धातुः: चम्
मूलधातुः: चमु
धात्वर्थः: भक्षणे
गणः: स्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: चम्नोति
अनुबन्धादिविशेषः: छान्दसः


धातुः: चम्
मूलधातुः: चमु
धात्वर्थः: भक्षणे
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: चमति
अनुबन्धादिविशेषः: उदित्


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

चमुँ चमु  (अर्थः)  भक्षणे
( चम्नोति ) इत्यादि 28

चमुँ चमु

मानकरूपान्तरम् - छमुँ
छमु 

मानकरूपान्तरम् - जमुँ
जमु 

मानकरूपान्तरम् - झमुँ
झमु  (अर्थः)  अदने
( चमति चचाम चेमतुः चमितेत्यादि ) आङ्पूर्वत्वे तु"ष्टिवुक्लमुचमां शिति'' इति दीर्घः ( आचामति आचामतु आचामत् आचामिआचामयति ) चिणि ञिति णिति कृति च "नोदात्तोपदेश'' इति वृद्धिनिषेधात् ( अचमि चमः चमक) इत्यादि अत्रापि "अनाचमि''इति वचनात् (आचामि आचाम) इति वृद्धिरेव ननु वार्त्तिके"अचमिकमिवमीनाम्''इति केवलस्योपादानात् सर्वत्र वृद्धया भाव्यम् नैतत् यत इदं वार्तिकं धात्वन्तरमपि पर्युदसनीयं न केवलं सूत्रोपात्त इत्येवं परम् तथा च भाष्ये अध्यगीष्ट अत्यल्पमिदमुच्यते अनाचमेरित'' अत एव न्यासश्चमेस्तावत् अनाचमेरिति सूत्र एवोपादानातृ प्रतिषेध इति तथा वर्द्धमानोपि उपसर्गोपादानात् (अचमि, पर्यचमीति) अपि च वृत्तावपि वार्त्तिकस्योदाहरणमाङ्पूर्वमेव दर्शितम् ( चिचमिषति चञ्चम्यते चञ्चन्ति चञ्चान्त ) इत्यामयति) "न कम्यमिचमाम्'' इति मित्त्वनिषेधः चम्तेत्रेति (चमसः) "अत्ममिचमि'' इत्यसन् ( चमूः ) "कृषिचमितनिरमिसर्जिभ्य ऊः'' इतृयूकारप्रत्ययः ( छमति चच्छाम छमितेत्यादि चिच्छमिषति चञ्छम्यते चञ्छमीति चञ्छन्ति चञ्छान्त ) इत्यादि (छमयति) अमन्तत्वान्मित्त्वम् चिण्णमुल्परे णौ "चिण्णमुलोर्दोर्घोन्यतरस्याम्'' इति वा दीर्घः ( अच्छमि अच्छामि, छमंछम् छामछाममिति ) चिवदिटि वृद्धेर्भावाभावाभ्यां, णिलोपे ( छमिष्यते, छामिष्यते ) इत्यादि शुद्धे पुनरिटि गुणाययोः (छमयिष्यत)इत्यादि णिचोभावे चिणि ञिति णिति कृति च "नोदात्तोपदेशस्य'' इति वृद्धिनिषेधात् (अच्छमि) इत्यादिरेव भवति ( जमति जजाम जेमतुः जमिता प्तमति जज्ञाम ज्ञमिता) इतृयादि पूर्ववत् अत्र मैत्रेयः जिमिं केचिदिच्दन्ति, ( जेमनमिति) एषामुदित्त्वात्क्कायामिड्विकल्पे (चमित्वा चान्त्वेत्यादि भवति ) निष्ठायां "यस्य विभाषा'' इत्यनिट्त्वात् (चान्त ) इत्यादि अनिटि "अनुनासिकस्य क्किज्ञलोः क्ङिति''ति दीर्घः 468

चमुँ चमु  भक्षणे 
- चम्नोति  30

चमुँ चमु  

मानकरूपान्तरम् - छमुँ
छमु 

मानकरूपान्तरम् - जमुँ
जमु 

मानकरूपान्तरम् - झमुँ
झमु  अदने 
- चमति । आचामति । आचामयति । चमित्वा ।चान्त्वा । आचान्तः । आचामः । छमति । जमति । संजमनम् । झमति । जिमिं केचित् पठन्ति । जेमति । जेमनम् । ।468-471 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“चमु भक्षणे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> छान्दसः। </li> <li>चमकः-आचामकः-मिका, चामकः-मिका, चिचमिषकः-षिका, चञ्चमकः-चञ्चमकः-मिका;</li> <li> अित्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकभक्षणार्थकचमुधातुवत् <a href="#foot_krm03">3</a> बोध्यानि। </li> <li><a href="#foot_krm04">4</a> चम्नुवन्-चम्नुवती, इति शतरि परं विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> मखचमी <a href="#foot_krm06">6</a>। </li> <li><a href="#foot_krm07">7</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५०१)</li> <li id="foot_krm02">02 => (५-स्वादिः-१२७४। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (५००)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[६। ‘स्वादिभ्यः श्नुः’ (३-१-७३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः। संयोगपूर्वकत्वात्, ‘अचि श्नुधातुभ्रुवाम् --’ (६-४-७७) इत्युवङादेशः। अस्य धातोः छान्दसत्वात् ‘छन्दसि दृष्टनिविधिः’ इति न्यायोऽनुसन्धेयः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[७। मखं चम्नोतीति मखचमी। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः। ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिप्रतिषेधः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[B। ‘क्ष्मां दध्नुवन् मखचमिव्यसनानि रिण्वन् ऋक्षिण्वतां चिरयणैरपथं जिरिण्वन्।’ धा। का। २-७१।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [पृष्ठम्०४८४+ २७]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“चमु अदने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> आचामकः-चमकः-विचमकः-मिका, <a href="#foot_krm04">4</a> चामकः-विचामकः-मिका, चिचमिषकः-षिका, <a href="#foot_krm05">5</a> चञ्चमकः-चंचमकः-मिका;</li> <li> चमिता-त्री, चामयिता-त्री, चिचमिषिता-त्री, चञ्चमिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> चमन्-विचमन्- <a href="#foot_krm07">7</a> आचामन्-न्ती, <a href="#foot_krm08">8</a> चामयन्-न्ती, चिचमिषन्-न्ती;</li> <li> -- चमिष्यन्-न्ती-ती, चामयिष्यन्-न्ती-ती, चिचमिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- चञ्चम्यमानः, चञ्चमिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> आचान्-आचामौ-आचामः;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm10">10</a> आचान्तम् <a href="#foot_krm11">11</a> -आचान्तः-आचान्तवान्, चामितः, चिचमिषितः, चञ्चमितः-तवान्;</li> <li> चमः, <a href="#foot_krm12">12</a> आचामी, चामः, चिचमिषुः, चञ्चमः;</li> <li> चमितव्यम्, चामयितव्यम्, चिचमिषितव्यम्, चञ्चमितव्यम्;</li> <li> चमनीयम्, चामनीयम्, चिचमिषणीयम्, चञ्चमनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm13">13</a> आचाम्यम्, <a href="#foot_krm14">14</a> विचम्यम्-चम्यम्, चाम्यम्, चिचमिष्यम्, चञ्चम्यम्;</li> <li> ईषच्चमः-दुश्चमः-सुचमः;</li> <li> -- -- चम्यमानः, चाम्यमानः, चिचमिष्यमाणः, चञ्चम्यमानः;</li> <li> आचामः-विचमः-सुचमः, चामः, चिचमिषः, चञ्चमः;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> चमितुम्, चामयितुम्, चिचमिषितुम्, चञ्चमितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> चान्तिः, चामना, चिचमिषा, चञ्चमा;</li> <li> आचमनम्, चामनम्, चिचमिषणम्, चञ्चमनम्;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> चमित्वा-चान्त्वा, चामयित्वा, चिचमिषित्वा, चञ्चमित्वा;</li> <li> आचम्य, आचाम्य, आचिचमिष्य, आचश्चम्य;</li> <li> चम२, आचामम् २, चमित्वा २, चान्त्वा, चामम् २, चामयित्वा २, चिचमिषम् २, चचिमिषित्वा २, चञ्चमम् २;</li> <li> चञ्चमित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm18">18</a> इति ऊप्रत्ययः। </li> <li>चमूः = सेना।]] चमूः, <a href="#foot_krm19">19</a> <a href="#foot_krm20">20</a> इत्यटन् प्रत्ययः। </li> <li>चमतीति चमटः = घस्मरः।]] चमटः, <a href="#foot_krm21">21</a> इत्यादिना असच् प्रत्ययः। </li> <li>चमति अस्मिन् इति चमसः = यज्ञीयपात्रविशेषः।]] चमसः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (५००)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-४६९। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति प्राप्तायाः वृद्धेः, ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्या- नाचमेः’ (७-३-३४) इति निषेधो न;\n\n ‘अनाचमेः’ इति पर्युदासात्। अन्यत्र निषेधो भवत्येव। एवं घञि, णमुलि च ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। अमन्तत्वेन प्राप्तस्य मित्त्वस्य, ‘न कम्यमिचमाम्’ (गणसूत्रं भ्वादौ) इति निषेधात्, उपधाह्रस्वो न। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[३। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति अभ्यासस्य नुगागमः। यलोपाल्लोपौ। ‘स च पदान्तबद् वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति वचनात् ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [पृष्ठम्०४८२+ २८]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। ‘ष्ठिवुक्लमुचमां शिति’ (७-३-७५) इत्यत्र, ‘आङि चम इति वक्तव्यम्’ (वा। ७-३-७५) इति वचनात् आङुपसृष्टे शतरि दीर्घः। अन्योपसृष्टस्य, शुद्धस्य च धातोर्दीर्घो न।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-५१) इत्यनेनः दीर्घे, ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति पदान्ते नकारः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[४। उदित्त्वेन क्त्वायां विकल्पितेट्कत्वात्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठा- यामिण्णिषेधः। ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घे, ‘नश्चापदान्तस्य झलि’ (८-३-२४) इत्यनुस्वारे, ‘अनुस्वारस्य ययि--’ (८-४-५८) इति परसवर्णे च रूपम्। ‘क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः’ (३-४-७६) इति अधिकरणे, कर्तरि, भावकर्मणोश्च क्तप्रत्ययः यथासम्भवं भवति।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[आ। ‘चान्तामिषश्छान्तजलः फलावलीं जान्त्वा झमञ्जमनमक्रमीद् गुहाम्।।’ धा। का। १। ६०।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[५। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[६। ‘आसुयुवपिरपित्रपिचमश्च’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति प्राप्तस्य यतोऽपवादः। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिः। ‘विचम्यम्-चम्यम्’ इत्यत्र, ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[B। ‘आचाम्यं सन्ध्ययोः कच्चित् सम्यक् ते न प्रहीयते। कच्चिदग्निमिवानाय्यं काले सम्मन्यसेऽतिथिम्।।’ भ। का। ६-६६।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [पृष्ठम्०४८३+ २५]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[१। ‘तितुत्रतथ--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधे, दीर्घे, अनुस्वारे, परसवर्णे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[२। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे दीर्घानु- स्वारपरसवर्णा बोध्याः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[३। ‘कृषिचमितनि--’ [द। उ। १-१६४]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[आ। ‘अथ भूतानि वार्त्रध्नशरेभ्यस्तत्र तत्रसुः। मेजे दिशः परित्यक्तमहेष्वासा च सा चमूः।।’ किरातार्जुनीये-१५-१।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[४। ‘शकादिभ्योऽटन्’ [द। उ। ५-२]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[५। ‘अत्यविचमि--’ [द। उ। ९-४४]</li></ul>

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

चमुँ चमु  भक्षणे
- आचम्नोति  भ्वादौ ( 1315 ) आचामति  28

चमुँ चमु 

मानकरूपान्तरम् - छमुँ
छमु 

मानकरूपान्तरम् - जमुँ
जमु 

मानकरूपान्तरम् - झमुँ
झमु अदने
- चमति, विचमति  ष्ठिवुक्लम्वाचमां शिति (7375) इति दीर्घः-आचामति  न कम्यमिचमाम् (1557) इति मित्त्वं नास्ति-आचामयति  आसुयुवपि (31123) इति ण्यत्-आचाम्यम्  नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः (7334) इति वृद्धिनिषेधाभावः-आचामकः  कृषिचमि (उ0 182) इत्यूः-चमूः  अव्यविचमि (उ0 3117) इत्यसच् चमसः  कृदरादयश्च (उ0 541) इति चमरः  उदितो वा (7256) इट्-चान्त्वा चमित्वा  आचान्तः, आचामः  आच्छमति  आच्छामः  जमति  इदुपधोऽमित्येके-जेमनम् जेमः  झमति  457-460

<table><tr><td>चम्नोति { चम् }</td><td>camnoti { cam }</td><td>verb 5</td><td> sip</td></tr><tr><td>चम्नोति { चम् }</td><td>camnoti { cam }</td><td>verb 5</td><td> drink</td></tr><tr><td>चम्नोति { चम् }</td><td>camnoti { cam }</td><td>verb 5</td><td> eat</td></tr></table>

<table> <tr> <td> </td> <td>चम्नोति { चम् }</td> <td> camnoti { cam }</td> <td>verb 5</td> <td> drink</td> <td> </td> </tr><tr> <td> </td> <td>चम्नोति { चम् }</td> <td> camnoti { cam }</td> <td>verb 5</td> <td> eat</td> <td> </td> </tr> <tr> <td> </td> <td>चम्नोति { चम् }</td> <td> camnoti { cam }</td> <td>verb 5</td> <td> sip</td> <td> </td> </tr> </table>

चम्नोति (camnoti)

Spoken Sanskrit

धातुपाठः (Krishnacharya)