| YouTube Channel

चन्द्रशेखरः (candrazekharaH)

 
Apte Hindi
Hindi
चन्द्रशेखरः
पुं*
 चन्द्रः-शेखरः -
शिव के विशेषण
चन्द्रशेखरः
पुं*
 चन्द्रः-शेखरः -
शिव के विशेषण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 चन्द्रशेखरः
noun
इक्ष्वाकुवंशीयः राजा।
"चन्द्रशेखरस्य वर्णनं पुराणेषु अस्ति।"
Synonyms:
 शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चन्द्रशेखरः,
पुं,
 (चन्द्रः शेखरे मौलौ यस्य । यद्वा, चदि आह्लादे + रक् । चन्द्रः आह्लादः स्वान-न्दानुभवरूपपरमात्मज्योतिः शेखरे ललाटोर्द्ध्व-भागे यस्य । स्वप्रकाशात्मनां शरीरत्रयोपाधि-वर्ज्जितानां योगीन्द्रपुरुषाणामपि ललाटदेशेसत्यज्ञानानन्दामृतसेतोः परब्रह्मणः स्वाभासक-ज्योतिर्मण्डलस्य प्रकाशमानत्वात् अन्येष्वपिचन्द्रशेस्वरत्वमिति चेन्न । विश्वगुरोर्महादेवा-दन्यत्र पूर्णतमयोगसिद्धेरप्रसिद्धेः । किञ्च महे-श्वरादिशब्दवत् रूढिशक्तितोऽपि सर्व्वयोगीन्द्र-गुरौ भगवति महेश्वरे एव चन्द्रशेखरपदस्यसमन्वर्थतेति पूर्व्वाचार्य्यपादाः ॥
) शिवः । इत्य-मरः । १ । १ । ३२ ॥
(यथा, कुमारे । ५ । ५८ ।“यदा बुधैः सर्व्वगतस्त्वमुच्यसेन वेत्सि भावस्थमिमं कथं जनम् ।इति स्वहस्तोल्लिखितश्च मुग्धयारहस्युपालभ्यत चन्द्रशेखरः ॥
”चन्द्रयुक्तः शेखरः शृङ्गं यस्य ।) पर्व्वतविशेषः ।यथा, आगमे शिववाक्यम् ।“विशेषतः कलियुगे वसामि चन्द्रशेखरे ॥
”(तथा, महालिङ्गेश्वरतन्त्रे ।“शम्भुनाथश्चन्द्रनाथश्चन्द्रशेखर पर्व्वते ॥
”)चट्टलदेशे महापीठे भैरवविशेषः । यथा, --“चट्टले दक्षबाहुर्म्मे भैरवश्चन्द्रशेखरः ।व्यक्तरूपा भगवती भवानी तत्र देवता ॥
विशेषतः कलियुगे वसामि चन्द्रशेखरे ॥
”इति तन्त्रचूडामणौ ५१ पीठनिर्णयः ॥
करवीरपुरराजा । स च पौष्यराजपुत्त्रः । यथा, --“अथ काले व्यतीते तु सर्व्वज्ञो वृषभध्वजः ।तद्भाविकर्म्म ज्ञात्वैव मानुषो ह्यभवत् स्वयम् ॥
ब्रह्मणो दक्षिणाङ्गुष्ठाद्दक्षो ब्रह्मसुतोऽभवत् ।अदितिस्तत्सुता जाता ततः पूषाह्वयोऽभवत् ॥
पूष्णः पुत्त्रोऽभवत् पौष्यः सर्व्वशास्त्रार्थपारगः ।यस्य तुल्यो नृपो भूमौ न भूतो न भविष्यति ॥
स पुत्त्रहीनो राजाभूत् पौष्यो नृपतिसत्तमः ।शेषे वयसि सम्प्राप्ते भार्य्याभिस्तिसृभिः सह ॥
पौष्यः परमया भक्त्या ब्रह्माणं पर्य्यतोषयत् ।तस्य प्रसन्नो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तमुवाच स राजानं किमिच्छसि वदस्व मे ।प्रसन्नोऽस्मि नृपश्रेष्ठ ! प्रदास्यामि यथेप्सितम् ॥
यदिष्टं तव जायानां तत्तद्दास्यामि साम्प्रतम् ॥
पौष्य उवाच ।हिरण्यगर्भापुत्त्रोऽहं पुत्त्रार्थी त्वामुपास्महे ।त्वयि प्रसन्ने पुत्त्रो मे भवेल्लक्षणसंयुतः ॥
एतदर्थं सभार्य्योऽहं भक्त्या त्वां समुपस्थितः ।यथा मे जायते पुत्त्रस्तथा कुरु जगत्पते ! ॥
पुन्नाम्नो नरकात् पुत्त्रस्त्रायते पितरं प्रसूम् ।अतस्तस्माद्भयं ब्रह्मन् ! त्वं नाशयितुमर्हसि ॥
ब्रह्मोवाच ।शृणु पौष्य ! यथा भावी पुत्त्रस्तव कुलोद्बहः ।तदहं ते वदाम्यद्य भार्य्याभिस्तत् समाचर ॥
इदं फलं गृहाण त्वं मया दत्त्वं नृपोत्तम ! ।अजीर्णं बहुले काले प्राप्तेऽपि सुरसं सदा ॥
फलमेतत् समादाय यावत् संवत्सरद्वयम् ।आराधय महादेवं सुप्रसन्नो भविष्यति ॥
यथा संभाषते भर्गः फलमेतत्तथा भवान् ।करिष्यति फलं राजन् ! भार्य्याभिस्तिसृभिः सह ॥
ततस्ते लक्षणोपेतस्तनयः कुलवर्द्धनः ।भविष्यति च यः शास्ता चक्रवर्त्ती भविष्यति ॥
इत्युक्त्रा प्रययौ ब्रह्मा राजापि सह भीरुभिः ।हरं यष्टुं समारेभे भक्त्या परमया युतः ॥
निराशी संयताहारः कदाचित् फलभोजनः ।दृशद्वतीनदीतीरे फलं संस्थाप्य चाग्रतः ॥
पुष्पार्घ्यधूपदीपाद्यैर्वृषध्वजमतर्पयत् ।स तु वर्षद्वयेऽतीते महादेवो जगत्पतिः ॥
पौष्यस्य नृपतेः सम्यक् प्रससादार्थसिद्धये ।प्रसन्नः प्राह नृपतिं महादेवो हसन्निव ॥
उपासते किमर्थं मां तन्मे वद ददामि ते ॥
पौष्य उवाच ।अपुत्त्रोऽहं पुत्त्रकामः पूजयामि वृषध्वज ! ।यथाहं पुत्त्रवान् वै स्यां वृषध्वज ! तथा कुरु ॥
इति संन्यवदद्राजा भार्य्याभिः सह हर्षितः ।प्रणम्य स्तुतिपूर्व्वेण भक्तिनम्रात्ममानसः ॥
ततः पुत्त्रार्थिनं भूपं प्रसन्नो वृषभध्वजः ।ब्रह्मदत्तफलं हस्ते कृत्वे दं तमुवाच ह ॥
ईश्वर उवाच ।इदं फलं ब्रह्मदत्तं विभज्य नृपते त्रिधा ।भोजयैताः स्वजायास्त्वं प्रहृष्टः सुस्थमानसः ॥
ततः प्रवृत्ते भवत एतासु ऋतुसङ्गमे ।आधास्यन्ति च गर्भांस्तु भार्य्यास्ते युगपन्नृप ! ॥
काले प्राप्ते च युगपत् प्रसवो योषितां तव ।भविष्यति नृपश्रेष्ठ ! ता एवं त्व करिष्यसि ॥
एकस्या जठरे शीर्षं भार्य्यायास्ते भविष्यति ।अपरस्यास्तथा कुक्षौ मध्यभागो भविष्यति ॥
अधो नाभ्यास्तु यो भागः सोऽपरस्यां भविष्यति ।ततः खण्डत्रयं भूप ! यथास्थानं पृथक् पृथक् ॥
योजयिष्यसि पश्चात्ते पुत्त्र एको भविष्यति ।तस्य शीर्षे चन्द्ररेखा सहजा संभविष्यति ॥
तेनैव नाम्ना स ख्यातिं गमिष्यति च भूपते ! ।इत्युक्त्वा स महादेवस्तासां गर्भान् स्वयं तदा ॥
संस्कर्त्तुं जाह्नवीतोयमात्मनः शिरसो न्यधात् ।ततः फले स्वयं देवः प्रविवेश वृषध्वजः ॥
तत्क्षणात् तत् फलं भूतं त्रिभागं स्वयमेव हि ।पौष्यस्तत् फलमादाय मुदितः सह भार्य्यया ॥
प्रययौ मन्दिरं हृष्टो अनुज्ञाप्य वृषध्वजम् ।ततः समुचिते काले प्राप्ते ताभिस्तु भक्षितम् ॥
तत् फलं नृपशार्द्दूल ! गर्भाश्चाप्याहिताः शुभाः ।सम्पूर्णे गर्भकाले तु गर्भेभ्यः समजायत ॥
खण्डत्रयं पृथक् राजा यथा भर्गेण भाषितम् ।तच्च खण्डत्रयं पौष्यो यथास्थानं नियोज्य च ।एकं पिण्डं चकाराशु तत्र पुत्त्रो व्यजायत ।तस्य शीर्षे तदा राजन् सहजेन्दुकला शुभा ॥
विरराज यथा स्वच्छा शरत्काले कला विधोः ।तं सर्व्वलक्षणीपेतं पीनारस्कं सुनासिकम् ॥
सिंहग्रीवं विशालाक्षं दीर्घायतभुजं तदा ।दृष्ट्वा पौष्योऽथ भार्य्याभिस्तिसृभिः सह संमुदम् ।लेभे दरिद्रः सत्कोषं प्राप्येव विपुलं ततः ।तस्य नामाकरोद्राजा ब्राह्मणैः स्वैः पुरोहितैः ॥
चन्द्रशेखर इत्येवं कान्त्या चन्द्रमसः समः ।ववृधे स महाभागः प्रत्यहं चात्यरुग्यतः ॥
कलाभिरिव तेजस्वी शरदीव निशाकरः ।एवं तिसृणामम्बानां गर्भे जातो यतो हरः ॥
अतस्त्र्यम्बकनामाभूत् प्रथितो लोकदेवयोः ।स राजपुत्त्रः कौमारावस्थां प्राप यदा तदा ॥
सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो जिष्णोस्तुल्यो बभूव ह ।बले वीर्य्ये प्रहरणे शास्त्रे शीले च तत्समः ॥
नान्योऽभून्नृपशाद्र्दूल ! नो वा भूमौ भविष्यति ।अभिषिच्याथ तं बालं कुमारं बलवत्तरम् ॥
दशपञ्चैकवर्षीयं सर्व्वराजगुणैर्युतम् ।तिसृभिः सह भार्य्याभिर्व्वनं पौष्यो विवेश ह ॥
वृद्धोचितक्रियां कर्त्तं राजा परमधार्म्मिकः ।गते पितरि राजा स वनवासं महाबलः ॥
सर्व्वां क्षितिं वशे चक्रेऽमात्यैः स चन्द्रशेखरः ।सार्व्वभौमो नृपो भूत्वा राजभिः परिषेवितः ॥
अमरैरिव देवेन्द्रो विजहार श्रिया युतः ।एवं पौष्यसुतो भूत्वा त्र्यम्बकः प्राप्य निर्वृतिम् ॥
ब्रह्मावर्त्ताह्वये रम्ये करवीराह्वये पुरे ।दृशद्वतीनदीतीरे राजा भूत्वा मुमोद ह ॥
”इति कालिकापुराणे ४६ अध्यायः ॥
* ॥
(स्वनामख्यातः पण्डितविशेषः । असौ हिसिद्धपुरुषः त्रिवेणीसन्निकर्षस्थवन्द्यपाडाख्यग्रामे१६०० शकस्य प्रारम्भ एव वर्त्तमान आसीत् ।अद्यापि तस्य सिद्धिस्थानं तत्रैव वर्त्तते । अयंनानाशास्त्रवेत्ता विशेषतो ज्योतिषशास्त्रेषुलब्धप्रतिष्ठो बभूव । एतत्संकलिता बहवोग्रन्था अस्मद्देशेऽद्यापि प्रचरन्ति ॥
* ॥
)षोडशध्रुवकान्तर्गतनवमध्रुवकः । तद्विवरणंध्रुवकशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
अपि च ।“ऊनविंशतिवर्णाङ्घ्रिः सिद्धिदश्चन्द्रशेखरः ।कथितः केन्दुके ताले भवेत् शृङ्गारवीरयोः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(वटिकौषधविशेषः ।“सूतो गन्धष्टङ्गणः सोषणः स्या-देतैस्तुल्या शर्करा मत्स्यपित्तैः ।भूयो भूयो भावयेत्तु त्रिवारंवल्लो देयः शृङ्गवेरस्य वारा ॥
सम्यक् तापे वारिभक्तं सतक्रंवृन्ताकाढ्यं पथ्यमेव प्रदिष्टम् ।अङ्गे रोगं हन्ति सामं प्रभावात्पित्ताधिक्ये मूर्द्ध्नि वारिप्रयोगः ॥
”इति उदकमञ्जरीरसः ॥
“अत्रैव शर्करां त्यक्त्वा शिला च यदि दीयते ।गुणैः समो भवेदस्य नाम्ना च चन्द्रशेखरः ॥
”इति चन्द्रशेखरो रसः ॥
)