चर (cara)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 चर r. 1st cl. (चरति)
	 1. To go.
	 2. To eat.
	 3. To behave or act,  (in this
sense आङ् is usually prefixed
) With अति,  and आङ् prefixed,  To
transgress,  to go astray. With अभि,  1. To deceive,  to betray.
	 2.
To conjure.
	 3. To attend. With अनु,  1. To follow,  to attend.
	 2. To
imitate. With आङ् To practise. a duty. With उत्,  (उच्चरते) 1. To
transgress.
	 2. To expel.
	 3. (उच्चरति) To go up,  to rise. With उप,  1.
To approach.
	 2. To worship. With परि,  To serve. With प्र,  1. To
prevail as a custom. 
	 2. To declare,  to manifest. With वि and अभि, 
To go astray,  to act wickedly. With सम् (सञ्चरते) 1. To ride upon. 
2. (सञ्चरति) To accompany. With सम् and आङ् 1. To perform. 
	 2.
To announce. r. 10th cl. (चारयति)
	 1. To doubt 2. To be free from
doubt. With वि prefixed,  To discuss,  to dispute,  to reason upon or
respecting any doubtful points. भ्वा-पर-सक-सेट् । चु-उभ-सक-सेट् ।

 चर mfn.
   (-रः-रा or -री-रं)
	 1. Moveable,  locomotive.
	 2. Trembling,  shak-
ing,  unsteady.
	 m.
  (-रः)
	 1. A spy,  a secret emissary or agent.
	 2. The
planet Mars.
	 3. A game played with dice and men,  similar to
backgammon. 
	 4. A wagtail.
	 5. A cowri.
	 6. The seventh Karana, 
(in Astrology.)
	 7. The Karanas collectively.
	 f.
  (-री) A young wo-
man. 
 E.
  चर् to go,  affix अच् or टच् and in the latter case the fem. 
affix is ङीप्.

Capeller Eng

English

 †चर a.
  moving,  movable
 as subst.  an animal (opp.   
स्थावर)
 n.
  going,  walking,  being,  living,  doing,  performing,  having
been formerly (—°)
 m.
  spy,  secret emissary
 f.
  चरा॑.

Yates

English

 चर (रः-रा-रं)
a. Moveable,  moving.
1.
m.
  A spy
 Mars
 a game
 a
wagtail
 a
chaurī
 a cycle. (री)
f.
  A young woman. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  moving
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  being
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  shaking
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  having been formerly
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  unsteady
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  living
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  forming the retinue of any one
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  walking
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  locomotive
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  practising
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  wandering
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  movable
चर 	-	 cara 	-	 adj.
  	-	  going
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  detective  [ officer ]
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  small money cowry sea shell  [ Cypraea moneta - Zoo. ]
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  passage
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  cowrie
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  planet Mars
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  air
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  game played with dice
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  secret emissary or agent
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  spy
चर 	-	 cara 	-	 m.
  	-	  wind
चर 	-	 cara 	-	 n.
  	-	  ascensional difference
बाल-चर 	-	  bAla-cara 	-	 m.
  	-	  boy scout

 
   चर  cara n.
   ascensional difference  
   चरखण्ड  carakhaNDa n.
   amount of the ascensional difference   
   लग्नासु  lagnAsu m.
   ascensional equivalents in respirations  
   लग्नभुज  lagnabhuja m.
   ascensional difference i.e. the difference between the time of rising of a heavenly body at laGkA and at any other place     
            

 
   चर  cara m.
   detective  [ officer ]

Wilson

English

 चर r. 1st cl. (चरति)
1 To go.
2 To eat.
3 To behave or act,  (in this sense आङ् is usually prefixed
)
With अति and आङ् prefixed,  To transgress,  to go astray.
With अभि, 
1 To deceive,  to betray.
2 To conjure.
3 To attend.
With अनु.
1 To follow,  to attend.
2 To imitate.
With आङ्, 
1 To practise a duty.
With उत्,  (उच्चरते)
1 To transgress.
2 To expel.
3 (उच्चरति) To go up,  to rise.
With उप, 
1 To approach.
2 To worship.
With परि,  To serve.
With प्र, 
1 To prevail as a custom. 
2 To declare,  to manifest.
With वि and अभि,  To go astray,  to act wickedly.
With सम् (सञ्चरते)
1 To ride upon. 
3 (सञ्चरति) To accompany
With सम and आङ्, 
1 To perform. 
2 To announce. r. 10th cl. (चारयति)
1 To doubt.
2 To be free from doubt.
With वि prefixed,  To discuss,  to dispute,  to reason upon or respecting any doubtful points.

 चर
mfn.
   (-रः-रा or री-रं)
1 Moveable,  locomotive.
2 Trembling,  shaking,  unsteady.
m.
  (-रः)
1 A spy,  a secret emissary or agent.
2 The planet Mars.
3 A game played with dice and men,  similar to backgammon. 
4 A wagtail.
5 A cowri.
6 The seventh Karaṇa,  (in Astrology.)
7 The Karaṇas collectively.
f.
  (-री) A young woman. 
E.
  चर to go,  affix अच् or टच्,  and in the latter case the fem. 
affix is ङीप्.

Apte

English

चर [cara],  a.
  (-री f.
 ) [चर्-अच्]

Moving,  going,  walking,  grazing &c.
 
 धर्मारण्यचरेषु प्राणिषु Ś.*
  5.9.

Following,  practising (at the end of comp.
 ).

Trembling,  shaking.

Movable
 see चराचर below
 Ms.*
  3.21
 Bg.*
  13.15.

Animate
 Ms.*
  5.29
7.15.

(Used as an affix) formerly,  late
 आढ्यचर 'one who was formerly rich' so देवदत्तचर,  अध्यापकचर late teacher &c.
 

रः A spy.

A wagtail.

A game played with dice and men. 

A cowrie.

The planet Mars.

(Hence) Tuesday.

The seventh Karaṇa in astrology.

The Karaṇas taken collectively.

The difference of time between two meridians.

The first,  fourth,  seventh,  and tenth signs of the zodiac.

The wind
 क्वाहं तमो- महदहंखचराग्निवार्भूसंवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः Bhāg.*
  1.14.11.Comp.   -अचर a.
 

movable and immovable
 चरा- चराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः Ku.*
  6.67
2.5
 Bg.*
  11.43.

wished,  desired.

shaking,  trembling.

रम् the aggregate of all created things,  the world
 Ms.*
  1.57,  63
3.75
 Bg.*
  11.7
9.1.

the sky,  the atmosphere.

heaven.  (-री) a young woman.  -गृहम् the zodiacs of मेष,  कर्क,  तुला and मकर. -द्रव्यम् movables,  goods and chattels. -पुष्टः a mediator. -भम्,  -भवनम् a varying sign of the zodiac
 i. e.  the first,  fourth,  seventh and tenth. -मूर्तिः f.
  an idol which is carried about in procession. 

Apte 1890

English

 चर a. (री f.) [चर्-अच्] 1 Moving,  going,  walking
 grazing &c.
 धर्मारण्यचरेषु प्राणिषु Ś. 5. 9 
2 Following,  practising (at the end of comp.). 
3 Trembling,  shaking. 
4 Moveable
 see चराचर below
 Ms. 3. 201
 Bg. 13. 15. 
5 Animate
 Ms. 5. 29
 7. 15. 
6 (Used as an affix) formerly,  late
 आढ्यचर ‘one who was formerly rich’
 so देवदत्तचरः अध्यापकचर late teacher &c. 
रः 1 A spy. 
2 A wagtail. 
3 A game played with dice and men. 
4 A cowrie. 
5 The planet Mars. 
6 (Hence) Tuesday. 
7 The seventh Karaṇa in astrology. 
8 The Karaṇas taken collectively. 
9 The difference of time between two meridians. 
10 The first,  fourth,  seventh,  and tenth signs of the zodiac. 
Comp. 
अचर a. {1} moveable and immoveable
 चराचराणां भूतानां कु क्षिराधारतां गतः Ku. 6. 67
 2. 5
 Bg. 11. 43. {2} wished,  desired. {3} shaking,  trembling. (
रं) {1} the aggregate of all created things,  the world
 Ms. 1. 57,  63
 3. 75
 Bg. 11. 7
 9. 10. {2} the sky,  the atmosphere. {3} heaven. (
री) a young woman. 
द्रव्यं moveables,  goods and chattels. 
पुष्टः a mediator. 
भं,  
भवनं a varying sign of the zodiac
 i. e. the first,  fourth,  seventh and tenth. 
मूर्तिः f. an idol which is carried about in procession. 

Monier Williams Cologne

English

 चर mfn.
   (g. पचादि) moving,  locomotive (as animals opposed to plants,  or as the Karaṇas in astrol.
 ),  VPrāt.
  
 ŚvetUp.
    iii,  18
 Mn.
   vii,  15
 MBh.
   &c.
  

 (=  संचारिन्) forming the retinue of any one,  BhP.
   iv,  29,  23

 movable,  shaking,  unsteady,  W.
 

 ifc.  going,  walking,  wandering,  being,  living,  practising (e.g. अधश्-,  अन्त-,  अन्तरिक्ष-,  अप्-,  आदाय-,  उदके-,  &c.
  
 cf.
   Pāṇ.
  iii,  2,  16)

 चर mf(ई)n.  ifc.  (Pāṇ.  v,  3,  53 f.
 
 vi,  3,  35 f.
 ) having been formerly (e.g. आढ्य-,  देवदत्त-,  qq.vv.
 अ-दृष्ट- or नदृष्ट-,  ‘not seen before’,  Kathās.
  [once f.
  irr. आ,  lx,  58] Sarvad.
  iii,  16
 vii,  19
 अन्-आलोकित- id.,  Bālar.
  iv,  54/55)

 चर m.
  a spy,  secret emissary or agent,  Mn.
   vii,  122
 Hariv.
  10316
 R.
  &c.
  

 =
  चरट,  L.
 

 the small shell Cypraea moneta,  L.
 

 the wind,  air,  BhP.
   x,  14,  11

 the planet Mars,  L.
 

 a game played with dice (similar to backgammon),  L.
 

 a cowrie,  W.
 

 ‘passage’,  see अ-,  दुश्-

 चर n.
  (in astron.
  ) ascensional difference,  Gol.
  vii

 (in astron.
  ,  read,  ‘the difference of time between the rising of a heavenly body at Laṅkā or Ceylon,  over which the first meridian passes,  and that of its rising at any partic.  place’).

Monier Williams 1872

English

 चर,  अस्,  ई,  अम्,  moving,  walking,  going
 loco-
motive,  any animal (so named as moving in contra-
distinction to plants)
 movable,  trembling,  shaking, 
unsteady
 (at the end of comp.) going,  walking, 
wandering,  being,  living [cf. अधश्-चर,  अन्त-
चर,  अप्-च्°,  उपरि-च्°,  एक-च्°,  &c.]
 following
performing,  practising (e. g. व्रत-चर,  practising
vows). Sometimes चर is placed at the end of a
word as an affix in the sense of ‘having been formerly, ’
e. g. आढ्य-चर,  one who has been rich formerly
देवदत्त-चर,  having been formerly possessed by
Devadatta
 (अस्),  m. a spy,  a secret emissary or
agent
 a wagtail
 a kind of small shell,  Cypræa
Moneta [cf. कपर्द]
 a game played with dice and
men similar to backgammon
 the planet Mars
 a
cowrie
 the seventh Karaṇa in astrology
 the Karaṇas
collectively
 the difference of time between the rising
of a heavenly body at Laṅkā or Ceylon,  over which
the first meridian passes,  and that of its rising at any
particular place
 a term for particular lunar mansions
and for a particular number of the signs of the zodiac.
—चर-गृह,  अम्,  n. a moving or varying sign of
the zodiac,  i. e. the first,  fourth,  seventh,  and tenth.
—चर-देव,  अस्,  m.,  N. of a man.
—चर-द्रव्य, 
आणि,  n. pl. movables,  goods and chattels.
—चर-
पुष्ट,  अस्,  m. a mediator (lit. ‘nourished by a
spy’).
—चर-भ,  अम्,  n. a moving or varying
sign of the zodiac,  i. e. the first,  fourth,  seventh,  and
tenth
 [cf. चर-गृह।]
—चर-भवन,  अम्,  n.
a moving or varying sign of the zodiac
 [cf. the
preceding.]
—चर-मूर्ति,  इस्,  f. an idol which is
carried about in procession.
—१। चराचर (°र-अच्°), 
अस्,  आ,  अम्,  movable and immovable,  locomotive and
stationary,  moving and fixed (as animals and plants)
(अम्),  n. the aggregate of all created things,  whether
animate or inanimate
 the world
 sky,  atmosphere
heaven,  paradise
 (ई),  f. a young woman.

Macdonell

English

 चर car-a,  a.
  movable,  moving
 ɴ. animal 🞄(opp. plant)
 —°,  going,  wandering,  walking
 🞄acting,  living
 practising
 m.
  spy
 ā,  f.
  life.

Benfey

English

 चर चर् + अ, 
 1. adj.
 ,  f.
  री।
 1. Move-
able,  Man.  7,  15.
 2. Latter part of
comp. adj.
 
 a. Moving,  Rām.  3,  9,  10.
 b. Practising,  Man.  4,  196.
 II. m.
  A
spy,  Man.  7,  122.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
 ,  1.
immoveable,  Man.  5,  29. 2. not to be
trodden,  Hariv. 12302.
अन्त-,  adj.
  going
to the end (of the earth),  Rām.  4,  40,  3.
अन्तःपुर-,  i. e.
अन्तर्-पुर-,  m.
  an at-
tendant in a gynaeceum,  Pañc. i. d. 61.
अरण्य-,  1. adj.
  living in a forest, 
Pañc. 135,  23. 2. m.
  a wild beast, 
Pañc. 215,  6.
एक-,  adj.
 ,  f.
  रा,  solitary, 
Man.  5,  17.
कु-,  m.
  a fixed star,  MBh.
14,  1070.
कूल-,  adj.
  living near the
banks of rivers,  Suśr. 1,  264,  9.
तोय-, 
m.
  an aquatic animal,  MBh. 3,  17135.
दिवा-,  adj.
  walking by day,  Man.  3, 
90. दुश्चर,  i. e.
दुस्-,  adj.
 ,  f.
  रा। 1.
difficult to be passed,  Rām.  3,  26,  7
MBh. 14,  2369. 2. difficult to be per-
formed,  MBh. 12,  656. सु-दुश्चर, 
very difficult,  Man.  1,  34 (cf.  δύσκολος).
धारान्तर-,  i. e.
धारा-अन्तर-,  adj.
 
moving among clouds,  Rām.  2,  105, 
38 Gorr.
निशा-,  1. adj.
  wandering at
night,  Rām.  1,  36,  18. 2. m.
  a demon, 
a Rākṣasa,  Rām.  3,  54,  27. 3. f.
  री,  a
female demon,  5,  25,  34. व्योमचर, 
i. e.
व्योमन्-,  adj.
  passing through the
air.
सह-, 
 I. adj.
 ,  f.
  री। 1. going
with. 2. united,  Pañc. 43,  4.
 II. m.
 
1. a companion,  2. a surety.
 III. m.
 
and f.
  री,  yellow Barleria.
 IV. f.
  री। 1.
female acquaintance. 2. a wife.

Hindi

चलती

Apte Hindi

Hindi

चर
वि* - चर् - अच्
"हिलने-जुलने वाला,   जाने वाला,   चलने वाला"

चर
वि* - चर् - अच्
"काँपता हुआ,   हिलता हुआ"

चर
वि* - चर् - अच्
जंगम

चर
वि* - चर् - अच्
सजीव

चर
वि* - चर् - अच्
"पूर्वकालीन,    भूतपूर्व आढ्यचर"

चरः
पुं*
  - चर् - अच्
दूत

चरः
पुं*
  - चर् - अच्
खञ्जन पक्षी

चरः
पुं*
  - चर् - अच्
जुआ खेलना

चरः
पुं*
  - चर् - अच्
कौड़ी

चरः
पुं*
  - चर् - अच्
मंगलग्रह

चरः
पुं*
  - चर् - अच्
मंगलवार

चरम्
नपुं*
   - चर् - अच्
"सृष्टि की समस्त रचना,   संसार"

चरम्
नपुं*
   - चर् - अच्
"आकाश,   अन्तरिक्ष"

चरः
पुं*
  - चर्+अच्
"वायु,  हवा"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

चर - गतिभक्षणयोः (भ्वा० पर० सक० से०) चरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನಡೆ /ಸಂಚರಿಸು
प्रयोगाः - > "सेतुप्रालेयशैलौ चरति नरपतेः तावदेतस्य कीर्तिः" । "दिवा चरेयुः कार्यार्थं चिह्निता राजशासनैः" ।
उल्लेखाः - > नैष० १२-४७,  मनु० १०-५५
विस्तारः - > ಈ ಧಾತುವು ಗತ್ಯರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಕರ್ಮಕ. ಭಕ್ಷಣಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮಕ.
चर - गतिभक्षणयोः (भ्वा० पर० सक० से०) चरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಭಕ್ಷಿಸು /ತಿನ್ನು
प्रयोगाः - > "तिथिवृद्ध्या चरेत् पिण्डान् शुक्ले शिख्यण्डसम्मितान्" ।
उल्लेखाः - > याज्ञ० ३-३२३
चर - गतिभक्षणयोः (भ्वा० पर० सक० से०) चरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡು
चर - गतिभक्षणयोः (भ्वा० पर० सक० से०) चरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮಾಡು /ಆಚರಿಸು
प्रयोगाः - > "सहोभौ चरतां धर्ममिति वाचानुभाष्य च"
उल्लेखाः - > मनु० ३-३०
चर - गतिभक्षणयोः (भ्वा० पर० सक० से०) चरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹರಡು /ವ್ಯಾಪಿಸು
प्रयोगाः - > "वातोद्धतश्चरति वह्निरतिप्रचण्डो ग्रामान्वनानि नगराणि च सन्दिधिक्षुः"
उल्लेखाः - > बृहत्सं० १९-७
चर - गतिभक्षणयोः (भ्वा० पर० सक० से०) चरति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮಾಡು
प्रयोगाः - > "सत्कारं चरति खले"

चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೇವಕ /ತನ್ನ ಮತ್ತು ಶತ್ರುರಾಜ್ಯಗಳ ಸಮಾಚಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ರಾಜನಿಂದ ನಿಯುಕ್ತನಾದ ಗೂಢಪುರುಷ
निष्पत्तिः - > चर (गतौ)- "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > चरति
प्रयोगाः - > "राजन्यकान्युपायज्ञैरेकार्थानि चरैस्तव"
उल्लेखाः - > माघ० २-११४
चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಗಡೆಯಾಟ
चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂಗಳವಾರ
चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಜಗ್ರಹ
चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು /ಗಾಳಿ
प्रयोगाः - > "क्वाहं तमोमहदहङ्खचराग्निवार्भूसंवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकायः"
उल्लेखाः - > भाग० १०-१४-११
चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕವಡೆ
चर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಷ ಕರ್ಕಾಟಕ ತುಲಾ ಮತ್ತು ಮಕರರೂಪವಾದ ಚರಲಗ್ನಗಳು
चर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ವಭಾವದ
चर
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಚಂಚಲವಾದ /ಅಲುಗಾಡುವ
विस्तारः - > "चरोऽक्षद्यूतभेदे च भौमे चारे त्रसे चले" - मेदि० ।

L R Vaidya

English

 cara {% (I) a. (f. री) %} 1. Moving,  walking
trembling,  shaking
movable,  M.iii.201
animate,  M.vii.15,  (चर when used as an affix means ‘formerly, ’ e.g. आढ्यचर ‘formerly rich’,  अध्यापकचर ‘late teacher’).

 cara {% (II) m. %} 1. A spy
a wagtail
a game played with dice and men
a cowrie
Tuesday.

Bopp

Latin

 चर (r. चर् s. अ)
1) iens,  mobilis,  agens,  in fine compp.
et in initio compp. DVANDV. चराचर n. (चर + अचर)
mobile et immobile. BH. 9. 10. 10. 39.
2) m. explorator.
HIT. 92. 22.)

Indian Epigraphical Glossary

English

 Cara (CII 4),  a spy.

Lanman

English

 cara,  a. moving
 as subst. animal (as distinguished
from plant). [√car.]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  चर्
मूलधातुः:
   चर
धात्वर्थः:
  गतिभक्षणयोः
गणः:
  भ्वादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  चरति

धातुः:
  चर्
मूलधातुः:
   चर
धात्वर्थः:
  संशये
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  चारयति-ते

धातुप्रदीपः

Sanskrit

चरँ चर  संशये 
- विचारयति  विचारणा  अन्यत्र चरति  199

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 चर m. °ein best. Zug im Schachspiel [चरः परगृहे सारिप्रवेशः],  S II,  242,  2.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  गतिमत्,  चल,  चर,  सर,  सरण,  चलत्,  सरत्,  चरत्,  चलन,  जङ्गम,  कम्पन,  गामी,  चारी,  सारी,  यायी,  सर्पी,  गत्वर,  सृत्वर
adjective
 
यस्मिन् गतिः अस्ति।
 "कालः गतिमान् अस्ति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khod nas
१) चर २) निषण्ण ३) वसतः ४) विश्रान्त ५) स्थित

nyan rna
१) चर २) हेरि

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
अनुवृत्तिस्त्वनुरोधो हेरिको गूढपूरुषः ।
प्रणिधिर्यथार्हवर्णोऽवसर्पो मन्त्रविच्चरः ॥ ७३३ ॥
वार्तायनः स्पशश्चार आप्तप्रत्ययितौ समौ ।
-wordlist-
 
अनुवृत्ति (स्त्री),  अनुरोध (पुं),  हेरिक (पुं),  गूढपूरुष (पुं),  प्रणिधि (पुं),  यथार्हवर्ण (पुं),  अवसर्प (पुं),  मन्त्रविद् (पुं),  चर (पुं),  वार्तायन (पुं),  स्पश (पुं),  चार (पुं),  आप्त (पुं),  प्रत्ययित (पुं)

--source--
 
स्थावरं तु जङ्गमान्यज्जङ्गमं तु त्रसं चरम् ।
चराचरं जगदिङ्गं चरिष्णुश्चाथ चञ्चलम् ॥ १४५४ ॥
तरलं कम्पनं कम्प्रं परिप्लवचलाचले ।
चटुलं चपलं लोलं चलं पारिप्लवास्थिरे ॥ १४५५ ॥
-wordlist-
 
स्थावर (क्ली),  जङ्गम (क्ली),  त्रस (क्ली),  चर (क्ली),  चराचर (क्ली),  जगत् (क्ली),  इङ्ग (क्ली),  चरिष्णु (क्ली),  चञ्चल (क्ली),  तरल (क्ली),  कम्पन (क्ली),  कम्प्र (क्ली),  परिप्लव (क्ली),  चलाचल (क्ली),  चटुल (क्ली),  चपल (क्ली),  लोल (क्ली),  चल (क्ली),  पारिप्लव (क्ली),  अस्थिर (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
मुखे दन्तालयं स्योनं घनं चरं घनोत्तमम् ॥ ११८ ॥
-wordlist-
 
दन्तालय (क्ली),  स्योन (क्ली),  घन (क्ली),  चर (क्ली),  घनोत्तम (क्ली)

नाममाला

Sanskrit

चार,  अवसर्प,  प्रणिधि,  निगूढपुरुष,  चर
चारोऽवसर्पः प्रणिधिर्निगूढपुरुषश्चरः ।
verse 0.1.1.182
page 0087

Tamil

சர : செல்லும்,  அசையும்,  ஆடும்,  நடுங்கும்,  உயிருள்ள.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  चरम्
Root:  चर
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ spy
⇒ air
⇒ wind
⇒ being
⇒ going
⇒ moving
⇒ cowrie
⇒ living
⇒ movable
⇒ shaking
⇒ walking
⇒ passage
⇒ unsteady
⇒ wandering
⇒ practising
⇒ locomotive
⇒ planet Mars
⇒ detective [officer]
⇒ having been formerly
⇒ game played with dice
⇒ secret emissary or agent
⇒ forming the retinue of any one
⇒ small money cowry sea shell [Cypraea moneta - Zoo.]
Shloka(s): 
3|1|74|1 ► चरिष्णु जङ्गमचरं त्रसमिङ्गं चराचरम्। (विशेष्यनिघ्नवर्गः)
3|3|80|1 ► त्रिष्वितो जगदिङ्गेऽपि रक्तं नील्यादि रागि च। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 3|1|74|1 ⇢ चरिष्णुः (चरिष्णु) (पुं) ⇒ moving, unsteady, locomotive, wandering about
➠ 3|1|74|1 ⇢ चरिष्णुः (चरिष्णु) (स्त्री) ⇒ moving, unsteady, locomotive, wandering about
➠ 3|1|74|1 ⇢ चरिष्णु (चरिष्णु) (नपुं) ⇒ moving, unsteady, locomotive, wandering about
➠ 3|1|74|1 ⇢ जङगमः (जङ्गम) (पुं)
➠ 3|1|74|1 ⇢  (जङ्गम) (स्त्री)
➠ 3|1|74|1 ⇢ जङगमम् (जङ्गम) (नपुं)
➠ 3|1|74|1 ⇢ चरः (चर) (पुं) ⇒ spy, air, wind, being, going, moving, cowrie, living, movable, shaking, walking, passage, unsteady, wandering, practising, locomotive, planet Mars, detective [officer], having been formerly, game played with dice, secret emissary or agent, forming the retinue of any one, small money cowry sea shell [Cypraea moneta - Zoo.]
➠ 3|1|74|1 ⇢  (चर) (स्त्री) ⇒ spy, air, wind, being, going, moving, cowrie, living, movable, shaking, walking, passage, unsteady, wandering, practising, locomotive, planet Mars, detective [officer], having been formerly, game played with dice, secret emissary or agent, forming the retinue of any one, small money cowry sea shell [Cypraea moneta - Zoo.]
➠ 3|1|74|1 ⇢ चरम् (चर) (नपुं) ⇒ spy, air, wind, being, going, moving, cowrie, living, movable, shaking, walking, passage, unsteady, wandering, practising, locomotive, planet Mars, detective [officer], having been formerly, game played with dice, secret emissary or agent, forming the retinue of any one, small money cowry sea shell [Cypraea moneta - Zoo.]
➠ 3|1|74|1 ⇢ त्रसः (त्रस) (पुं)
➠ 3|1|74|1 ⇢  (त्रस) (स्त्री)
➠ 3|1|74|1 ⇢ त्रसम् (त्रस) (नपुं)
➠ 3|1|74|1 ⇢ इङगः (इङ्ग) (पुं) ⇒ movable, knowledge, wonderful, surprising, locomotive, hint or sign, indication of sentiment by gesture
➠ 3|1|74|1 ⇢  (इङ्ग) (स्त्री) ⇒ movable, knowledge, wonderful, surprising, locomotive, hint or sign, indication of sentiment by gesture
➠ 3|1|74|1 ⇢ इङगम् (इङ्ग) (नपुं) ⇒ movable, knowledge, wonderful, surprising, locomotive, hint or sign, indication of sentiment by gesture
➠ 3|1|74|1 ⇢ चराचरः (चराचर) (पुं) ⇒ moving, running, locomotive, moving and fixed, movable and immovable, locomotive and stationary
➠ 3|1|74|1 ⇢  (चराचर) (स्त्री) ⇒ moving, running, locomotive, moving and fixed, movable and immovable, locomotive and stationary
➠ 3|1|74|1 ⇢ चराचरम् (चराचर) (नपुं) ⇒ moving, running, locomotive, moving and fixed, movable and immovable, locomotive and stationary
➠ 3|3|80|1 ⇢ जगत् (जगत्) (पुं) ⇒ air, wind, vivid, people, moving, living, mankind, movable, locomotive, composed in the jagatI metre
➠ 3|3|80|1 ⇢ जगत् (जगत्) (स्त्री) ⇒ air, wind, vivid, people, moving, living, mankind, movable, locomotive, composed in the jagatI metre
➠ 3|3|80|1 ⇢ जगत् (जगत्) (नपुं) ⇒ air, wind, vivid, people, moving, living, mankind, movable, locomotive, composed in the jagatI metre
Related word(s): 
जातिः ➡ पृथ्वी
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 चर,  गमने । अदने । आचारे । इति कविकल्प-द्रुमः ॥
 (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) चरति । इतिदुर्गादासः ॥

 चर,  क संशीत्यसंशीत्योः । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-सकं-सेट् ।) संशीतिः संशयः । असं-शीतिरसंशयः । क,  विचारयति यो धर्म्ममितिहलायुधः । चर असंशये । इति प्राञ्चः ।केचित्तु संशये इति पठित्वा संशये हि विचा-रणा स्यादित्याहुः । इति दुर्गादासः ॥

 चरः,  पुं,
   (चरति स्वपरराष्ट्रस्य शुभाशुभज्ञानायभ्राम्यतीति । चर + अच् ।) राष्ट्रादेः शुभा-शुभादिज्ञानार्थं राज्ञा सगोपनं नियुक्तः पुरुषः ।परतत्त्वज्ञानार्थभ्रमणकर्त्ता । तत्पर्य्यायः ।यथार्हवर्णः २ प्रणिधिः ३ अपसर्पः ४ चारः ५स्पशः ६ गूढपुरुषः ७ । इत्यमरः । २ । ८ । १३ ॥
अपसर्पकः ८ प्रतिष्कः ९ प्रतिष्कसः १० गुप्त-गतिः ११ मन्त्रगूढः १२ हितप्रणीः १३ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 उदास्थितः १४ । इति जटा-धरः ॥
 तत्राद्यौ भिक्षुबणिगादिवेशेन नित्य-स्थायिनि चरे । पञ्च स्वदेशपरदेशभ्रमणशीलेइत्यन्ये । इति भरतः ॥
 * ॥
 तस्य लक्षणं यथा,  --“विवस्वानिव तेजोभिर्नभस्वानिव वेगतः ।राजा चरैर्ज्जगत् सर्व्वं प्राप्नुयाल्लोकसम्मतैः ॥
तर्केङ्गितज्ञः स्मृतिमान् स्वीयभावाप्रकाशकः ।क्लेशायाससहो दक्षः सर्व्वत्र भयवर्जितः ॥
सुभक्तो राजसु तथा कार्य्याणां प्रतिपत्तिमान् ।नृपो निहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विचक्षणः ॥
कालज्ञो मन्त्रकुशलान् संवत्सरचिकित्सकान् ।तथान्यानपि युञ्जीत समर्थान् शुद्धचेतसः ॥
अक्रुद्धांश्च तथालुब्धान् दृष्टार्थान् तत्त्वभाषिणः ।पाषण्डिनस्तापसादीन् परराष्ट्रे नियोजयेत् ॥
स्वदेशपरदेशज्ञान् सुशीलान् सुविचक्षणान् ।वार्त्ताहर्य्यान् बहूंश्चैव चराणां विनियोजयेत् ॥
नैकस्य वचने राजा चारस्य प्रत्ययं वहेत् ।द्वयोः सम्बन्धमाज्ञाय तद्युक्तं कार्य्यमारभेत् ॥
तस्माद्राजा प्रयुञ्जीत चरान् बहुमुखान् बहून् ।नीरेतोवामनाः कुब्जास्तद्बिधा ये च कारवः ॥
भिक्षुक्यश्चारणा दास्यो मालाकार्य्यः कलाविदः ।अन्तःपुरगतां वार्त्तां निर्हरेयुरलक्षिताम् ॥
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तु द्विविधो मतः ।अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूतसंज्ञकः ॥
”इति भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥
 * ॥
अक्षद्यूतभेदः । भौमः । चलः । इति मेदिनी ।रे,  ३० ॥
 खञ्जनपक्षी । इति शब्दमाला ॥
कपर्द्दकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
 मेषकर्कटतुला-मकरलग्नानि । इति ज्योतिषम् ॥
 अस्थिर-विभूतिमित्रं चलमटनं स्खलितनियममपि चरभे ।इति दीपिका ॥
 (यथा,  तिथितत्त्वे ।“चरलग्ने चरांशे वा स्थापनञ्च विसर्ज्जनम् ॥
”जङ्गमे,  त्रि । यथा मनुः । ७ । १५ ।“तस्य सर्व्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणिच ॥
”तथाच चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये ।“चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया ।लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ॥
चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्यो भक्षसंविधिः ।जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये ॥
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्व्वेते गुरवः स्मृताः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 चर गतौ भ्वा०
  पर०
  सक०
  सेट् । चरति अचारीत् ।चचार चेरतुः । “दिवा चरेयुः कार्य्यार्थं चिह्निताराजशासनैः” मनुः । “चेरतुः खरदूषणौ” भट्टिः “हंसं तनौसन्निहितं चरन्तम्” नैष० । चरः चारः चरणम्चरितं चरित्रम् । चरन् चंचूर्य्यते “ततश्चंचूर्य्यमाणा-सौ” भट्टिः । यङ्लुकि चंचुरीति चंचूर्त्ति ।अति + अतिक्रंम्य गमने “अतिचेरुर्वक्रगत्या युयुधुश्च पर-स्परम्” भाग० ३ । १७ । १४ । “अयोगतश्चात्यचरत् योगंदिवि निशाकरः” हरिवं० २३६ अ० । “पुत्राः पितॄनत्य-चरन्नार्य्यश्चात्यचरन् पतीन्” भा० शा० ८३८७ श्लो० ।अतिचारशब्दोक्तेऽर्थे अतिचारशब्दे ९९ पृ० दृश्यम् ।वि + अति व्यतिक्रमे “त्वामहं न व्यतिचरे मनसाऽपि कदा-चन” रामा० ल० १०१ ।अधि + आधिक्येन चरणे । “यामुपरिष्टादधिचरसि” शत० १ । ९ । १ । ८ ।अनु + अनुगमने पश्चाद्गमने सादृश्यकरणे । अनुचरः ।अप + अपकारे अनिष्टसम्पादने । “योयस्तेषामपचरेत् तमाचक्षीत वै द्विजः” भा० शा० ९५८६ । “पितृदेवर्षि-भृत्याश्च न चापचरिता मया” मार्क० पु०
  ।अभि + आभिमुख्येन चरणे अतिक्रमे व्यभिचारे च “पतिंया नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता” मनुः “यथैवाहंनाभिचरे कदाचित” भा० वि० ४५७ अ० । अनिष्टसम्पादने “श्येनेनाभिचरन् यजेत” श्रुतिः । अभिचारश्चमारणोच्चाटनादीनि षट्कर्म्माणि “प्रति तमभि-चर योऽस्मान् द्वेष्टि” अथ० २ । ११ । ३ । अभिचारशब्देदृश्यम् ।वि + अभि + विशेषेण अतिक्रमे । यस्य यथात्वमुचितं तस्यतदतिक्रमे । “उम्राणां व्यभिचरतीव सप्तसप्तौ” किरा० ।“व्यभिचचार न तापकरोऽनलः” नैष० । हेतोः साध्या-भाववद्वृत्तित्वं,  साध्यस्य च हेतुसमानाधिकरणाभाबप्रतियोगित्वं व्यभिचारः । “न तावदव्यभिचरितत्वंतद्धि न साध्याभाववदवृत्तित्वम्” अनुमानचिन्ता० । स्त्री-णाञ्च पतिमतिक्रम अन्यपुंसि गमनं व्यभिचारः ।अव + समन्तात् चरणे । “कषायं अवचारितम्” । “कफ-वातज्वरं हन्याच्छीघ्रं कालेऽवचारितम्” “प्रमार्जनंधावनञ्च वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत्” “दूर्व्वां पुनर्णवाञ्चैवलेपे साध्ववचारयेत्” इति च सुश्रु० ।आ + अनुष्ठने । “प्रस्थितायां प्रतिष्ठेथा स्थितायां स्थिति-माचरेः” रघुः । “यद्यदाचरति श्रेष्ठः” गीता । प्रति-पाल्यत्वादिना सदृशीकरणे च “संप्राप्ते षोडशे वर्षेपुत्रं मित्रवदाचरेत्” चाण० ।अधि + आ + आधिक्येनाचरणे “शय्यासनेऽध्याचरिते श्रेयसान समाविशेत्” मनुः ।अनु + आ + अनुगमने तुल्यरूपानुष्ठाने “कोनु तत्कर्म्म रा-जर्षेर्नाभेरन्वाचरेत् पुमान्” भाग० ४ । ५ । ७ ।सम् + उद् + आ + सम्यगाचरणे । “बालानपि च मार्गस्थान्सान्त्रेन समुदाचरेत्” भा० शा० ३३ अ० ।उप + आ + उपासने । “उपाचरति तत्रस्म धनानामीश्वरम्प्रभुम्” भा० स० १० अ० ।सम् + आ + सम्यगाचारे । “त्वया पापानि घोराणि समा-चीर्णानि पाण्डुषु” भा० क० ३१ अ० । उपधातैत्त्वम् ।“उच्छिष्टान्ननिषेकञ्च दूरादेव समाचरेत्” मनुः ।उद् + उल्लङ्घ्य गतौ सक०
  आत्म० । धर्म्ममुच्चरते “धर्म्म-मुल्लङ्घ्य गच्छतीति” सि० कौ० । उपरिष्टाद्गतौ अक०प० । वाष्प उच्चरति “उपरिष्टाद्गच्छति” सि० कौ० ।“सौदामनीमुच्चरन्तीं यथैव” भा० व० ११३ क० । “क्षीवा-वृन्दैरुदचरत्” भट्टिः “दिव्यस्तूर्य्यध्वनिरुदचरत् व्यश्नु-वानोदिगन्तान्” रघुः । कण्ठताल्वाद्यभिघातेन उत्पा-दने “सकृतच्चरितः शब्दः सकृदर्थं गमयतीति न्यायः ।“अन्यदा जगति राम इत्ययं शब्द उच्चरित एव माम-गात्” रघुः ।वि + उद् + विशेषेण उत्थितौ । “यथाऽग्नेः क्षुद्राविस्फुलिङ्गाव्युच्चरन्ति” शत० व्रा० ४ । ५ । १ । २३ ।सम् + उद् + सम्यगुत्थितौ । “समुच्चरन्त्यस्मादापः” निरु० ६ । ११उप + उपासने “गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी” कुमा० ।अन्यथास्थितस्य वस्तुनोऽन्यथात्वप्रतिपादनरूपे शब्दादि-व्यापारभेदे उपचारश्च लक्षणा छलं वा । “यथा लोकेस्वशक्तिषु योधेषु वर्तमानौ जयपराजथौ राज्ञि उप-चर्य्येते” सा० द० । “तेनोपचर्य्यते राहुः” । “याम्यो-त्तरा शशिगतिर्गणितेऽप्यु पचर्य्यते तेन” वृ० स० ५ । १५ ।दुस् + दुष्टाचरणे । “कामवक्तव्यहृदया भर्त्तारं दुश्चरन्ति याः”रामा० आर० २ । २५ ।निस् + निर्गमने “इतश्चेतश्च निश्चेरुर्हृष्टाः सर्वे युयुत्सवः”हरिव० २२ अ० । “यतोयतोनिश्चरति मनश्चञ्चलमस्थि-रम्” गीता ।परि + परितोगमने “कङ्का श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परि-चरन्ति च” रामा० ल० १६ । ११ । परितः सेवने “गात्र-संवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा । शक्रः सर्वेषु कालेषुदितिं परिचचार ह” रामा० बा० ४६ अ० ११ ।“आम्रं छित्त्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः” रा०अयो० ३५ । १४ । परिचर्य्या परिचारकः ।प्र + प्रकाशेन गतौ । “प्राणः प्रालीयत ततः पुनश्च प्रचचारह” भा० आश्व०२३ अ० । प्रकर्षेण चरणे च । “यैः कर्ममिःप्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः” मनुः । प्रचारः ।सम् + प्र + सम्यग् प्रकाशके । “अद्य प्रभृति चैवेह लोके संप्र-चरिष्यति” भा० आनु० ९६ अ० ।वि + विशेषण गतौ “विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजि-गीषवः” रामा० आर० २२ । ७ । “ततोद्रौणिर्महावीर्य्यःपार्थस्य विचरिष्यतः” भा० वि० ५९ अ० । “रात्रौ नविचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च” “इन्द्रियाणां विच-रतां विषयेष्वपहारिषु” मनुः । वि + चु०
  चरपर्य्यालोचनया निर्णये । “आयतिं सर्वकार्य्याणां तदा-त्वञ्च विचारयेत्” मनुः । “मित्रामित्रं विचारयेत्”भा० पा० ३८२६ । “विचारदृक्चारदृगप्यवर्त्तत”“भविता न विचारचारु चेत्” नैष० ।सम् + सम्यग्गतौ “नैव वाताः प्रतायन्ते न मेघाः सञ्चरन्तिच” हरिव० १०७५८ । “आमेखलं सञ्चरतां घना-नाम्” कुमा० “सञ्चारोरतिमन्दिवावधि” रतिमञ्जरीकरणविभक्तिसहकारे आत्म० । “रथेन सञ्चरते” सि०कौ० । “पद्भ्यां नृपः सञ्चरमाण एव” नैष० ।

 चर संशये असंशये च चुरा० उभ०
  सक०
  सेट् । चारयतितेअचीचरत् त विचारयति विचारणा विचारितः

 चर पु०
  चर--अच् । स्वपरराष्ट्रवृत्तान्तज्ञानार्थं राजनियोगेनइतस्ततो भ्रमणकर्त्तरि चारे १ प्रणिधौ,  अमरः २ कप-र्द्दके,  राजनि० । ज्योतिषोक्तेषु ३ मेषकर्कटतुलामकर-राशिषु ४ स्वातिपुनर्वसुश्रवणादित्रिकरूपे नक्षत्रभेदे५ भौमवारे ६ अक्षद्यूतभेदे । ७ चले अनवस्थिते त्रि०
  मेदि० ।८ खञ्जनखगे पुंस्त्री शब्दमा० । चरलक्षणादिकमुक्तंयुक्तिकल्पतरौ “विवस्वानिव तेजोभिर्नभस्वानिव वेगतः ।राजा चरैर्ज्जगत् सर्वं प्राप्नुयाल्लोकसन्मतैः । तर्केङ्गितज्ञःस्मृतिमान् स्वीयभावप्रकाशकः । क्लोशायाससहो दक्षःसर्वत्र भयबर्जितः । सुभक्तो राजसु तथा कार्य्याणांप्रतिपत्तिमान् । नृपोनिहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विच-क्षणः । कालज्ञो मन्त्रकुशलान् सांवत्सरचिकित्सकान् ।तथान्यानपि युञ्जीत समर्थान् शुद्धचेतसः । अक्रुद्धांश्चतथाऽलुब्धान् दृष्टार्थान् तथ्यभाषिणः । पाषण्डिनस्तापसादीन् परराष्ट्रे नियोजयेत् । स्वदेशपरदेशज्ञान् सुशीलान् सुविचक्षणान् । वार्त्ताहर्य्याण् बहूंश्चैवचराणां विनियोजयेत् । नैकस्य वचने राजा चारस्यप्रत्ययं वहेत् । द्वयोः संवादमाज्ञाय यद्युक्तं कार्य्यमार-भेत् । तस्माद्राजा प्रयुञ्जीत चरान् वहुमुखान बहून् ।नीरेतोवामनाः कुब्जास्तद्विधा ये च कारवः । भिक्षुक्यश्चारणा दास्यो मालाकार्य्यः कलाविदः । अन्तःपुरगतांवार्त्तां निर्हरेयुरलक्षिताम् । प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तुद्विविधो मतः । अप्रकाशोऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूतसंज्ञकः” ।“शत्रुप्रजाभृत्यवृत्तं विज्ञातुं कुशलाश्च ये । ते गुह्यचाराःकर्त्तव्याः यथार्थश्रुतबोधकाः” शुक्रखिलनीतिशा० ।“चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेयामेषादयोऽमी क्रमशस्त्रिधा स्युः”ज्यो० त० । “वातादित्यहरित्रयं चरगणः” ज्यो० त०१५ । १३ । २२ । २३ । २४ संख्यकनक्षत्राणि चराणि । “येऽनेनलङ्कोदयकालिकास्ते देशान्तरेण स्वपुरोदये स्युः । देशा-न्तरं प्रागपरं तथान्यद् याम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुक्तम्”सि० शि० “यौदयान्तरकर्मणा लङ्कायामौदयिका ग्रहाजातास्ते देशान्तरकर्मणा स्वपुरौदयिकाः स्युः । तच्चदेशान्तरं द्विविधम् । एकं पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तरम् ।तच्चरसंज्ञसुक्तम्” प्रमि० उक्ते याम्योत्तरादौ देशान्तरे ।चरानयनप्रकारादि सू० सि० र नारथाभ्यां दर्शितं यथा ।“अथ दिनरात्रिमानज्ञानार्थं चरानयनं विवक्षुः प्रथमंतदुपयुक्तां स्पष्टक्रान्तिमाह” र० ना०“विक्षेपापक्रमैकत्वे क्रान्तिर्विक्षेपसंयुता । दिग्भेदे वियुतास्पष्टा भास्करस्य यथाऽऽगता” सू०“यस्य ग्रहस्य स्पष्टक्रान्तिरभीष्टा तस्य ग्रहस्यायनांशसंस्कृ-तस्य भुजज्यातः परमापक्रमज्येत्यादिना क्रान्तिरयनांशसं-स्कृतग्रहगोलदिक्वा ज्ञेया । तस्य विक्षेपोऽपि पूर्वोक्तप्रकारेणपातोनगोलदिक्को ज्ञेयः । गोलस्तु मेषादिषट्कमुत्तर-स्तुलादिषट्कं दक्षिणः । अथ शरक्रान्त्योरेकदिक्त्वेनक्रान्तिः कलाद्या कलात्मकविक्षेपेण युता तयोर्दिगन्यत्वेक्रान्तिर्व्विक्षेपेण वियुतान्तरिता शेषदिक्वा स्पष्टा क्रान्तिःस्यात् । ननु सूर्य्यस्य विक्षेपाभावात् कथं स्पष्टा क्रान्ति-र्ज्ञेयेत्यत आह भास्करस्येति । सूर्य्यस्य यथागतापूर्वागता क्रान्तिरेव स्पष्टा क्रान्तिः । अत्रोपपत्तिः ।विषुवद्वृत्ताद्ग्रहविम्बकेन्द्रपर्य्यन्तं याम्यमुत्तरं वान्तरंस्पष्टक्रान्तिरिति तयोरेकदिक्त्वे तद्योगतुल्यमन्तरं,  भिन्न-दिक्त्वे तदन्तरमितमन्तरमिति । अत्र शरस्य क्रान्ति-संस्कारयोग्यत्वसम्पादिका क्रिया लोकश्रमभयात् स्वल्पा-न्तरत्वाच्चोपेक्षिता भगवता कृपावता । अन्यथा शरस्यध्रुवाभिमुखत्वे मगवदुक्तमायनदृक्वर्म्म कथमव्याहतं स्या-दित्यलम् । अथ दिनरात्रिमानज्ञानार्थमहोरात्रासून्साधयति” र० ना० ।“ग्रहोदयप्राणहता खखाष्ट कोद्धृता गतिः । चक्रासवोलब्धयुताः स्राहोरात्रासवः स्मृताः” सू० ।“ग्रहस्य येऽयनांशसंस्कृतराशेर्वक्ष्यमाणनिरक्षोदयासव-स्तैर्गुणिता निजस्फुटगतिः कलाद्यष्टादशशतभक्ता फलेनयुताश्चक्रासवः षष्टिघटिकानामसवः षट्शतयुतैकविंशति-सहस्रमिताः स्वस्वग्रहस्याहोरात्रासवः कालतत्त्वज्ञैःकथिताः । अत्रोपपत्तिः । ग्रहः पूर्व्वगत्या लम्बितःप्रवहेण गतिभोगकालेन भचक्रपरिवर्तानन्तरमुदेत्यतोभचक्रपरिवर्तकालः षष्टिघटिकासुमितो ग्रहगतिकलास-म्बद्धास्वात्मककालेनाधिको ग्रहाहोरात्रमस्वात्मकं नाक्षत्र-प्रमाणेन भवति । तत्रैकराशिकलाभिर्यदि ग्रहसम्बद्ध-राश्युदयप्राणास्तदा गतिकलाभिः क इत्यनुपातेन गत्यसवइत्युपपन्नं ग्रहोदयेत्यादि । अनेनैव श्लोकेन ग्रहाणा-मुदयान्तरकर्म्मापीत्युक्तं भगवता । तथाहि । अनु-पातानीतमध्यग्रहाणां नियताहोरात्रमानान्तरकालेग्रहाणां सिद्धिः रविमध्यगत्यसूनां प्रतिराशौ भिन्न-त्वेन मध्यमसूर्य्याहोरात्रमानस्य नियतत्वाभावादतस्त्रे-राशिकावगतग्रहा अनियतमध्यार्काहोरात्रकालान्तरेणार्ध०रात्रे यत्संस्कारेण भवन्ति तदेवोदयान्तरं तत्साधनंभगवता स्रल्पान्तरत्वादुपेक्षितम् । कथमन्यथा गतिकलासूनां समत्वमुपेक्ष्य गतिकलानामसवो भगवदुक्ताःसङ्गच्छन्ते उदयान्तरस्य गतिकलासुभेदोत्पन्नत्वात् ।अथ चरोपयुक्तां क्रान्तिज्यां द्युज्यां चाह” र० ना० ।“क्रान्तेः क्रमोत्क्रमज्ये द्वे कृत्या तत्रोत्क्रमज्यया ।हीना त्रिज्या दिनव्यासदलं तद्दक्षिणोत्तरम्” सू० ।“स्पष्टक्रान्तेः क्रमोत्क्रमज्ये क्रमज्योत्क्रमज्ये द्वे अपिप्रसाध्य तत्र तन्मध्ये क्रान्त्युत्क्रमज्यया त्रिज्या हीनादिनव्यासदलमहोरात्रवृत्तस्य व्यासार्धं द्युज्येत्यर्थः । त-द्दिनव्यासार्धं दक्षिणोत्तरं दक्षिणगोल उत्तरगोले चस्यात् क्रान्तेर्गोलद्वयेऽपि सत्त्वात् । अपरा क्रान्ति-ज्यैव । अत्रोपपत्तिः । क्रान्त्यंशानां क्रमज्या क्रान्ति-ज्या भुजो विषुवद्वृत्तानुकाराण्यहोरात्रवृत्तान्युभय-गोले तदुभयतस्तद्व्यासार्धं द्युज्या कोटिस्त्रिज्या कर्णइति गोले प्रत्यक्षम् । त्रिज्यावृत्त उन्मण्डले याम्योत्तरवृत्तेबा प्रत्यक्षम् । तत्र भुजकर्णयोर्वर्गान्तरपदं कोटिरितिक्रान्तिज्यावर्गोनात्त्रिज्यावर्गान्मूलं द्युज्या । तत्रापिमुजोत्क्रमज्यया हीना त्रिज्या कोटिक्रमज्या स्यादितिवृत्ते प्रत्यक्षदर्शनात् क्रान्त्युत्क्रमज्ययोना त्रिज्या द्युज्यास्यादिति लाघवेन वर्गमूलनिरासेनोक्तं भगवता क्रान्ते-रित्यादि । अथ चरानयनपूर्वकदिनरात्रिमानसाधनंश्लोकत्रयेणाह” र० ना०“क्रान्तिज्या विषुवद्भाघ्री क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ।त्रिज्यागुणाहोरात्रार्धकर्णाप्ता चरजासवः ।तत्कार्मुकमुदक्क्रान्तौ धनहानी पृथक्स्थिते । स्वाहो-रात्रचतुर्भागे दिनरात्रिदले स्मृते ।याम्यक्रान्तौ विपर्यस्ते द्विगुणे तु दिनक्षपे । विक्षेपयुक्तो-नितया क्रान्त्या भानामपि स्वके” सू० ।“क्रान्तिज्या विषुवद्गिनीयमध्याह्ने द्वादशाङ्गुलशङ्कोश्छा-यथा गुण्या द्वादशभक्ता फलं कुज्या स्यात् । सा त्रि-ज्यया गुणिताहोरात्रार्धकर्णाप्नाहोरात्रवृत्तस्यार्धकर्णेनव्यासदलेन द्युज्यया भक्ता फलं चरजा ज्या चरज्ये-त्यर्थः । अस्याश्चरज्याया धनुरसवश्चरासवो भवन्ति ।स्वाहोरात्रचतुर्भागे स्वस्य चरसम्बन्धिनो ग्रहस्य प्रागुक्ता-होरात्रासवस्तेषां चतुर्थांशे पृथक्स्थिते स्थानद्वयस्थे सत्व-रक्रान्तौ सत्यां चरासू धनहानी युतहीनौ कार्यौ तौक्रमेण दिनरात्रिदले दिनार्धरात्र्यर्धे कालविद्भिरुक्ते ।दक्षिणक्रान्तौ सत्यां विपर्यस्ते दिनरात्रिदले यत्र हीनंतद्दिनार्धं,  यत्र युतं तद्रात्र्यर्धमित्यर्थः । तुकारात् तेदिनरात्र्यर्धे द्विगुणे दिनक्षपे दिनमानरात्रिमाने ग्रहस्यस्वः । उक्तरीत्या नक्षत्राणामपि दिनरात्रिमाने साध्येइत्याह । विक्षेपेत्यादि । नक्षत्रध्रुवाणामानीतयाक्रान्त्या नक्षत्रविक्षेपेणैकभिन्नदिक्क्रमेण युक्तयान्तरित-योक्तप्रकारेण सिद्धया स्वके नक्षत्रदिनरात्रिमाने साध्येइत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । द्वादशाङ्गुलशङ्कुः कोटिःफलभा भुजोऽक्षकर्णः कर्णः,  क्रान्तिज्या कोटिः,  कुज्याभुजोऽग्रा कर्ण इत्यक्षक्षेत्रद्वयं प्रसिद्धम् । तत्र यदि द्वादश-कोटौ फलभा भुजः,  तदाक्रान्तिज्याकोटौ को भुज इ-त्यनुपातेन कुज्या । तत्स्वरूपं तु निरक्षदेशक्षितिजस्वदेश-क्षितिजान्तरालस्थिताहोरात्रवृत्तप्रदेशस्य द्युज्याप्रमाणेनज्येति त्रिज्याप्रमाणेन तज्ज्या चरज्येति द्युज्याप्रमा-णेन कुज्या त्रिज्याप्रमाणेन केत्यनुपातेन चरज्या तद्ध-नुश्चरासवोऽहोरात्रवृत्तखण्डप्रदेशे निरक्षस्वक्षितिजान्त-राल उत्तरगोले स्वक्षितिजस्य निरक्षक्षितिजादधःस्थत्वा-न्निरक्षक्षितिजयाम्योत्तरवृत्तान्तरालेऽहोरात्रवृत्तचतुर्थांश-त्वादहोरात्रासुचतुर्थांशे चरासवो युता दिनार्धं हीनारात्र्यर्धं दक्षिणगोले स्वक्षितिजस्य निरक्षक्षितिजादूर्ध्व-स्थत्वाद्धीना दिनार्धं,  युता रात्र्यर्द्धमित्युपपन्नं सर्वंक्रान्तिज्येत्यादि” ।तत्र प्रणिधौ । “राजन्यकान्युपायज्ञैरेकार्थानि चरैस्तव”माघः । “तेषां वृत्तं परिणयेत् सम्यग्राष्ट्रेषु तच्चरैः”मनुः । चले “तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च“देवेभ्यश्च जगत्सर्वं चरं स्थाण्वनुपूर्वशः” मनुः । सुपिकर्म्मण्युप्रपदे “चरेष्टः” पा० ट चरणकर्त्तरि त्रि०
  । भूचरःखचरः । “शठोमिथ्याविनीतश्च वकव्रतचरोद्विजः”मनुः । मेषादौ “चरलग्ने चरांशे वा स्थापनं चविसर्ज्जनम्” ति० त० । स्वार्थे अण् । चार प्रणिधौ

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

चरँ चर  संशये
- विचारयति  विचारणा हि सति संशये भवति  चर असंशय इति दुर्गः  अन्यत्र (1371) चरति 203

धातुवृत्तिः

Sanskrit

चरँ चर  (अर्थः)  संशये
( चारयति ) चरतीति गतौ शपि 210

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“चर गत्यर्थः”@} 2 3। 
 ‘यथा तु भक्षणेऽपि प्रयुज्यते चरिः’ इति मैत्रेयरक्षितः,  तथा नायं पाठोऽस्ति। 
 अपि तु अर्थवशेन केनचित् प्रक्षिप्त इति गम्यते।” इति पुरुषकारग्रन्थो ऽत्रानुसन्धेयः।]] अयं धातुर्भक्षणार्थेऽपि प्रयुज्यते। 
 ‘संशये चारयेत्,  गत्यां चरति--’ 4 इति देवः। 
 चारकः-रिका,  चारकः-रिका,  चिचरिषकः-षिका,  5 चञ्चुरकः-रिका
   चरिता-त्री,  चारयिता-त्री,  चिचरिषिता-त्री,  चञ्चुरिता-त्री
   चरन्-न्ती,  6 चारयन्-न्ती,  चिचरिषन्-न्ती
   -- चरिष्यन्-न्ती-ती,  चारयिष्यन्-न्ती-ती,  चिचरिषिष्यन्-न्ती-ती
   -- 7 8 9 उच्चरमाणः,  10 11 12 सञ्चरमाणः,  चारयमाणः,  13 14 उच्चिचरिषमाणः,  15 16 सञ्चिचरिषमाणः,  17 चञ्चूर्यमाणः 18
   उच्चरिष्यमाणः,  सञ्चरिष्यमाणः,  चारयिष्यमाणः,  उच्चिचरिषिष्यमाणः
   19 सञ्चिचरिषिष्यमाणः,  चञ्चुरिष्यमाणः
   20 ग्रामचः-ग्रामचरौ-ग्रामचरः
   -- -- चरितम्-तः,  चारितः,  चिचरिषितः,  चञ्चुरितः-तवान्
   21 चरः- 22 सहचरी,  23 चराचरः,  24 शुभाचारः-शुभाचारा 25 व्रताचारा,  26 कुरुचरः- कुरुचरी,  27 क्षणदाचरः,  28 वनेचरः,  29 निशाचरः,  30 भिक्षाचरः- सेनाचरः,  31 दुराचारः,  आदायचरः,  32 चरिष्णुः,  33 34 ब्रह्मचारी,  35 36 37 गूढचारी 38 39 रात्रिञ्चरः- 40 रात्रिचरः,  41 अतिचारी-अपचारी,  42 चारः,  43 चरमाणः,  44 45 चरणः,  46 पाटच्चरः-पटच्चरः,  47 वार्चः48,  चारः,  चिचरिषुः,  चञ्चुरः
   चरितव्यम्,  चारयितव्यम्,  चिचरिषितव्यम्,  चञ्चुरितव्यम्
   चरणीयम्,  चारणीयम्,  चिचरिषणीयम्,  चञ्चुरणीयम्
   49 चर्यम्,  उपर्चार्यम् 50 आचर्यः 51,  आचार्यः 52,  53 आचार्यानी,  आचार्या,  54 आश्चर्यम् 55,  चार्यम्,  चिचरिष्यम्,  चञ्चूर्यम्
   ईषच्चरः-दुश्चरः-सुचरः
   -- -- -- 56 चर्यमाणः,  चार्यमाणः,  चिचरिष्यमाणः,  चञ्चूर्यमाणः
   आचारः,  57 सञ्चारः,  प्रचारः,  58 गोचरः- 59 सञ्चरः,  चिचरिषः,  सञ्चुरः
   चरितुम्,  चारयितुम्,  चिचरिषितुम्,  चञ्चुरितुम्
   60 चूर्तिः,  61 परिचर्या,  परिचर्या- 62 चर्या,  चारणा,  चिचरिषा,  चञ्चुरा,  चरणम्,  63 चरित्रम्,  64 चारित्रम्,  चारणम्,  चिचरिषणम्,  चञ्चुरणम्
   चरित्वा,  चारयित्वा,  चिचरिषित्वा,  चञ्चुरित्वा
   आचर्य,  प्रचार्य,  सञ्चिचरिष्य,  विचञ्चूर्य
   चारम् २,  चरित्वा २,  चारम् २,  चारयित्वा २,  चिचरिषम् २,  चिचरिषित्वा २,  चञ्चुरम् २
   चञ्चुरित्वा २
   65 इत्यादिना ञुण् प्रत्ययः। 
 चरन्ति नेत्राण्य- त्रेत्यधिकरणे प्रत्ययः। 
 चारुः = दर्शनीयः।]] चारुः,  66 इत्यादिना उप्रत्ययः। 
 चरन्ति अस्मात् देवर्षिपित्रादयः इति ‘भीमादयोऽपादाने’ 67 इत्यपादाने कारके प्रत्ययः। 
 चरुः = देवाद्युद्देशक उपहारः।]] चरुः,  68 इति संज्ञायां वुन्। 
 चरकः = कश्चन ऋषिः।]] चरकः,  69 इति मनिन्। 
 चरितं = चर्म त्वक्। 
 ‘भूतेऽपि दृश्यन्ते’ 70 इति भूतेऽयं प्रत्ययः।]] चर्म,  71 इति अमच्प्रत्ययः। 
 चरमः = अन्त्यः।]] चरमः। 
 72
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (५०३)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-५५९। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (श्लो। १५३)
 05 =>
  [[१। गर्हितं चरतीत्यर्थे,  ‘लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम्’ (३-१-२४) इति भावगर्हायां यङि,  द्वित्वे,  ‘चरफलोश्च’ (७-४-८७) इत्यभ्यासस्य नुगागमे,  ‘उत् परस्यातः’ (७-४-८८) इत्युत्तरखण्डस्योत्वे,  ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घस्य त्रैपादिकत्वेनासिद्धत्वात् अल्लोपयलोपयोः एवं रूपम्। हलादिप्रत्ययभिन्ने यङन्ते सर्वत्र एवमेव बोध्यम्।]]
 06 =>
  [[२। भक्षणार्थत्वे,  ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव। गत्यर्थकत्वे तु ण्यन्तात् शानजपि भवतीति विशेषः।]]
 07 =>
  [[३। ‘उदः चरः सकर्मकात्’ (१-३-५३) इति शानच्। गुरुवचनमतिलङ्घते इत्यर्थः। अतः सकर्मकत्वम्।]]
 08 =>
  [गुरुवचनं]
 09 =>
  [[आ। ‘इदं वचोऽनुच्चरमाण ईते तस्मिन् स्वमादाय शिशुं निकाय्यम्। आनाय्यपूज्यो,  मधुरां प्रणाय्यस्तां नारदः स्मायति लोकपान्थः।।’ वा। वि। २-२०।]]
 10 =>
  [[४। ‘समस्तृतीयायुक्तात्’ (१-३-५४) इति शानच्।]]
 11 =>
  [रथेन]
 12 =>
  [[B। ‘अभ्रेण खे सञ्चरमाण आराद् बिलेशयद्वेषिसमानजूतिः। प्राह्णेतनादित्यकरोपतप्तः पुरीं ददृश्वान् गजतावृतां सः।।’ वा। वि। २-२३।]]
 13 =>
  [[५। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानच्।]]
 14 =>
  [गुरुवचनं]
 15 =>
  [[५। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानच्।]]
 16 =>
  [हयेन]
 17 =>
  [[६। ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। एवं यङन्ताद् यति,  ल्यपि च दीर्घो ज्ञेयः।]]
 18 =>
  [[C। ‘ध्वजपल्लविता सेना शस्त्रपुष्पा परागिणी। वभौ चञ्चूर्यमाणेव मृत्योरुपवनस्थली।।’ यादवाभ्युदये। २२-७४।]]
 19 =>
  [पृष्ठम्०४८६+ ३१]
 20 =>
  [[१। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि,  सर्वलोपे,  रेफस्य पदान्तत्वनिमित्तकः ‘खरवसानयोः--’ (८-३-१५) इति विसर्गः।]]
 21 =>
  [[२। पचादिषु (३-१-१३४) ‘चरट्’ इति पाठात् अच्। टित्त्वात् स्त्रियां ङीप्।]]
 22 =>
  [[आ। ‘सौमित्रे मामुपायंस्था कम्रामिच्छुर्वशंवदाम्। त्वद्भोगीनां सहचरीमशङ्कः पुरुषायुषम्।।’ भ। का। ४-२०।]]
 23 =>
  [[३। ‘चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वम् अचि,  आक् चाभ्यासस्य--’ (वा। ३-१-१३४) इति अच्प्रत्यये,  द्वित्वे,  अभ्यासस्यागागमे च रूपम्।]]
 24 =>
  [[४। ‘शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः’ (वा। ३-२-२१) इति कर्मण्युपपदेऽणपवादो ण- प्रत्ययः। अदन्तत्वेन स्त्रियां टाप्।]]
 25 =>
  [[B। ‘स्तुतिशीला हरिकामा फलभक्षा कानने व्रताचारा। तदनुग्रहप्रतीक्षा वसति द्वन्द्वक्षमा मुनिश्रेणी।।’ प्रक्रियासर्वस्वम्।]]
 26 =>
  [[५। ‘चरेष्टः’ (३-२-१६) इति अधिकरणे टः। एवं क्षणदाचरः वनेचरः निशाचर इत्यादिष्वपि बोध्यम्।]]
 27 =>
  [[C। ‘तेऽभाषिषत राजा त्वां दिदृक्षुः क्षणदाचर।’ भ। का। १५-६।]]
 28 =>
  [[ड्। ‘द्विषन् वनेचराग्र्याणां त्वमादायचरो वने।’ भ। का। ५-९७।]]
 29 =>
  [[E। ‘बाहूपपीडमाश्लिष्य जगाहे द्यां निशाचरः।।’ भ। का। ५-९४।]]
 30 =>
  [[६। ‘भिक्षासेनादायेषु च’ (३-२-१७) इति टः। अनधिकरणे उपपदेऽयं टः। आदाय- चरः इत्यत्र ‘आदाय’ इति ल्यबन्तम्। ‘अस्य च कर्मसापेक्षत्वेऽपि वचनसामर्थ्यात् प्रत्ययः।’ इति प्रक्रियाकौमुदीव्याख्यायाम्।]]
 31 =>
  [[F। ‘मामपापं दुराचार किं निहत्याभिधास्यसि।।’ भ। का। ६-१२७।]]
 32 =>
  [[७। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच्’ (३-२-३६) इत्यनेन तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययः।]]
 33 =>
  [[ङ्। ‘अलङ्करिष्णवो भान्तस्तडित्वन्तश्चरिष्णवः।।’ भ। का। ७-३।]]
 34 =>
  [[८। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिः। ब्रह्म = वेदः। तदध्ययनार्थ व्रतमपि ब्रह्म
\n\n  तच्चरतीत्यर्थे णिनिः।]]
 35 =>
  [[ः। ‘आजन्मब्रह्मचारी विपुलभुजशिलास्तम्भविभ्राजमान- ज्याघातश्रेणिसंज्ञान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्तिः।’ अनर्घराघवे--४-१८।]]
 36 =>
  [पृष्ठम्०४८७+ ३०]
 37 =>
  [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छीलिको णिनिः। गूढचारी = चारः।]]
 38 =>
  [[आ। ‘सङ्गमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकथितं पुरोगता।’ रघुवंशे--१९-३३।]]
 39 =>
  [[२। रात्रौ चरतीति,  अधिकरणे टः। ‘रात्रेः कृति विभाषा’ (६-३-७२) इति वा मुम्।]]
 40 =>
  [[B। ‘तं रत्नदायं जितमृत्युलोका रात्रिञ्चराः कान्तिभृतोऽन्वसर्पन्।’ भ। का। १२-११।]]
 41 =>
  [[३। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङयसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह- परिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च’ (३-२-१४२) इति घिनुण्।]]
 42 =>
  [[४। पचाद्यचि (३-१-१३४) प्रज्ञादित्वात् (५-४-३८) स्वार्थेऽण्। चारः गूढपुरुषः।]]
 43 =>
  [[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति सूत्रेण ताच्छील्ये चानश्।]]
 44 =>
  [[C। ‘सहैव चरमणौ द्वौ वहमानौ मितं धनुः। जयमानौ च रक्षांसि राघवौ मुनिमन्वितौ।।’ प्रक्रियासर्वस्वे।]]
 45 =>
  [[६। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्-- (३-२-१४८) इति ताच्छीलिकः युच्।]]
 46 =>
  [[७। पाटयन् = छिन्दन्-चरतीति पाटच्चरः = तस्करः। पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) साधुः। एवं पटच्चरः इत्यपि।]]
 47 =>
  [[८। वारि चरतीति वार्चः = हंसः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्यये साधुः--इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
 48 =>
  [हंसः]
 49 =>
  [[९। ‘गदमदचरयमश्चानुपसर्गे’ (३-१-१००) इति यति रूपम्। ‘अनुपसर्गे’ इत्यु- क्तत्वात् सोपसर्गात् ‘उपचार्यम्’ इत्येव।]]
 50 =>
  [[१०। ‘चरेराङि चागुरौ’ (वा। ३-१-१००) इति यत्। गुरौ तु ‘आचार्यः’ इति ण्यत्।]]
 51 =>
  [देशः]
 52 =>
  [गुरुः]
 53 =>
  [[११। आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी। ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातु- लाचार्याणामानुक्’ (४-१-४९) इति ङीष् आनुगागमश्च। ‘आचार्यादणत्वं च’ (वा। ४-१-४९) इति णत्वनिषेधः। यथा तु स्वयं व्याख्यात्री,  तत्र आचार्या इत्येव भवति।]]
 54 =>
  [[१२। ‘आश्चर्यमनित्ये’ (६-१-१७४) इति आङ्पूर्वकात् चरेर्यति प्रत्यये,  अद्भुत- त्वेनार्थे विवक्षिते सुडागमो निपात्यते। अन्यत्र आचर्यः।]]
 55 =>
  [अनित्यम्]
 56 =>
  [पृष्ठम्०४८८+ ३०]
 57 =>
  [[आ। ‘सञ्चारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम्।’ धा। का। १-७२।]]
 58 =>
  [[१। ‘गोचरसंचर--’ (३-३-११९) इत्यादिनाऽधिकरणे घप्रत्ययो निपातनात्। गावः = इन्द्रियाणि चरन्त्यस्मिन् इति गोचरः = विषयः। सञ्चरन्ते अनेन इति करणे घः,  सञ्चरः = अध्वा।]]
 59 =>
  [[B। ‘पापगाचरमात्मानमशोचन् वानरा मुहुः।।’ भ। का। ७-८०।]]
 60 =>
  [[२। ‘ति च’ (७-४-८९) इत्युत्वे,  ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः।]]
 61 =>
  [[३। ‘परिचर्यापरिसर्या--’ (वा। ३-३-१०१) इति स्त्रियां भावादौ शे यकि टाप्। ‘परि’ इत्युपसर्गस्याविवक्षितत्वात् ‘चर्या’ इत्यपि साधुः।]]
 62 =>
  [[C। ‘पापचर्यो मुनेः शापात् जात इत्यवदत् स तम्।।’ भ। का। ६-४८।]]
 63 =>
  [[४। ‘अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः’ (३-२-१८४) इति करणे इत्रः। चरित्रमेव चारित्रम्। स्वार्थिकः प्रज्ञादित्वात् (५-४-३८) अण्।]]
 64 =>
  [[ड्। ‘चित्रं चरित्रं जगतीतलेऽस्य न श्लाघयामास नरेषु को वा। स यत् स्वयं पाण्डुरपि स्वकेन गुणेन रक्तानकरोत् समस्तान्।।’ चम्पूभारते १-१३।]]
 65 =>
  [[५। ‘दॄसनिजनिचरि--’ [द। उ। १-८८]
 66 =>
  [[६। ‘भॄमृशीतॄचरि--’ [द। उ। १-९२]
 67 =>
  (३-४-७४)
 68 =>
  [[७। ‘कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन्’ [द। उ। ३-४८।]
 69 =>
  [[८। ‘मनिन्’ [द। उ। ६-७३]
 70 =>
  (३-२-३)
 71 =>
  [[९। ‘चरेश्च’ [द। उ। ७-४७]
 72 =>
  [पृष्ठम्०४८९+ २७]

1 {@“चर संशये”@} 2 ‘संशये चारयेत्,  गत्यां चरति। 
 --’ 3 इति देवः। 
 चारकः-रिका,  चिचारयिषकः-षिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकचाटयतिवत् 4 ज्ञेयानि। 
 घञि 5 चारः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (५०४)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७४६। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १५३)
 04 =>
  (४८८)
 05 =>
  [[आ। ‘निर्यातितप्रहृतिमीशमतिप्रहृत्य मल्लोऽथ वासितविचारमचुच्यवत् सः।’ धा। का। ३-४१।]]

Capeller

German

 चर sich regend,  beweglich (opp. स्थावर), 
Tier (opp. Pflanze)
 gehend,  wandelnd
nach,  lebend in,  ausübend,  vollziehend
(—°) m.
  Späher
 f.
  चरा॑ Beweglichkeit.

Grassman

German

 (cará),  a.,  gehend,  schreitend [von car],  enthalten in ku-,  dhanva-cará.

Burnouf

French

 चर चर a. [f.  आ et ई] (चर्) qui va,  qui
se meut
 mobile
		 agissant.
		 Au fig. instable
 inconstant. -- S. m.
 
espion,  émissaire,  éclaireur.
		 Sorte de jeu de tric-trac.
		 La
planète de Mars.
		 Hochequeue,  oiseau. -- S. f.
  चरी jeune
femme.
चरक m.
  (sfx. क) espion,  émissaire.
		 Disciple voyageur
[nom d'une des écoles du Yajus noir].
चरट m.
  hochequeue,  oiseau.
चरण n.
  action d'aller,  de marcher,  d'errer à l'aventure
		 action de manger.
		 Exercice d'un emploi [par ex. prêtrise, 
magistrature,  apostolat,  etc.]. -- S. m.
  pied
		 au fig. le pied d'un
arbre.
		 Lignée,  famille,  descendance.
		 Une portion des Vedas,  cf. 
चरक।
चरणग्रन्थि f.
  articulation du pied avec la jambe, 
coude-pied.
चरणायुध m.
  (आयुध) coq [au pied armé].
चरण्यामि (dénom.  de चरण) aller.

Stchoupak

French

 चर-
 a. mobile 
 ifc. qui marche,  circule,  pratique,  etc. 
 m.
 
émissaire,  espion 
 vent 
 -क- m.
  qui circule,  erre.
चराचर- a. mobile et immobile 
 nt. coll. êtres mobiles et
immobiles,  tout l'univers 
 °गुरु- m.
  maître de l'univers,  Brahma.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.