೆಯುವ
चल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದುರ್ಜನ /ಕೆಟ್ಟವನು
विस्तारः - > "खलचञ्चलयोश्चलः" - नानार्थर०
L R Vaidya
English
cala {% (I) a. (f. ला) %} 1. Shaking, moving, trembling, चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः R.iii.28, तरले नेत्रे चले भ्रूलते Bhartr.i.6
2. loose, unfixed, unsteady, fickle, प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु K.S.iii.1, मनो दुर्निग्रहं चलम् Bg.vi.85.
cala {% (II) m. %} 1. Agitation, tumbling
2. wind
3. quick-silver.
Bopp
Latin
चल (r. चल् s. अ) mobilis, vacillans. N. 19. 6. BH. 6. 35.
Lanman
English
cala, a. moving. [√cal.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 चल्
मूलधातुः:
 चल
धात्वर्थः:
 कम्पने
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 चलति
अनुबन्धादिविशेषः:
 घटादिः
धातुः:
 चल्
मूलधातुः:
 चल
धात्वर्थः:
 विलसने
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 चलति
धातुः:
 चल्
मूलधातुः:
 चल
धात्वर्थः:
 भृतौ
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 चालयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
चलँ चल कम्पने
- चलति । चचाल, चेलतुः, चेलुः । चालः । चलः । चलनः ।। 834 ।।
चलँ चल विकसने
- चलति चलती चलन्ती ज्वलादिकस्य तु चलश्चालश्चलन्तीति 75
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 उर्मिमत्, भङ्गुर, बन्धुर, तरङ्गित, उन्नतानत, चल
adjective
यस्मिन् तरङ्गाः सन्ति।
"उर्मिमान् सागरः जनान् सन्देशं यच्छति।"
Synonyms:
 गतिमत्, चल, चर, सर, सरण, चलत्, सरत्, चरत्, चलन, जङ्गम, कम्पन, गामी, चारी, सारी, यायी, सर्पी, गत्वर, सृत्वर
adjective
यस्मिन् गतिः अस्ति।
"कालः गतिमान् अस्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पारदः पारतः सूतो हरबीजं रसश्चलः ॥ १०५० ॥
-wordlist-
पारद (पुंक्ली), पारत (पुंक्ली), सूत (पुं), हरबीज (क्ली), रस (पुं), चल (पुं)
--source--
स्थावरं तु जङ्गमान्यज्जङ्गमं तु त्रसं चरम् ।
चराचरं जगदिङ्गं चरिष्णुश्चाथ चञ्चलम् ॥ १४५४ ॥
तरलं कम्पनं कम्प्रं परिप्लवचलाचले ।
चटुलं चपलं लोलं चलं पारिप्लवास्थिरे ॥ १४५५ ॥
-wordlist-
स्थावर (क्ली), जङ्गम (क्ली), त्रस (क्ली), चर (क्ली), चराचर (क्ली), जगत् (क्ली), इङ्ग (क्ली), चरिष्णु (क्ली), चञ्चल (क्ली), तरल (क्ली), कम्पन (क्ली), कम्प्र (क्ली), परिप्लव (क्ली), चलाचल (क्ली), चटुल (क्ली), चपल (क्ली), लोल (क्ली), चल (क्ली), पारिप्लव (क्ली), अस्थिर (क्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
वायौ सुरालयः प्राणः संभृतो जलभूषणः ।
शुचिर्वहालो नघटः पश्चिमोत्तरदिक्पतिः ॥ १६९ ॥
अङ्कतिः क्षिपणुर्मर्को ध्वजप्रहरणश्चलः ।
शीतलो जलकान्तारो मेघारिः सृमरोऽपि च ॥ १७० ॥
-wordlist-
सुरालय (पुं), प्राण (पुं), सम्भृत (पुं), जलभूषण (पुं), शुचि (पुं), वह (पुं), लोलघट (पुं), पश्चिमोत्तरदिक्पति (पुं), अङ्कति (पुं), क्षिपणु (पुं), मर्क (पुं), ध्वजप्रहरण (पुं), चल (पुं), शीतल (पुं), जलकान्तार (पुं), मेघारि (पुं), सृमर (पुं)
Tamil
Tamil
சல : நடுங்கும், துடிக்கும், நிலையற்ற, தீர்மானமற்ற, நிரந்தம் இல்லாத.
Mahabharata
English
Cala = Śiva (1000 names^2). Do.^2 = Vishnu (1000 names).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चल, क भृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-सकं-सेट् ।) क, चालयति । दन्त्यवकारादि-रयमिति दुर्गसिंहजुमरनन्दी । भृतिरिह पोष-णम् । इति दुर्गादासः ॥
चल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) ज, चालः चलः । मिच्चले इतिवक्ष्यमाणं न पठित्वा इममेव मानुबन्धं भ्रान्ताःपठन्ति तद्धेयम् । तेनास्य चालयति हस्तिनंयन्ता । चलमानोऽनिल इत्यत्र ताच्छील्ये शतुःशानः । मिच्चले । पूर्व्वेणान्वयः । चलधातुःकम्पने मानुबन्धः स्यादित्यर्थः । म, चलयतिलतां वायुः । चलयन् भृङ्गरुचस्तवालकानितिरघुः । चालयन् सकलां पृथ्वीमिति घञन्तात्चालं करोतीति ञौ शत्रन्तम् । इति दुर्गादासः ॥
चल, श विलासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुदां-परं-अकं-सेट् ।) श, चलती चलन्ती । विलासःक्रीडनम् । इति दुर्गादासः ॥
चलं, त्रि, (चलति गच्छतीति । चल + पचाद्यच् ।)चञ्चलम् । इत्यमरः । ३ । १ । ७४ ॥
(यथा, रघुः । ११ । १५ ।“ताडका चलकपालकुण्डलाकालिकेव निविडा बलाकिनी ॥
”पारदः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ११६ ॥
अष्टा-दशाक्षरवृत्तभेदः । यथा, वृत्तरत्नाकरे ।“म्भौ न्जौ भ्रौ चेच्चलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिःस्वरैः ॥
”)
चलः,
पुं,
 (चल + पचाद्यच् ।) कम्पः । तद्युक्तेत्रि । इति मेदिनी । ले, १५ ॥
(शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११६ ।“महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः ॥
”विष्णुः । यथा, तत्रैव । १३ । १४९ । ९२ ।“वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥
”“वायुरूपेण चलः ।” इति भाष्यम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चल गतौ
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । चलति अचालीत् । चचाल ।चेलतुः । चलन् चलितः ज्वलादि० चालः पचा० चलः ।“कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुन्धरा” भा० सा०४४ अ० । “चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान्”चाण० । “तिलमात्रमपि चलितुं न शक्नोति” पञ्चत० ।आर्षे आत्म० । “न धर्माच्चलते वुद्धिर्धर्मराजस्य धीमतः”भा० स० ७८ अ० । णिचि । चलयति चालयति । “चाल-यन् वसुवां चेमां बलेन चतुरङ्गिणा” भा० आ० ९४ अ०कम्पने अक० मिच्च । चलयति ते । अचीचलत् “चलयन्भृङ्गरुचस्तवालकान्” रघुः “तां प्राविशत् कपिव्याघ्र-स्तरूनचलयन् शनैः” भट्टिः । “यूनां मनश्चलयति प्रसभंनभस्वान्” ऋ० स० गत्यर्थस्य न मित्त्वम् “मिच्चले” इतिकविकल्पद्रुमे कम्पार्थएव तस्य मित्त्वोक्तेः “आचालयेयुःशैलांस्ते क्रुद्धाभिन्द्युर्महीतले” हरिव० ५४ अ० ।पर्वतानाञ्च शिखराण्याचालयति वेगवान्” भा० शा०१५४ अ० ।उद् + ऊर्द्ध्वगमने उत्कम्य गतौ “पुष्पोच्चलितषट्पदम्” रघुःउत्थाय गतौ च । “उच्चलितः प्रयाताम्” रघुः ।वि + विशेषेण चलने । “व्यचालीदम्भसां पतिः” भट्टिः ।
चल विलासे तु० प० अ० सेट् । चलति अचालीत् चचाल ।
चल मृतौ पोषणे
चु०
सक०
उभ०
 सेट् । चालयति तेअचिचलत् ।
चल
त्रि०
 चल वा पचा० अच् । १ तरले, चञ्चले, २ कम्ब-युक्ते अमरः । ३ परमेश्वरे
पु०
 । “धूताशीरचलश्चलः”विष्णु स० । “न स्वरूपान्न सामर्थ्यात् नच ज्ञानादि-कात् गुणात् । चलनं विद्यते यस्मादचलः कीर्त्तितो-ऽच्युतः” स्मृतेः । वायुरूपेण चलतीति चलः” भा० ।कम्पार्थकचलतेः स्वार्थे णिचि भावे अच् । ४ कम्पनेमेदि० । “मिच्चले” कविकल्प० । चलनं च रजसः कार्य्यंयथाह सा० का० “सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्मकंचलञ्च रजः” ।“सत्वतमसी स्वयमक्रियतया खखकार्य्यप्रवृत्तिं प्रत्यवसी-दन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात् प्रच्याव्य स्यकार्य्ये तेउत्साहं प्रयत्नं कार्य्येते । तदिदमुक्तमुपष्टम्भकम्इति । कस्मादित्यत उक्तं चलमिति । तदनेन रजसःप्रवृत्त्यर्थत्वं दर्शितम् । रजस्तु चलत् परितस्त्रैगुण्यैचालयद्गुरुणाऽऽवृण्वता च तमसा तत्र तत्र प्रवृत्ति-प्रतिबन्धेन क्वचिदेव प्रवर्त्त्यते” । सा० त० कौ० ।“म्भौन्जौ भ्रौ चेच्चलमिदमुदितं युगैर्मुनिभिः स्वरैः”वृ० र० उक्ते अष्टादशाक्षरपादके ५ वर्णवृत्तभेदे
न०
 “स वृत्तचूलश्चलकाकपक्षकैः” रघुः । “यथाम्भसा प्रच-लता तरवोऽपि चला इव” भाग० ७ । १ । २३ । “न खलुप्रेम चलं सुहृज्जने” “प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु” कुमा०
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
चलँ चल कम्पने
- चलति चलितः चलनः चालः, चलः, चरचलवद (तु0 6112 वा0) इति चलाचलः यङलुक्यपि विकल्पः चाचलः चञ्चलः चलिः कम्पने (1549) णौ मित्-चलयति चुरादौ चल भृतौ (1062) चालयति 802
चलँ चल विलसने
- चलति चलती, चलन्ती चल कम्पने ज्वलादिः (1569)-चलः, चालः शप्श्यनोर्नित्यम् (7181)नुम्-चलन्ती कम्पने चलिः (1549) मित्-चलयति लताम् चुरादौ चल भृतौ (1062)-चालयति 77
चलँ चल भृतौ
- चालयति भ्वादौ (1549) कम्पने मित्-चलयति, तुदादौ (663) चल विलसने-चलति 72
धातुवृत्तिः
Sanskrit
चलँ चल (अर्थः) कल्पने
( चलति चवाल चेलतुः चेलुः ) चलितेत्यादि पूर्ववत् कम्पने घटादिपाठात् चलयति अन्यत्र ( चालयतिचलः चालः ) ज्वलतीति णविकल्पः ( चकाचलः ) इत्यर्थः [ चरिचलिपतिवदीनां द्वित्वमच्याक्वाभ्यासस्य ] इति द्विर्वचनम् अभ्यासस्यागामश्च ( चाचलिः ) सहिवहिचलिपतिभ्यो यङ्तेभ्यः किकिनाविति तयोरन्यतरः "अतो लोपः'' "यस्य हलः'' इति अल्लोपयलोपौ ( चलनः ) "चलनशब्दार्थादकर्मकाद्युच्'' इति युच् चल विसलन इति तुदादौ, चल गताविति चुरादौ 817
चलँ चल (अर्थः) विलसने
( चलति ) इत्यादि ( चलयति ) इति कम्पने घटादित्वात् ज्वलादिपठितस्यापीह पाठे प्रयोजनमुञ्छतीत्यादिवत्स्वरः, तत्र पाठः कर्त्तरि णविकल्पार्थः ( चलश्चाल ) इति आत्रेयस्तु तिलादित्रयमिह न पठति 75
चलँ चल (अर्थः) भृतौ
( चालयति ) चलतीति विलसनकम्पननयोः शशपोः 74
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चल कम्पने”@} 2 घटादिः।
ज्वलादिः।
‘--भृत्यां चालयेत् कंपने चलेत्।’ 3 इति देवः।
चालकः-लिका, चालकः-लिका- 4 चलकः-लिका, चिचलिषकः-षिका, चाचलकः-लिका
5 चलिता-त्री, चालयिता-चलयिता-त्री, चिचलिषिता-त्री, चाचलिता-त्री
चलन्-न्ती, चालयन्-चलयन् 6 -न्ती, चिचलिषन्-न्ती
-- चलिष्यन्-न्ती-ती, चालयिष्यन्-चलयिष्यन्-न्ती-ती, चिचलिषिष्यन्-न्ती-ती
व्यतिचलमानः, व्यतिचलिष्यमाणः, -- चाचल्यमानः, चाचलिष्यमाणः
चल्-चलौ-चलः
-- -- -- चलितम्-तः, चालितम्-चलितम्-तः, चिचलिषितः, चाचलितः-तवान्
7 चलः- 8 चालः, 9 चलनः, 10 चलाचलः, 11 चाचलिः, चालः-चलः, चिचलिषुः, चाचलः
चलितव्यम्, चालयितव्यम्-चलयितव्यम्, चिचलिषितव्यम्, चाचलितव्यम्
चलनीयम्, चालनीयम्-चलनीयम्, चिचलिषणीयम्, चाचलनीयम्
चाल्यम्, चाल्यम्-चल्यम्, चिचलिष्यम्, चाचल्यम्, ईषच्चलः-दुश्चलः-सुचलः
-- -- चल्यमानः, चाल्यमानः-चल्यमानः, चिचलिष्यमाणः, चाचल्यमानः
चालः, चालः-चलः, चिचलिषः, चाचलः
चलितुत्, चालयितुम्-चलयितुम्, चिचलिषितुम्, चाचलितुम्
12 चलितिः, चालना-चलना, चिचलिषा, चाचला
चलनम्, चालनम्-चलनम्, चिचलिषणम्, चाचलनम्
चलित्वा, चालयित्वा-चलयित्वा, चिचलिषित्वा, चाचलित्वा
प्रचल्य, प्रचाल्य- 13 प्रचलय्य, प्रचिचलिष्य, प्रचाचल्य
14 चालम् २, चलित्वा २, चालम् २- 15 चलम् २ -चालम् २, चालयित्वा-२, चलयित्वा २, चिचलिषम् २, चिचलिषित्वा २, चाचलम् २
चाचलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८३२। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १५८)
04
=>
 [[१। ‘कम्पने चलिः’ इति घटादौ पाठात् कम्पनार्थे मित्त्वम्। ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वः। कम्पनादन्यार्थे तु मित्त्वं न। शीलं चालयन् = अन्यथा कुर्वन् इत्यर्थः। एवं ण्यन्ते रूपद्वयमर्थभेदेन बोध्यम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०४९२+ २७]
06
=>
 [[आ। ‘तां प्राविशत् कपिव्याघ्रस्तरूनचलयन् शनैः।’ भ। का। ८-६०।]]
07
=>
 [[B। ‘ज्वालेन तापेन चला जडाङ्गीरटालशोकट्वलितप्रतापाः।।’ धा। का। २-२१।]]
08
=>
 [[१। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वा णः, पक्षे पचाद्यच्।]]
09
=>
 [[२। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकाद्युच्’ (३-२-१४८) इति ताच्छीलिको युच्।]]
10
=>
 [[३। ‘चरिचलिपतिवदीनां द्वित्वमचि, आक् चाभ्यासस्य’ (वा। ३-१-१३४) इति द्वित्वम्, अभ्यासस्य आगागमः। पक्षे चलः इत्यपि साधुः।]]
11
=>
 [[४। ‘सासहिवावहिपापतिचाचलीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-१७१) इति वचनात् किः, किन् वा प्रत्ययः। द्वित्वादिकं बोध्यम्।]]
12
=>
 [[५। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (बा। ७-२-९) इति वचनात् भणितिरित्यत्रेव इड् भवति।]]
13
=>
 [[६। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
14
=>
 [पृष्ठम्०४९३+ २२]
15
=>
 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ उपधाया दीर्घविकल्पः।]]
1 {@“चल विलसने”@} 2 ‘--भृत्यां चालयेत्, कम्पने चलेत्।’ 3 इति देवः।
चालकः-लिका, चालकः-लिका, चिचलिषकः-षिका, चाचलकः-लिका
अित्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकचलतिवत् 4 बोध्यानि।
5 चलन्-न्ती-ती, इति शतरि स्त्रियां रूपद्वयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५११)
02
=>
 (६-तुदादिः-१३५६। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १५८)
04
=>
 (५११)
05
=>
 [[आ। ‘चिलितपीतपटेन चलन् इलन् अविलितोरुकृपां परितो दृशम्।।’ धा। का। २-७८।]]
1 {@“चल भृतौ”@} 2 भृतिः = भरणम्, पोषणमिति यावत्।
‘--भृत्यां चालयेत्, कम्पने चलेत्।’ 3 इति देवः।
चालकः-लिका, 4 चाल्यम्, इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तात् भौवादिकचलतिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्तात् सनि तु-- चिचालयिषकः-षिका, चिचालयिषिता-त्री, चिचालयिषन्-न्ती, चिचालयिषिष्यन्-न्ती-ती, चिचालयिषमाणः, चिचालयिषिष्यमाणः, चिचालयिट्-यिषौ-यिषः, चिचालयिषितम्-तः-तवान्
चिचालयिषुः, चिचालयिषितव्यम्, चिचालयिषणीयम्
चिचालयिष्यम्, ईषच्चिचालयिषः-दुश्चिचालयिषः-सुचिचालयिषः चिचालयिष्यमाणः, चिचालयिषः, चिचालयिषितुम्
चिचालयिषा, चिचालयिषणम्, चिचालयिषित्वा, प्रचिचालयिष्य
चिचालयिषम् २
चिचालयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः।
इति रूपाणीति विशेषः।
6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५१२)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६०८। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। १५८)
04
=>
 [[B। ‘काल्यप्रवेदनकरोऽयमवेलयद् द्राग् अन्याश्च तेलितकृपः खलु कंसचाल्यान्।’ कंसचाल्यान् = कंसपोष्यान् इत्यर्थः। धा। का। ३-२२।]]
05
=>
 (५१०)
06
=>
 [पृष्ठम्०४९४+ २४]
Capeller
German
चल sich bewegend, flatternd, wankend,
flüchtig, unstet, wandelbar
m.
 das
Schwanken, Beben (auch)
°ता
f.
 , त्व
n.
 )
Wind.
Burnouf
French
चल चल a. (sfx. अ) mobile, vacillant, tremblant
suspendu [de manière à osciller].
Au fig. instable. -- S.
m.
mouvement de va-et-vient, vacillement, oscillation
au fig.
instabilité. -- S.
f.
 चला surn. de Lakṣmī, la fortune
instable.
चलचञ्चु
m.
 la bartavelle, perdix rufa.
Stchoupak
French
चल-
a. mouvant, tremblant, instable, confus
-आ-
f.
 déesse de
la fortune
-त्व- nt. fait de trembler, d'être ébranlé, etc.
°चित्त- a. inconstant, frivole
nt. mobilité d'esprit.
°प्रकृति- °स्वभाव- a. qui a un caractère instable.
चलात्मन्- a. = °चित्त-।
चलोर्मि- a. aux vagues agitées, houleux.