| YouTube Channel

चमु (camu)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चमु - अदने (भ्वा० पर० सक० से०) चमति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೀರಿ ಕುಡಿ /ನಾಲಗೆಯಿಂದ ಎಳೆದು ಕುಡಿ
प्रयोगाः - > "तरङ्गावलीनिर्मुक्तेऽमृतसागराम्भसि मनाङ्मग्नोऽपि नाचामति"
उल्लेखाः - > प्रबोध० ४-६
चमु - अदने (भ्वा० पर० सक० से०) चमति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ತಿನ್ನು
प्रयोगाः - > "घ्वजानुद्दुधुवुस्तुङ्गान् मांसं चेमुर्जगुः पपुः"
उल्लेखाः - > भट्टि० १४-५३
Edgerton Buddhist Hybrid
English
camu, camū,
(1) as in Skt., host, army, but with masc. ending (otherwise only fem.): mārasya jetuṃ camūn LV 〔276.6〕 (end of stanza
no v.l.)
(2) f., coffin (rare in Skt., only early, see BR s.v. camū 2, and Kauś 〔48.4〕): (so mṛtako puruṣo …) camusmiṃ prakṣipitvā subaddhaṃ kṛtvā … Mv 〔ii.173.6〕
etāṃ camuṃ 〔173.12〕
camuṃ 〔173.13, 14〕
〔174.4, 9〕.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 चम्
मूलधातुः:
 चमु
धात्वर्थः:
 भक्षणे
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 चमति
अनुबन्धादिविशेषः:
 उदित्
धातुः:
 चम्
मूलधातुः:
 चमु
धात्वर्थः:
 भक्षणे
गणः:
 स्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 चम्नोति
अनुबन्धादिविशेषः:
 छान्दसः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
चमुँ चमु
मानकरूपान्तरम् - छमुँ
छमु
मानकरूपान्तरम् - जमुँ
जमु
मानकरूपान्तरम् - झमुँ
झमु अदने
- चमति । आचामति । आचामयति । चमित्वा ।चान्त्वा । आचान्तः । आचामः । छमति । जमति । संजमनम् । झमति । जिमिं केचित् पठन्ति । जेमति । जेमनम् । ।468-471 ।।
चमुँ चमु भक्षणे
- चम्नोति 30
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
चमुँ चमु
मानकरूपान्तरम् - छमुँ
छमु
मानकरूपान्तरम् - जमुँ
जमु
मानकरूपान्तरम् - झमुँ
झमु अदने
- चमति, विचमति ष्ठिवुक्लम्वाचमां शिति (7375) इति दीर्घः-आचामति न कम्यमिचमाम् (1557) इति मित्त्वं नास्ति-आचामयति आसुयुवपि (31123) इति ण्यत्-आचाम्यम् नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः (7334) इति वृद्धिनिषेधाभावः-आचामकः कृषिचमि (उ0 182) इत्यूः-चमूः अव्यविचमि (उ0 3117) इत्यसच् चमसः कृदरादयश्च (उ0 541) इति चमरः उदितो वा (7256) इट्-चान्त्वा चमित्वा आचान्तः, आचामः आच्छमति आच्छामः जमति इदुपधोऽमित्येके-जेमनम् जेमः झमति 457-460
चमुँ चमु भक्षणे
- आचम्नोति भ्वादौ ( 1315 ) आचामति 28
धातुवृत्तिः
Sanskrit
चमुँ चमु
मानकरूपान्तरम् - छमुँ
छमु
मानकरूपान्तरम् - जमुँ
जमु
मानकरूपान्तरम् - झमुँ
झमु (अर्थः) अदने
( चमति चचाम चेमतुः चमितेत्यादि ) आङ्पूर्वत्वे तु"ष्टिवुक्लमुचमां शिति'' इति दीर्घः ( आचामति आचामतु आचामत् आचामिआचामयति ) चिणि ञिति णिति कृति च "नोदात्तोपदेश'' इति वृद्धिनिषेधात् ( अचमि चमः चमक) इत्यादि अत्रापि "अनाचमि''इति वचनात् (आचामि आचाम) इति वृद्धिरेव ननु वार्त्तिके"अचमिकमिवमीनाम्''इति केवलस्योपादानात् सर्वत्र वृद्धया भाव्यम् नैतत् यत इदं वार्तिकं धात्वन्तरमपि पर्युदसनीयं न केवलं सूत्रोपात्त इत्येवं परम् तथा च भाष्ये अध्यगीष्ट अत्यल्पमिदमुच्यते अनाचमेरित'' अत एव न्यासश्चमेस्तावत् अनाचमेरिति सूत्र एवोपादानातृ प्रतिषेध इति तथा वर्द्धमानोपि उपसर्गोपादानात् (अचमि, पर्यचमीति) अपि च वृत्तावपि वार्त्तिकस्योदाहरणमाङ्पूर्वमेव दर्शितम् ( चिचमिषति चञ्चम्यते चञ्चन्ति चञ्चान्त ) इत्यामयति) "न कम्यमिचमाम्'' इति मित्त्वनिषेधः चम्तेत्रेति (चमसः) "अत्ममिचमि'' इत्यसन् ( चमूः ) "कृषिचमितनिरमिसर्जिभ्य ऊः'' इतृयूकारप्रत्ययः ( छमति चच्छाम छमितेत्यादि चिच्छमिषति चञ्छम्यते चञ्छमीति चञ्छन्ति चञ्छान्त ) इत्यादि (छमयति) अमन्तत्वान्मित्त्वम् चिण्णमुल्परे णौ "चिण्णमुलोर्दोर्घोन्यतरस्याम्'' इति वा दीर्घः ( अच्छमि अच्छामि, छमंछम् छामछाममिति ) चिवदिटि वृद्धेर्भावाभावाभ्यां, णिलोपे ( छमिष्यते, छामिष्यते ) इत्यादि शुद्धे पुनरिटि गुणाययोः (छमयिष्यत)इत्यादि णिचोभावे चिणि ञिति णिति कृति च "नोदात्तोपदेशस्य'' इति वृद्धिनिषेधात् (अच्छमि) इत्यादिरेव भवति ( जमति जजाम जेमतुः जमिता प्तमति जज्ञाम ज्ञमिता) इतृयादि पूर्ववत् अत्र मैत्रेयः जिमिं केचिदिच्दन्ति, ( जेमनमिति) एषामुदित्त्वात्क्कायामिड्विकल्पे (चमित्वा चान्त्वेत्यादि भवति ) निष्ठायां "यस्य विभाषा'' इत्यनिट्त्वात् (चान्त ) इत्यादि अनिटि "अनुनासिकस्य क्किज्ञलोः क्ङिति''ति दीर्घः 468
चमुँ चमु (अर्थः) भक्षणे
( चम्नोति ) इत्यादि 28
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चमु अदने”@} 2 3 आचामकः-चमकः-विचमकः-मिका, 4 चामकः-विचामकः-मिका, चिचमिषकः-षिका, 5 चञ्चमकः-चंचमकः-मिका
चमिता-त्री, चामयिता-त्री, चिचमिषिता-त्री, चञ्चमिता-त्री
6 चमन्-विचमन्- 7 आचामन्-न्ती, 8 चामयन्-न्ती, चिचमिषन्-न्ती
-- चमिष्यन्-न्ती-ती, चामयिष्यन्-न्ती-ती, चिचमिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- चञ्चम्यमानः, चञ्चमिष्यमाणः
9 आचान्-आचामौ-आचामः
-- -- 10 आचान्तम् 11 -आचान्तः-आचान्तवान्, चामितः, चिचमिषितः, चञ्चमितः-तवान्
चमः, 12 आचामी, चामः, चिचमिषुः, चञ्चमः
चमितव्यम्, चामयितव्यम्, चिचमिषितव्यम्, चञ्चमितव्यम्
चमनीयम्, चामनीयम्, चिचमिषणीयम्, चञ्चमनीयम्
13 आचाम्यम्, 14 विचम्यम्-चम्यम्, चाम्यम्, चिचमिष्यम्, चञ्चम्यम्
ईषच्चमः-दुश्चमः-सुचमः
-- -- चम्यमानः, चाम्यमानः, चिचमिष्यमाणः, चञ्चम्यमानः
आचामः-विचमः-सुचमः, चामः, चिचमिषः, चञ्चमः
15 चमितुम्, चामयितुम्, चिचमिषितुम्, चञ्चमितुम्
16 चान्तिः, चामना, चिचमिषा, चञ्चमा
आचमनम्, चामनम्, चिचमिषणम्, चञ्चमनम्
17 चमित्वा-चान्त्वा, चामयित्वा, चिचमिषित्वा, चञ्चमित्वा
आचम्य, आचाम्य, आचिचमिष्य, आचश्चम्य
चम२, आचामम् २, चमित्वा २, चान्त्वा, चामम् २, चामयित्वा २, चिचमिषम् २, चचिमिषित्वा २, चञ्चमम् २
चञ्चमित्वा २
18 इति ऊप्रत्ययः।
चमूः = सेना।]] चमूः, 19 20 इत्यटन् प्रत्ययः।
चमतीति चमटः = घस्मरः।]] चमटः, 21 इत्यादिना असच् प्रत्ययः।
चमति अस्मिन् इति चमसः = यज्ञीयपात्रविशेषः।]] चमसः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५००)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४६९। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति प्राप्तायाः वृद्धेः, ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्या- नाचमेः’ (७-३-३४) इति निषेधो न
\n\n ‘अनाचमेः’ इति पर्युदासात्। अन्यत्र निषेधो भवत्येव। एवं घञि, णमुलि च ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[२। अमन्तत्वेन प्राप्तस्य मित्त्वस्य, ‘न कम्यमिचमाम्’ (गणसूत्रं भ्वादौ) इति निषेधात्, उपधाह्रस्वो न। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
05
=>
 [[३। ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इति अभ्यासस्य नुगागमः। यलोपाल्लोपौ। ‘स च पदान्तबद् वाच्यः’ (वा। ७-४-८५) इति वचनात् ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०४८२+ २८]
07
=>
 [[१। ‘ष्ठिवुक्लमुचमां शिति’ (७-३-७५) इत्यत्र, ‘आङि चम इति वक्तव्यम्’ (वा। ७-३-७५) इति वचनात् आङुपसृष्टे शतरि दीर्घः। अन्योपसृष्टस्य, शुद्धस्य च धातोर्दीर्घो न।]]
08
=>
 [[२। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव।]]
09
=>
 [[३। ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-५१) इत्यनेनः दीर्घे, ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति पदान्ते नकारः।]]
10
=>
 [[४। उदित्त्वेन क्त्वायां विकल्पितेट्कत्वात्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठा- यामिण्णिषेधः। ‘अनुनासिकस्य--’ (६-४-१५) इति दीर्घे, ‘नश्चापदान्तस्य झलि’ (८-३-२४) इत्यनुस्वारे, ‘अनुस्वारस्य ययि--’ (८-४-५८) इति परसवर्णे च रूपम्। ‘क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः’ (३-४-७६) इति अधिकरणे, कर्तरि, भावकर्मणोश्च क्तप्रत्ययः यथासम्भवं भवति।]]
11
=>
 [[आ। ‘चान्तामिषश्छान्तजलः फलावलीं जान्त्वा झमञ्जमनमक्रमीद् गुहाम्।।’ धा। का। १। ६०।]]
12
=>
 [[५। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
13
=>
 [[६। ‘आसुयुवपिरपित्रपिचमश्च’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति प्राप्तस्य यतोऽपवादः। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिः। ‘विचम्यम्-चम्यम्’ इत्यत्र, ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिनिषेधः।]]
14
=>
 [[B। ‘आचाम्यं सन्ध्ययोः कच्चित् सम्यक् ते न प्रहीयते। कच्चिदग्निमिवानाय्यं काले सम्मन्यसेऽतिथिम्।।’ भ। का। ६-६६।]]
15
=>
 [पृष्ठम्०४८३+ २५]
16
=>
 [[१। ‘तितुत्रतथ--’ (७-२-९) इतीण्णिषेधे, दीर्घे, अनुस्वारे, परसवर्णे च रूपम्।]]
17
=>
 [[२। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। इडभावपक्षे दीर्घानु- स्वारपरसवर्णा बोध्याः।]]
18
=>
 [[३। ‘कृषिचमितनि--’ [द। उ। १-१६४]
19
=>
 [[आ। ‘अथ भूतानि वार्त्रध्नशरेभ्यस्तत्र तत्रसुः। मेजे दिशः परित्यक्तमहेष्वासा च सा चमूः।।’ किरातार्जुनीये-१५-१।]]
20
=>
 [[४। ‘शकादिभ्योऽटन्’ [द। उ। ५-२]
21
=>
 [[५। ‘अत्यविचमि--’ [द। उ। ९-४४]
1 {@“चमु भक्षणे”@} 2 छान्दसः।
चमकः-आचामकः-मिका, चामकः-मिका, चिचमिषकः-षिका, चञ्चमकः-चञ्चमकः-मिका
अित्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकभक्षणार्थकचमुधातुवत् 3 बोध्यानि।
4 चम्नुवन्-चम्नुवती, इति शतरि परं विशेषः।
5 मखचमी 6।
7
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५०१)
02
=>
 (५-स्वादिः-१२७४। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (५००)
04
=>
 [[६। ‘स्वादिभ्यः श्नुः’ (३-१-७३) इति श्नुः विकरणप्रत्ययः। संयोगपूर्वकत्वात्, ‘अचि श्नुधातुभ्रुवाम् --’ (६-४-७७) इत्युवङादेशः। अस्य धातोः छान्दसत्वात् ‘छन्दसि दृष्टनिविधिः’ इति न्यायोऽनुसन्धेयः।]]
05
=>
 [[७। मखं चम्नोतीति मखचमी। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः। ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति वृद्धिप्रतिषेधः।]]
06
=>
 [[B। ‘क्ष्मां दध्नुवन् मखचमिव्यसनानि रिण्वन् ऋक्षिण्वतां चिरयणैरपथं जिरिण्वन्।’ धा। का। २-७१।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०४८४+ २७]