| YouTube Channel

चन्द्र (candra)

 
शब्दसागरः
English
चन्द्र
m.
 (-न्द्रः)
1. The moon considered as a planet or a deity.
2. Cam-
phor.
3. Water.
4. Gold.
5. A plant, (Crinum:) see रोचनी.
6. (In
composition) Pre-eminent, (as पुरुषचन्द्र an eminent man, a chief, a
moon of men. )
7. The edge in the peacock's tail.
8. One of the
eighteen minor Dwipas or divisions of the known continent.
9.
The mark of the soft aspirate.
10. A pearl with a red tinge.
11.
Any thing giving pleasure.
f.
 (-न्द्रा)
1. An awning, a canopy.
2.
Small cardamoms: see एला.
E.
 चदि to shine Unadi affix णिच् रक्.
Capeller Eng
English
चन्द्र॑
a.
 shining, glittering, brilliant, bright. —
m.
the moon (often personif. ), moon
i.e.
 chief among (—°).
Yates
English
चन्द्र (न्द्रः) 1.
m.
 The moon consider-
ed as a planet or a deity
cam-
phor
water
gold
eye of the
peacock's tail
a pearl
a chief.
f.
 (न्द्रा) An awning
cardamoms.
Spoken Sanskrit
English
चन्द्र - candra -
m.
 - moon
शशाङ्क - zazAGka -
m.
 - themoon
चन्द्रिका - candrikA -
f.
 - moonlight
ज्योत्स्न - jyotsna -
n.
 - moonlight
पौर्णिमा - paurNimA -
f.
 - fullmoonnight
पूर्णिमा - pUrNimA -
f.
 - fullmoonnight
पूर्णिमा - pUrNimA -
f.
 - dayoffullmoon
किरण - kiraNa -
m.
 - sun-ormoonbeam
गतपूर्णिमायाम् - gatapUrNimAyAm - phrase - lastfullmoonday
आगामि-पूर्णिमायाम् - AgAmi-pUrNimAyAm - phrase - nextfullmoonday
मध्यन्दिन - madhyandina -
adj.
 - belongingtothemoon
भान्त - bhAnta -
adj.
 - moon
सुमा - sumA -
f.
 - moon
अमति - amati -
f.
 - moon
कलापिनी - kalApinI -
f.
 - moon
ज्योत्स्नावापी - jyotsnAvApI -
f.
 - moon
तिथिप्रणी - tithipraNI -
f.
 - moon
मनसिजबृसी - manasijabRsI -
f.
 - moon
शशिकला - zazikalA -
f.
 - moon
सुधाभृति - sudhAbhRti -
f.
 - moon
चन्द्र - candra -
m.
 - moon
चन्द { चन्द्र } - canda { candra } - m - moon
चन्द्र - candra -
adj.
 - glittering
चन्द्र - candra -
adj.
 - shining
चन्द्र - candra -
adj.
 - having the brilliancy or hue of light
चन्द्र - candra -
m.
 - one of the 18 minor dvIpas
चन्द्र - candra -
m.
 - lovely or agreeable phenomenon of any kind
चन्द्र - candra -
m.
 - metre of 4 x 19 syllables
चन्द्र - candra -
m.
 - camphor
चन्द्र - candra -
m.
 - spot similar to the moon
चन्द्र - candra -
m.
 - moon of i.e. the most excellent among
चन्द्र - candra -
m.
 - water
चन्द्र - candra -
m.
 - kind of reddish pearl
चन्द्र - candra -
m.
 - number one
चन्द्र - candra -
m.
 - eye in a peacock's tail
चन्द्र - candra -
n.
 - gold
चन्द्र - candra -
n.
 - cardamoms
चन्द्र - candra -
n.
 - Heart-Leaved Moonseed [ Cocculus cordifolius - Bot. ]
चन्द्र - candra -
n.
 - kind of sour rice-gruel
Wilson
English
चन्द्र
m.
 (-न्द्रः)
1 The moon considered as a planet or a deity.
2 Camphor.
3 Water.
4 Gold.
5 A plant, (Crinum:) see रोचनी.
6 (In composition) Pre-eminent, (as पुरुषचन्द्र an eminent man, a chief,
a moon of men. )
7 The eye in the peacock's tail.
8 One of the eighteen minor Dvīpas or divisions of the known continent.
9 The mark of the soft aspirate.
10 A pearl with a red tinge.
11 Any thing giving pleasure.
f.
 (-न्द्रा)
1 An awning, a canopy.
2 Small cardamoms: see एला.
E.
 चदि to shine, Uṇādi affix रक्.
Apte
English
चन्द्र [candra],
a.
 [चन्द् णिच् रक्]
Ved.
Glittering, bright, shining (as gold).
Lovely, beautiful.
न्द्रः The moon
यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः
R.*
 4.12
हृतचन्द्रा तमसेव कौमुदी 8. 37
न हि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्रश्चाण्डालवेश्मनि
H.*
 1.61
मुख˚, वदन˚ &e.
पर्याप्तचन्द्रेव शरत्त्रियामा
Ku.*
 7.26 (for mythological account see सोम).
The moon, as a planet.
Camphor
विलेपनस्याधिकचन्द्रभागताविभावनाच्चापललाप पाण्डुताम्
N.*
 1.51.
The eye in a peacock's tail.
Water.
Gold (n. also).
A lovely or agreeable phenomenon
A spot similar to the moon.
The symbol or mark of a Visarga.
A reddish kind of pearl.
The fifth lunar mansion.
The number 'one' (used at the end of
comp.
 चन्द्र means 'excellent', 'eminent' or 'illustrious'
as पुरुषचन्द्रः 'a moon of men', an excellent or illustrious man).
न्द्रा Small cardamoms.
An open hall only furnished with a roof.
An awning, a canopy.
Comp.
 अंशुः Viṣṇu.
a moon-beam. -अर्धः the half moon
Pt.*
 4. ˚चूडामणिः, ˚मौलिः, ˚शेखरः epithet of Śiva.
आतपः moon-light.
an open hall only furnished with a roof. -आत्मजः, -औरसः, -जः, -जातः, -तनयः, -नन्दनः, -पुत्रः the planet Mercury.-आतपः the moon-light
चन्द्रातपमिव रसतामुपेतम् K.
आदित्यौ The moon and the sun.
N.
 of curls on the forehead of a horse
चन्द्रादित्यौ ललाटस्थौ नृपाणां जयवर्धनौ Śālihotra of Bhoja 25. -आनन
a.
 moon-faced. (-नः) an epithet of Kārtikeya. -आपीडः an epithet of Śiva. -आभासः 'false moon', an appearance in the sky resembling the real moon. -आह्वयः camphor. -इष्टा a lotus plant, or a collection of lotuses, blossoming during the night.
उदयः moon-rise.
a mercurial preparation used in medicine. (-या) a kind of medicine for the eyes. -उपलः the moon stone.
कला a digit of the moon
राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरीं दैवात्समासाद्य मे
Māl.
 5.28.
the crescent before or after the new moon.
A cattle-drum.
A kind of fish
L.
 D. B.-कान्तः, -मणिः the moon-stone (supposed to ooze away under the influence of the moon)
द्रवति च हिमश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः
U.*
 6.12
Śi.*
 4.58
Amaru.*
 57
Bh.*
 1.21
Māl.
 1.24. (-तः, -तम्) the white eatable water-lily blossoming during the night. (-तम्) sandal-wood.
कान्ता a night.
the wife of the moon.
moonlight. -कान्तिः
f.
 moon-light.
n.
 silver. -कुल्या
N.
 of a river in Kashmir
अवतारयतस्तस्य चन्द्रकुल्याभिधां नदीम् Rāj. T.1.318. -क्षयः the new-moon-day or the last day of a lunar month (अमा) when the moon is not visible.-गृहम् the fourth sign of the zodiac, Cancer. -गोलः the world of the moon, lunar sphere. ˚रथः a deceased progenitor, the manes. -गोलिका moon-light. -ग्रहणम् an eclipse of the moon. -चन्चला a small fish. -चूडः, -मौलिः, -शेखरः, -चूडामणिः epithets of Śiva
('having the moon for his crest', 'moon-crested')
रहस्युपालभ्यत चन्द्र- शेखरः
Ku.*
 5.58, 86
R.*
 6.34
नखेन कस्य धन्यस्य चन्द्रचूडो भविष्यति Udb. -दाराः (m.
pl.
 ) 'the wives of the moon', the 27 lunar mansions mythologically regarded as so many daughters of Dakṣa and married to the moon. -द्युतिः sandal-wood.
f.
 moon-light. -नामन्m. camphor. -निभ
a.
 bright, handsome. -निर्णिज्
a.
 having a brilliant garment
पतरेव चचरा चन्द्रनिर्णिक्
Rv.*
 1.16.8. -पञ्चागम् the luni-solar calendar.-पादः a moon-beam
नियमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादैः
Me.*
 7
Māl.
 3.12. -प्रज्ञप्तिः
f.
N.
 of the sixth Upāṅga of the Jainas. -प्रभा moon-light. -प्रासादः An apartment at the house-top
Ks.
बाला large cardamoms.
moon-light. -बिन्दु the sign for the nasal ()-बुध्न
a.
 having a bright standing ground
चन्द्रबुध्नो मदवृद्धो मनीषिभिः
Rv.*
 1.52.3. -भस्मन्
n.
 camphor.-भागा
N.
 of a river in the south. -भासः a sword
see चन्द्रहास. -भूति
n.
 silver. -मणिः the moon-stone
मण्डलम् the orb or disc of the moon.
the lunar sphere.
a halo round the moon. -मुखी a moon-faced (i. e. lovely) woman. -रेखा, -लेखा the digit or streak of the moon
अथवा रत्नाकराद् ऋते कुतश्चन्द्रलेखायाः प्रसूतिः Nāg.2. -रेणुः a plagiarist. -लोकः the world of the moon. -लोहकम्, -लौहम्, -लौहकम् silver.-वंशः the lunar race of kings, the second great line of royal dynasties in India. -वदन
a.
 a moon-faced.-वल्ली, -वल्लरी The soma plant
L.
 D. B.
व्रतम् a kind of vow or penance
=
 चान्द्रायण q. v.
a regal property or virtue. -विहंगमः A kind of bird
L.
 D. B.
शाला a room on the top (of a house
&c.
 )
चन्द्रशाला शिरोगृहम् Amar.
वियद्गतः पुष्पकचन्द्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति
R.*
 13.4.
moonlight. -शालिका a room on the top of a house. -शिला the moon-stone
प्रह्लादिता चन्द्रशिलेव तूर्णम्
Bk.*
 11.15
ननु भणामि एषा सा चन्द्रमणिशिलेति Nāg.2. -संज्ञः camphor. -संभव
N.
 of Budha or Mercury. (-वा) small cardamoms. -सालोक्य attainment of the lunar heaven. -हन्
m.
 an epithet of Rāhu.
हासः a glittering sword.
the sword of Rāvaṇa
हे पाणयः किमिति वाञ्छथ चन्द्रहासम् B.
R.*
 1.56, 61.
N.
 of a king of Kerala, son of Sudhārmika. [He was born under the Mūla asterism and his left foot had a redundant toe
for this his father was killed by his enemies, and the boy was left an orphan in a state of destitution. After much exertion he was restored to his kingdom. He became a friend of Krisna and Arjuna when they came to the South in the course of their wanderings with the sacrificial horse.] (-सम्) silver.
Apte 1890
English
चंद्र a. [चंट् णिच् रक्] Ved. 1 Glittering, bright, shining (as gold).
2 Lovely, beautiful.
द्रः 1 The moon: यथा प्रह्लादनाच्चंद्रः R. 4. 12
हृतचंद्रा तमसेव कौमुदी 8. 37
न हि संहरते ज्योत्स्नां चद्रश्चांडालवेश्मनि H. 1. 61
मुख°, वदन° &c.
पर्याप्तचंद्रेव शरत्त्रियामा Ku. 7. 26 (for mythological account see सोम).
2 The moon, as a planet.
3 Campher
विलेपनस्याधिकचंद्रभागताविभावनाच्चापललाप पांडुतां N. 1. 51.
4 The eye in a peacock's tail.
5 Water.
6 Gold (n. also).
7 A lovely or agreeable phenomenon.
8 A spot similar to the moon
9 The symbol or mark of a Visarga.
10 A reddish kind of pearl.
11 The fifth lunar mansion.
12 The number ‘one’. (Used at the end of comp. चंद्र means ‘excellent’, ‘eminent’, or ‘illustrious’
as पुरुषचंद्रः ‘a moon of men’, an excellent or illustrious man).
द्रा 1 Small cardamoms.
2 An open hall only furnished with a roof.
3 An awning, a canopy.
Comp.
अंशुः {1} Viṣṇu. {2} a moon-beam.
अर्धः the half moon
Pt. 4. °चूडामणिः, °मोलिः, °शेखरः epithets of Śiva.
आतपः {1} moon-light. {2} awning. {3} an open hall only furnished with a roof.
आत्मजः,
औरसः,
जः,
जातः,
तनयः,
नंदनः,
पुत्रः the planet Mercury.
आनन a. moon-faced. (
नः) an epithet of Kārtikeya.
आपीडः an epithet of Śiva.
आभासः ‘false moon’, an appearance in the sky resembling the real moon.
आह्वयः camphor.
इष्टा a lotus plant, or a collection of lotuses, blossoming during the night.
उदयः {1} moon-rise. {2} awning. {3} a mercurial preparation used in medicine. (
या) a kind of medicine for the eyes.
उपलः the moon-stone.
कला {1} a digit of the moon
राहोश्चंद्रकलामिवाननचरीं दैवात्समासाद्य मे Māl. 5. 28. {2} the crescent before or after the new moon.
कांतः,
माणिः the moonstone (supposed to ooze away under the influence of the moon)
द्रवति च हिनरश्मावुद्गते चद्रकांतः U. 6. 12
Śi. 4. 58
Amaru. 57
Bh. 1. 21
Māl. 1. 24. (
तः
तं) the white eatable water-lily blossoming during the night. (
तं) sandal-wood.
कांता {1} a night. {2} the wife of the moon. {3} moon-light.
कांतिः f. moon-light. (
n.) silver.
क्षयः the new-moon-day or the last day of a lunar month (अमा) when the moon is not visible.
गृहं the fourth sign of the zodiac, Cancer.
गोलः the world of the moon, lunar sphere. °रथः a deceased progenitor, the manes.
गोलिका moonlight.
ग्रहणं an eclipse of the moon.
चं वला a small fish
चूडः,
मौलिः, शेखरः,
चूडामणिः epithets of Śiva
(‘having the moon for his crest’, ‘moon-crested’)
रहस्युपालभ्यत चंद्रशेखरः Ku. 5. 58, 86
R. 6. 34.
दाराः (m. pl.) ‘the wives of the moon’, the 27 lunar mansions mythologically regarded as so many daughters of Dakṣa and married to the moon.
द्युतिः sandal-wood. (
f.) moon-light.
नामन् m. camphor.
निभ a. bright, handsome.
पंचागं the luni-solar calendar.
पादः a moon-beam
Me. 70
Māl. 3. 12.
प्रभा moon-light.
बाला {1} large cardamoms. {2} moon-light.
बिंदु the sign for the nasal (ँ).
भस्मन् n. camphor.
भागा N. of a river in the south.
भासः a sword
see चंद्रहास.
भूति n. silver.
मणिः the moon-stone.
मंडलं {1} the orb or disc of the moon. {2} the lunar sphere. {3} a halo round the moon.
मुखी a moon-faced (i. e. lovely) woman.
रेखा, लेखा the digit or streak of the moon.
रेणुः a plagiarist.
लोकः the world of the moon.
लोहकं,
लौहं,
लौहकं silver.
वंशः the lunar race of kings, the second great line of royal dynasties in India.
वदन a. a moon-faced.
व्रतं {1} a kind of vow or penance = चांद्रायण q. v. {2} a regal property or virtue.
शाला {1} a room on the top (of a house &c.)
वियद्गतः पुष्पकचंद्रशालाः क्षणं प्रतिश्रुन्मुखराः करोति R. 13. 40. {2} moonlight.
शालिका a room on the top of a house.
शिला the moon-stone
Bk. 11. 15.
संज्ञः camphor.
संभवः N. of Budha or Mercury. (
वा) small cardamoms.
सालोक्य attainment of the lunar heaven.
हन् m. an epithet of Rāhu.
हासः {1} a glittering sword. {2} the sword of Rāvaṇa
हे पाणयः किमिति वांछथ चंद्रहासं B. R. 1. 56, 61. {3} N. of a king of Kerala, son of Sudhārmika. [He was born under the Mūla asterism and his left foot had a redundant toe
for this his father was killed by his enemies, and the boy was left an orphan in a state of destitution. After much exertion he was restored to his kingdom. He became a friend of Kṛṣṇa and Arjuna when they came to the South in the course of their wanderings with the sacrificial horse.] (
सं) silver.
Monier Williams Cologne
English
चन्द्र॑ mf(आ)n. (fr. श्चन्द्र॑, q.v.) glittering, shining (as gold), having the brilliancy or hue of light (said of gods, of water [RV. x, 121, 9
TS.
 vi] and of Soma),
RV.
VS.
TS.
 vi
TBr.
 i
चन्द्र॑
m.
 the moon (also personified as a deity,
Mn.
&c.
 ),
VS.
ŚBr.
&c.
 (ifc. f(आ). ,
MBh.
 ix
R.
&c.
 )
चन्द्र॑
m.
 ifc. ‘the moon of’ i.e. the most excellent among (e.g. पार्थिव- [g. व्याघ्रादि,
Kāś.
 ] or नरेन्द्र- [Ratnāv. i, 4], ‘a most excellent king’)
the number ‘one’,
Sūryas.
a lovely or agreeable phenomenon of any kind,
L.
a spot similar to the moon,
BhP.
 iv, 15, 17
the eye in a peacock's tail,
L.
the mark of the Visarga, Tantr.
a kind of reddish pearl,
L.
camphor,
AgP.
 xxxv, 15
water,
L.
the Kāmpilla plant,
L.
a metre of 4 × 19 syllables
N.
 of a Daitya (= -वर्मन्, king of the Kāmbojas),
MBh.
 i, 2667
of a son of Kṛṣṇa,
BhP.
 x, 61, 13
of a son of Viśva-gandhi and father of Yuvanāśva, ix, 6, 20
of a grammarian (= -गोमिन्),
Rājat.
 i, 176
of a king,
Pañcat.
 v, 9, 2 and 10, 0/1
of one of the ancestors of the Gauḍa Brāhmans
of several other men,
Rājat.
 vi
f.
one of the 18 minor Dvīpas,
L.
=
 -पर्वत,
R.
 vi, 26, 6
चन्द्र॑
n.
 (Naigh. i, 2
also
m.
 ,
L.
 ) gold,
RV.
 ii, 2, 4
AV.
 xii, 2, 53
VS.
 iv, xix
ŚBr.
TāṇḍyaBr.
 vi, 6
KātyŚr.
चन्द्र॑
n.
 a kind of sour rice-gruel,
L.
N.
 of a Sāman,
KātyŚr.
 xxvi
Lāṭy.
Monier Williams 1872
English
चन्द्र, अस्, आ, अम् (originally श्चन्द्र
cf. अश्व-
श्चन्द्र, पुरु-श्च्°, &c.), Ved. glittering, shining
(as gold), having the brilliancy or hue of light
(अस्), m. the moon (regarded as a planet), the moon
personified or regarded as a deity
any eminent or
illustrious person (at end of comp., e. g. पुरुष-
चन्द्र, a moon of men, an excellent or eminent
man, the moon being regarded as the most beautiful
of the planets)
a lovely or agreeable phenomenon
of any kind, anything which gives pleasure
a spot
similar to the moon
the eye in a peacock's tail
the symbol or mark of the Visarga
gold
a reddish
kind of pearl
water
camphor
a particular plant,
= काम्पिल्ल
N. of a metre consisting of four lines
of nineteen syllables each
N. of a Daitya, = Can-
dra-varman, king of the Kāmbojas
also of a son
of Viśva-gandhi and father of Yuvanāśva
N. of a
grammarian
of a king
of one of the ancestors of
the Gauḍa Brāhmans, and of several other men
one
of the eighteen minor Dvīpas or divisions of the
known continent
N. of one of the principal branches
of the river Candra-bhāgā
N. of a mountain
(आ),
f. a hall covered only at the top
an awning, a
canopy
small cardamoms
Cocculus Cordifolius, =
गुडूची
(ई), f. Serratula Anthelmintica, = वाकुची
(अम्), n. gold
a kind of sour rice-gruel, = चुक्र
N. of a Sāman
[cf. अर्ध-चन्द्र।]
—चन्द्र-
कला, f. a digit or one-sixteenth of the moon's disc,
(each digit is personified as a female divinity, and
worshipped in Tantrika ceremonies)
the crescent
before or after the new moon
a kind of fish, =
वाचा or बाचा, Pimelodus Vacha
title of a drama.
—चन्द्र-कवि, इस्, m., N. of a poet.
—चन्द्र-
काटुकि, इस्, m., N. of a man.
—चन्द्र-कान्त, अस्,
आ, अम्, lovely as the moon
(अस्), m. a fabulous
gem, the moon-stone, supposed to be formed from the
congelation of the rays of the moon and to dissolve
under the influence of its light
a kind of crystal or
jasper may perhaps be meant
(अम्, अस्), n. m. the
white eatable water-lily, blossoming during the night
(अम्), n. sandal-wood
(आ), f. the wife of the moon
the night.
—चन्द्र-कान्ति, इस्, f. the brilliancy or lus-
tre of the moon, moonlight.
—चन्द्र-कालानल (°ल-
अन्°), अम्, n. a kind of diagram.
—चन्द्र-कीर्त्ति, इस्,
m., N. of an author.
—चन्द्र-कुल, अम्, n., N. of
a town.
—चन्द्र-कुल्या, f., N. of a river in Kaś-
mīra.
—चन्द्र-केतु, उस्, m., N. of a man
also of
a son of Lakṣmaṇa.
—चन्द्र-कोष, अस्, m. title
of a lexicon.
—चन्द्र-गर्भ, अस्, m. title of a
Buddhist Sūtra work.
—चन्द्र-गिरि, इस्, m., N. of
a mountain
also of a prince.
—चन्द्र-गुप्त, अस्,
m. ‘moon-protected, ’ N. of a renowned king, the
Σανδο-κυπτος or Σανδρο-κοττος of the Greeks, who
is supposed to have reigned at Pāṭali-putra, or the mo-
dern Patna, about 315 B. C., (he was installed by the
Brāhman Cāṇakya after causing the death of Nanda,
and was the founder of a new dynasty)
N. of two kings
of the Gupta dynasty
the registrar of Yama's court
(in the latter sense a wrong form for चित्र-गुप्त).
—चन्द्र-गोमिन्, ई, m., N. of a grammarian.
—चन्-
द्र-गोल, अस्, m. the lunar orb or sphere.
—चन्द्र-
गोल-स्थ, अस्, m. ‘dwelling in the lunar sphere, ’ a
deceased progenitor, the manes.
—चन्द्र-गोलिका, f.
moonlight.
—चन्द्र-ग्रहण, अम्, n. an eclipse
of the moon.
—चन्द्र-चञ्चल, अस्, आ, m. f. a
small fish called Chanda, = चन्द्रक.
—चन्द्र-
चूड, अस्, m. an epithet of Śiva (whose diadem is a
crescent), [cf. चन्द्र-मौलि, चन्द्र-शेखर, &c.]
N. of an author.
—चन्द्र-चूडामणि, इस्, m. title
of a literary work.
—चन्द्र-चूडाष्टक (°ड-
अष्°), अम्, n., N. of a hymn.
—चन्द्र-ज, अस्, m.
the son of the moon, an epithet of Budha (Mercury).
—चन्द्र-तापन, अस्, m., N. of a Dānava.
—चन्द्र-दक्षिण, अस्, आ, अम्, Ved. offering
anything bright (as gold &c.) in sacrifice.
—चन्द्र-
दत्त, अस्, m., N. of an author.
—चन्द्र-दार,
आस्, m. pl. the twenty-seven lunar mansions, which,
in mythology, are so many nymphs, daughters of
Dakṣa, and wedded to Candra or the moon.
—चन्द्र-देव, अस्, m., N. of a warrior
N. of
a Brāhman of Kaśyapa's family
N. of a poet.
—चन्द्र-द्युति, इस्, m. sandal-wood
[cf. चन्द-
न।]
—चन्द्र-ध्वज-केतु, उस्, m., N. of a Samā-
dhi.
—चन्द्र-नाभ, अस्, m., N. of a Dānava.
—चन्द्र-निभ, अस्, आ, अम्, like the moon, bright,
handsome.
—चन्द्र-निर्णिज्, क्, क्, क्, Ved. one who
has a brilliant garment or appearance
(Sāy.) having
a shape like the moon or whose form causes delight.
—चन्द्र-पञ्चङ्ग, अम्, n. the luni-solar calendar.
—चन्द्र-पाद, अस्, m. a moon-beam. a ray of the
moon.
—चन्द्र-पुत्र, अस्, m. ‘son of the moon, ’
a N. of Budha or Mercury.
—चन्द्र-पुर, अस्, m.,
N. of a town
[cf. चान्द्रपुर।]
—चन्द्र-पुष्पा,
f. a kind of solanum
[cf. श्वेत-कण्टकारी।]
—चन्द्र-प्रकाश, अस्, m. title of a work.
—चन्-
द्र-प्रभ, अस्, m., N. of the Arhat of the present
Ava-sarpiṇī
N. of a king
N. of several persons
(आ), f. moonlight
the plant Serratula Anthelmintica,
= वाकुची
a compound of various drugs used in
jaundice, piles, &c.
N. of a woman.
—चन्द्र-
प्रभाव, अस्, आ, अम्, splendid as the moon.
—चन्द्र-प्रभास्वर-राज, अस्, m., N. of several
Buddhas.
—चन्द्र-प्रिय, अस्, m., N. of a prince.
—चन्द्र-बाला, f. large cardamoms.
—चन्द्र-
बाहु, उस्, m., N. of an Asura.
—चन्द्र-बुध्न,
अस्, आ, अम्, Ved. having a bright standing-ground
(Sāy.) the ground or cause of joy to all creatures.
—चन्द्र-भ, अस्, m., N. of an attendant of
Skanda.
—चन्द्र-भागा, f., N. of a river, the
Chenab, one of the five streams of the Pañjāb.
—चन्द्र-भास, अस्, m. a sword
[cf. चन्द्र-
हास।]
—चन्द्र-भूति, इ, n. silver.
—चन्द्र-
मणि, इस्, m. = चन्द्र-कान्त, the moon-gem.
—चन्द्र-मण्डल, अम्, n. the orb or disc of
the moon
the lunar sphere
a halo round the moon.
—चन्द्र-मनस्, आस्, m., N. of one of the ten
horses of the moon.
—चन्द्र-मस्, आस्, m. (fr.
चन्द्र+मस्, derived fr. rt. मा), the moon, the
deity of the moon
a month.
—चन्द्र-मा, f., N.
of a river.
—चन्द्र-माला, f., N. of a metre
N.
of a river.
—चन्द्र-मुख, अस्, m. ‘moon-faced, ’
N. of a man
(ई), f. a metre consisting of four lines
of ten syllables each
a lovely woman, whose face is
fair as the moon.
—चन्द्र-मौलि, इस्, m. ‘moon-
crested, ’ an epithet of Śiva, (this deity being repre-
sented with a crescent on his forehead)
[cf. चन्द्र-
चूड]
—चन्द्र-रथ, अस्, आ, अम्, Ved. having a
brilliant carriage.
—चन्द्र-राज, अस्, m., N. of a
minister of king Harṣa.
—चन्द्र-रेखा, f. a digit
of the moon.
—चन्द्र-रेणु, उस्, m. a plagiarist, a
poetical thief (who has only the dust of the moon).
—चन्द्र-लेख, अस्, m., N. of a Rākṣasa
(आ),
f. a digit of the moon
the plant Serratula Anthel-
mintica, = वाकुची
N. of a metre consisting of four
lines of thirteen syllables each
N. of another metre
of four lines of fifteen syllables each
N. of a daughter
of the Nāga Su-śravas
also of the wife of Kṣema-
gupta
N. of the daughter of king Vīra-siṃha, also
called Śaśi-kalā.
—चन्द्र-लोक, अम्, n. the sphere
or heaven of the moon.
—चन्द्र-लोचन, अस्, m.,
N. of a Dānava.
—चन्द्र-लोहक or चन्द्र-लौह
or चन्द्र-लौहक, अम्, n. silver.
—चन्द्र-
वंश, अस्, m. the race of the moon, the lunar race
of kings or the second great line of Kṣatriya or
royal dynasties in India. (The progenitor of the
lunar race of kings who reigned at ancient Delhi or
Hāstina-pura was Soma the Moon, the child of the
Ṛṣi Atri and father of Budha. The latter married
Iḷā, daughter of the solar king Ikṣavāku, and had by
her a son, Aila or Purūravas. This last had a son
by Urvaśī, named Āyus, from whom came Nahuṣa,
father of Yayāti. The latter had two sons, Puru and
Yadu, from whom proceeded the two branches of the
lunar line. In the line of Yadu was born Kṛṣṇa
and Bala-rāma
in that of Puru came Dushyanta,
the hero of the Śakuntalā and father of the great
Bharata. Ninth from Bharata came Kuru, and
fourteenth from him Śāntanu, who had a son
Vicitra-vīrya and a step-son Vyāsa. The latter
married the two widows of his half-brother, and had
by them Dhṛta-rāṣṭra and Pāṇḍu, the wars of
whose sons form the subject of the Mahā-bhārata)
[cf. सूर्य-वंश।]
—चन्द्रवंशिन्, ई, m. one of
the lunar dynasty.
—चन्द्र-वक्त्रा, f., N. of a
town.
—चन्द्र-वत्, आन्, अती, अत्, Ved. brilliant,
golden, abounding in gold
illuminated by the moon
(ती), f., N. of a daughter of Su-nābha and wife of
Gada
N. of a princess
the wife of a potter
N. of
a town or district.
—चन्द्र-वत्स, आस्, m., N. of
a people.
—चन्द्र-वदन, अस्, आ, अम्, moon-
faced, having a face fair as the moon.
—चन्द्र-
वर्ण, अस्, आ, अम्, Ved. of brilliant or bright colour.
—चन्द्र-वर्त्मन्, अ, n., N. of a metre consisting
of four lines of twelve syllables each.
—चन्द्र-
वर्मन्, आ, m., N. of a king of the Kāmbojas
also
of a prince conquered by Samudra-gupta.
—चन्द्र-
वल्लरी, f. a kind of Asclepias, = सोम-वल्लरी or
ब्रह्मी-शाक.
—चन्द्र-वल्ली, f., N. of several
plants, = प्र-सारणी, माधवी, and सोम-लता।
—चन्द्र-वसा, f., N. of a river.
—चन्द्र-विन्दु,
उस्, m. the sign for the nasal Z.
—चन्द्र-विमल,
अस्, m., N. of a Samādhi (pure as the moon).
—चन्द्र-विमल-सूर्य-प्रभास-श्री, ईस्, m., N.
of a Buddha (the beauty of whom is spotless like the
moon and brilliant as the sun).
—चन्द्र-विहङ्-
गम, अस्, m. a kind of crane, Ardea Nivea.
—चन्द्र-व्रत, अम्, n. a kind of vow or penance
[cf. चान्द्रायण]
a regal property or virtue.
—चन्द्र-शर्मन्, आ, m., N. of a Brāhman.
—चन्-
द्र-शाला, f. an upper room, an apartment on the
house-top
moonlight.
—चन्द्र-शालिका, f. a room
on the top of a house.
—चन्द्र-शिला, f. a kind of
gem, moon-stone [cf. चन्द्र-कान्त]
N. of one of
the Mātṛs attending on Skanda.
—चन्द्र-शुक्ल,
अस्, m., N. of one of the eight Upa-dvīpas in Jambu-
dvīpa.
—चन्द्र-शूर, अम्, n. a kind of fruit, =
चन्द्रिका, कारवी, &c., commonly हालिम्, Lepidium
Sativum.
—चन्द्र-शेखर, अस्, m. an epithet of
Śiva [cf. चन्द्र-मौलि]
N. of a prince whose
minister was the father of Viśva-nātha, the author
of the Sāhitya-darpaṇa
or N. of that minister
N.
of a commentator on Kālidāsa's Śakuntalā (perhaps
identical with the minister of the same name)
N. of
the author of the play Madhurā-niruddha
N. of a
mountain.
—चन्द्रशेखर-चम्पू-प्रबन्ध,
अस्, m. title of a work.
—चन्द्र-श्री, ईस्, m., N. of a
prince.
—चन्द्र-सञ्ज्ञ, अस्, m. ‘having any name
of the moon, ’ camphor.
—चन्द्र-सम्भव, अस्,
m. son of the moon, i. e. Budha, the planet Mercury
(आ), f. small cardamoms.
—चन्द्र-सरस्, अस्, n.
‘moon-lake, ’ N. of a lake.
—चन्द्र-सालोक्य, अम्, n.
attainment of the lunar heaven.
—चन्द्र-सिंह, अस्,
m., N. of a king, son of Darpa-nārāyaṇa.
—चन्द्र-
सुत, अस्, m. = चन्द्र-ज.
—चन्द्र-सुरस, अस्,
m. the plant Vitex Negundo.
—चन्द्र-सूर्य, औ,
m. du. moon and sun.
—चन्द्र-सूर्य-जिह्मीकर-
प्रभ, अस्, m., N. of a Buddha (whose splendor
obscures moon and sun).
—चन्द्र-सूर्य-प्रदीप,
अस्, m., N. of a Buddha (illuminating moon and
sun).
—चन्द्र-सेन, अस्, m., N. of a prince, son
of Samudra-sena.
—चन्द्र-हन्, आ, m., N. of a
Dānava.
—चन्द्र-हनु, उस्, and चन्द्र-हन्तृ,
ता, m., N. of a Dānava.
—चन्द्र-हास, अस्, m. a
glittering scimitar [‘deriding the moon
’ cf. चन्द्र-
भास]
the sword of Rāvaṇa
N. of a prince
(आ),
f. the plant Cocculus Cordifolius [cf. गुडूची]
(अम्), n.
silver.
—चन्द्राकर (°र-आक्°), अस्, m., N. of a man.
—चन्द्राकृति (°र-आक्°), इस्, इस्, इ, moon-shaped
like the moon (in roundness, &c.).
—चन्द्राग्र (°र-
अग्°), अस्, आ, अम्, Ved. having a brilliant beginning
(Sāy.) having joy or gold at the head or as the chief
subject.
—चन्द्राङ्गद (°र-अङ्°), अस्, m., N. of a
son of king Indra-sena.
—चन्द्रातप (°र-आत्°), अस्,
m. moonlight
an open hall, one only furnished with a
roof
an awning.
—चन्द्रात्मज (°र-आत्°), अस्, m.
the son of the moon, the planet Mercury.
—चन्द्रा-
नन (°र-आन्°), अस्, आ, अम्, moon-faced
(अस्), m.
an epithet of Skanda.
—चन्द्रापीड (°र-आप्°), अस्,
m. an epithet of Śiva
N. of a son of Janamejaya
of a king of Kaśmīra, the brother of Tārā-pīḍa
of
a son of king Tārā-pīḍa.
—चन्द्राभ-वक्त्र
(°र-आभ्°), अस्, आ, अम्, whose face is moon-like.
—चन्द्राभास (°र-आभ्°), अस्, m. a false moon,
an appearance in the sky like the real moon.
—चन्द्रार्क (°र-अर्°), औ, m. du. moon and sun
(ई), f. title of an astronomical work by Dina-kara.
—चन्द्रार्क-दीप, अस्, m., N. of a Buddha, =
चन्द्र-सूर्य-प्रदीप.
—चन्द्रार्ध (°र-अर्°),
अस्, m. a half-moon.
—चन्द्रार्ध-कृतशेखर,
अस्, m. an ascetic who imitates the appearance of Śiva.
—चन्द्रार्ध-चूदामणि, इस्, m. or चन्द्रार्ध-
मौलि, इस्, m. an epithet of Śiva.
—चन्द्रालोक
(°र-आल्°), अस्, m. title of a work on rhetoric by
Jaya-deva.
—चन्द्रावती, f., N. of a place of
pilgrimage
N. of the wife of king Dharma-sena.
—चन्द्रावर्ता (°र-आव्°), f. a metre consisting
of four lines of fifteen syllables each.
—चन्द्रावली
(°र-आव्°), f., N. of one of Kṛṣṇa's female com-
panions.
—चन्द्रावलोक (°र-अव्°), अस्, m., N. of
a prince.
—चन्द्राश्व (°र-अश्°), अस्, m., N. of a
son of Dhundhu-māra.
—चन्द्रास्पदा (°र-आस्°), f.,
N. of a plant.
—चन्द्राह्वय (°र-आह्°), अस्, m.
camphor.
—चन्द्रेष्टा (°र-इष्°), f. an assemblage
of lotuses blossoming during the night (lit. ‘loved
by the moon’).
—चन्द्रोदय (°र-उद्°), अस्, m.
moon-rise
an awning, a cloth or sheet spread over
the large open courts of Hindū houses upon festive
occasions
a mercurial preparation used in medicine
N. of a warrior on the side of the Pāṇḍavas
(आ), f.
a medicine for the eyes.
—चन्द्रोन्मीलन (°र-
उन्°), अम्, n. title of a work.
—चन्द्रोपल (°र-
उप्°), अस्, m. the moon-gem
[cf. चन्द्र-कान्त।]
Macdonell
English
चन्द्र cand-rá,
a.
 shining, bright
lovely
🞄m. moon (also as a deity)
—° = chief among —
🞄N.
n.
 gold: a-ka,
m.
 (—°
a.
 ikā) moon
eye 🞄in a peacockʼs tail
N.
-kalā,
f.
 sixteenth 🞄part of the moonʼs disc (as seen on the day 🞄before or after new moon)
-kānta,
a.
 lovely 🞄as the moon
m.
 moon-stone (a fabulous gem 🞄formed of the congealed rays of the moon, 🞄glittering & exuding cool moisture in moonlight 🞄only): -maṇi-maya,
a.
 made of moonstone, 🞄-maya,
a.
 id..
Benfey
English
चन्द्र चन्द् + र,
m.
1. The moon,
MBh. 11, 220.
2. A moon-like spot,
Bhāg. P. 4, 15, 7.
3. A proper name,
MBh. 1, 2667.
4. The name of a
mountain, Rām. 6, 26, 6.
--
Comp.
 अर्-
ध-, see separately. पूर्ण-,
m.
 the
full of the moon, Rām. 3, 53, 44.
राम-,
m.
 the second of the three renowned
Rāmas, the son of Daśaratha, and hero
of the Rāmāyaṇa. शरच्चन्द्र, i. e.
शरद्-,
m.
 the autumnal moon.
Hindi
Hindi
चंद्रमा के लिए नाम
Apte Hindi
Hindi
चन्द्रः
पुं*
 - चन्द् - णिच् - रक्
चन्द्रमा
चन्द्रः
पुं*
 - -
चन्द्र ग्रह
चन्द्रः
पुं*
 - -
कपूर
चन्द्रः
पुं*
 - -
मयूर पंखों में ‘आँख’ का चिह्न
चन्द्रः
पुं*
 - -
जल
चन्द्रः
पुं*
 - -
सोना
चन्द्र
वि* - चन्द्र+णिच्+रक्
"चमकीला, उज्ज्वल, देदीप्यमान"
चन्द्र
वि* - चन्द्र+णिच्+रक्
सुन्दर
चन्द्रः
पुं*
 - चन्द्र+णिच्+रक्
"चन्द्रमा, चाँद"
चन्द्रः
पुं*
 - चन्द्र+णिच्+रक्
कपूर
चन्द्रः
पुं*
 - चन्द्र+णिच्+रक्
मोर की पूँछ का चन्दा
चन्द्रः
पुं*
 - चन्द्र+णिच्+रक्
पानी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತ್ರಿಯ ಮಗ /ಸೋಮ /ಕಲಾನಿಧಿ /ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿ
निष्पत्तिः - > चदि (आह्वाने)+ णिच् - "रक्" (उ० २-१३)
प्रयोगाः - > "यतो बृहत्पार्वणचन्द्रचारु तस्यातपत्रं बिभिराम्बभूवे"
उल्लेखाः - > माघ० ३-२
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಚ್ಚ ಕರ್ಪೂರ
प्रयोगाः - > "विलेपनस्याधिकचन्द्रभागताविभावनाच्चापललाप पाण्डुताम्"
उल्लेखाः - > नैष० १-५१
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರ್ಣ /ಚಿನ್ನ
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಪಿಲೆಹಿಟ್ಟು ಎಂಬ ಒಂದು ಔಷಧಿ
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನವಿಲುಗರಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಣ್ಣು
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಲ /ನೀರು
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ದೊರೆ
प्रयोगाः - > "क्रूरग्रहः सकेतुः चन्द्रमसम्पूर्णमण्डलमिदानीम्"
उल्लेखाः - > मुद्रा० १-६
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಸರ್ಗದ ಚಿಹ್ನೆ
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರತ್ನ
चन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರದೇವತಾಕವಾದ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ನಕ್ಷತ್ರ
चन्द्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ರಮ್ಯವಾದ /ಮನೋಹರವಾದ
चन्द्र
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಆಹ್ಲಾದಕರವಾದ /ಸಂತೋಷವುಂಟುಮಾಡುವ
विस्तारः - > "चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः । स्वर्णे सुधांशौ कर्पूरे काम्पिल्ये मेचकेऽपि च" - हेम० ।
L R Vaidya
English
caMdra {% m. %} 1. The moon, न हि संहरते ज्योत्न्सां चंद्रश्छांडालवेश्मनि Hit.i., पर्याप्तचंद्रेव शरत्त्रियामा K.S.vii.26
2. the moon regarded as a planet
3. the eye in a peacock’s tail
4. camphor, विलेपनस्याधिकचंद्रभागताविभावनाच्चापललाप पांडुताम् Na.i.51
5. water
6. gold. (When used at the end of a compound चंद्र means ‘excellent, ’ ‘eminent, ’ e.g. पुरुषचंद्र).
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
Latin
चन्द्र m. (r. चन्द् s. र) luna. SU. 2. 25.
v. चन्द.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
मणि
पु
मणि, सूर्य, चन्द्र, हेमाचल, रत्नानुराग, राजन्, द्विज
मणिः सूर्यो मणिश्चन्द्रो मणिर्हेमाचलो गिरिः ।
मणी रत्नानुरागश्च मणी राजा मणिर्द्विजः ॥ ४५ ॥
verse 1.1.1.45
page 0004
द्विजराज
पु
द्विजराज, हंस, अग्नि, गरुड, चन्द्र
हंसेऽग्नौ गरुडे चन्द्रे द्विजराज इति ध्वनिः ।
verse 2.1.1.65
page 0012
राजन्
पु
राजन्, चन्द्र, नृप
राजा चन्द्रो नृपे राजा पयः क्षीरं पयो जलम् ।
verse 3.1.1.87
page 0013
चन्द्र
पु
चन्द्र, शशाङ्क, स्वर्ण
शशाङ्कस्वर्णयोश्चन्द्रः किटिः सूकर-लोहयोः ॥ १७ ॥
verse 3.1.1.17
page 0014
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
चन्द्र father of Bhagīratha Megha (Kusumāñjaliprakāśa-
prakāśikā) and of Mahādeva. L. 1951. See Candrapati.
चन्द्र son of Kavikarṇapūra. See Kavicandra.
चन्द्र poet. Śp. p. 27. 28. See Caṇḍālacandra, Tila-
candra, Jalacandra, Laḍahacandra, Līlācandra, Saṃ-
grāmacandra.
चन्द्र author of the Candravyākaraṇa. See Candragomin.
चन्द्र a commentator on the Aṣṭāngahṛdaya. Often
mentioned in the marginal glosses on IO. 72. Quoted
by Herambasena L. 206. See Candracandana.
चन्द्र
Prākṛtabhāṣāntaravidhāna. Bühler 556.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
candra,
(1) nt. (in Skt. only m. in this sense), moon: yathaiva candra … tārakai parivṛtaṃ (no v.l.
read parī° m.c.) LV 〔75.7〕 (vs)
(2) (= Skt. Lex. id.
Skt. candraka, Pali and AMg. candaka), spot or ‘eye’ on a peacockʼs tail: moracandrasamaiś candrair Laṅk 〔365.12〕 (vs), with (moon-shaped) spots like the eyes on a peacockʼs tail
(3) n. of a former Buddha: Av 〔i.81.1 ff.〕
(4) n. of a young brahman who died and was reborn as a god: Av 〔i.295.11〕
(5) n. of a prince: Mv 〔iii.172.9 ff.〕
Indian Epigraphical Glossary
English
candra (IE 7-1-2
EI 25), ‘one’.
Lanman
English
candrá, a. shining, shimmering
as m. the
moon
the moon-god. [for ścandrá, q. v.]
Abhyankara Grammar
English
चन्द्र a famous Buddhist Sanskrit grammarian whose grammar existing in the Tibetan script, is now available in the Devana- gar script. The work consists of six chapters or Adhyayas in which no technical terms or sanjnas like टि, घु are found. There is no section on Vedic Grammar and accents. The work is based on Panini's grammar and is believed to have been written by Candra or Candragomin in the 5th cen- tnry A. D. Bhartrhari in his Vakyapadiya refers to him
cf. स नीतो बहुशाखत्वं चन्द्राचार्यादिभिः पुनः Vakyapadiya II. 489. A summary of the work is found in the Agni- purana, ch. 248-258.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[चन्द्र] , f. चन्द्री ein Frauenname, Damayantīk. 247.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chu
१) अप् २) अब्धातु ३) अम्बु ४) अम्भस् ५) उदक ६) चन्द्र ७) जल ८) तोय ९) नदी १०) पयः ११) पानीय १२) प्रवाह १३) मूत्र १४) वारि १५) सरित् १६) सलिल १७) सलिलोदक १८)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
ज्योतिष्काः पञ्च चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकाः ।
-wordlist-
ज्योतिष्क (पुं), चन्द्र (पुं), अर्क (पुं), ग्रह (पुं), नक्षत्र (पुं), तारक (पुं)
--source--
चन्द्रमाः कुमुदबान्धवो दशश्वेतवाज्यमृतसूस्तिथिप्रणीः ।
कौमुदीकुमुदिनीभदक्षजारोहिणीद्विजनिशौषधीपतिः ॥ १०४ ॥
जैवातृकोऽब्जश्च कलाशशैणच्छायाभृदिन्दुर्विधुरत्रिदृग्जः ।
राजा निशो रत्नकरौ च चन्द्रः सोमोऽमृतश्वेतहिमद्युतिर्ग्लौः ॥ १०५ ॥
-wordlist-
चन्द्रमस् (पुं), कुमुदबान्धव (पुं), दशश्वेतवाजिन् (पुं), अमृतसू (पुं), तिथिप्रणी (पुं), कौमुदीपति (पुं), कुमुदिनीपति (पुं), भपति (पुं), दक्षजापति (पुं), रोहिणीपति (पुं), द्विजपति (पुं), निशापति (पुं), ओषधीपति (पुं), जैवातृक (पुं), अब्ज (पुं), कलाभृत् (पुं), शशभृत् (पुं), एणभृत् (पुं), छायाभृत् (पुं), इन्दु (पुं), विधु (पुं), अत्रिदृग्ज (पुं), राजन् (पुं), निशारत्न (पुं), निशाकर (पुं), चन्द्र (पुं), सोम (पुं), अमृतद्युति (पुं), श्वेतद्युति (पुं), हिमद्युति (पुं), ग्लौ (पुं)
--source--
जातिकोशं जातिफलं कर्पूरो हिमवालुका ।
घनसारः सिताभ्रश्च चन्द्रोऽथ मृगनाभिजा ॥ ६४३ ॥
मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी गन्धधूल्यपि ।
-wordlist-
जातिकोश (क्ली), जातिफल (क्ली), कर्पूर (पुंक्ली), हिमवालुका (स्त्री), घनसार (पुं), सिताभ्र (पुं), चन्द्र (पुंक्ली), मृगनाभिजा (स्त्री), मृगनाभि (स्त्री), मृगमद (पुं), कस्तूरी (स्त्री), गन्धधूली (स्त्री)
--source--
स्याद्रूप्यं कलधौतताररजतश्वेतानि दुर्वर्णकं
खर्जूरं च हिमांशुहंसकुमुदाभिख्यं सुवर्णं पुनः ।
स्वर्णं हेमहिरण्यहाटकवसून्यष्टापदं काञ्चनं
कल्याणं कनकं महारजनरैगाङ्गेयरुक्माण्यपि ॥ १०४३ ॥
कलधौतलोहोत्तमवह्निबीजान्यपि गारुडं गैरिकजातरूपे ।
तपनीयचामीकरचन्द्रभर्मार्जुननिष्ककार्तस्वरकर्बुराणि ॥ १०४४ ॥
जाम्बूनदं शातकुम्भं रजतं भूरि भूत्तमम् ।
-wordlist-
रूप्य (क्ली), कलधौत (क्ली), तार (क्ली), रजत (क्ली), श्वेत (क्ली), दुर्वर्णक (क्ली), खर्जूर (क्ली), हिमांश्वाह्वय (क्ली), हंसाह्वय (क्ली), कुमुदाह्वय (क्ली), सुवर्ण (पुंक्ली), स्वर्ण (पुंक्ली), हेमन् (क्ली), हेम (पुंक्ली), हिरण्य (पुंक्ली), हाटक (पुंक्ली), वसु (क्ली), अष्टापद (पुंक्ली), काञ्चन (क्ली), कल्याण (क्ली), कनक (क्ली), महारजन (क्ली), रै (पुंस्त्री), गाङ्गेय (क्ली), रुक्मन् (क्ली), कलधौत (क्ली), लोहोत्तम (क्ली), वह्निबीज (क्ली), गारुड (क्ली), गैरिक (क्ली), जातरूप (क्ली), तपनीय (क्ली), चामीकर (क्ली), चन्द्र (पुंक्ली), भर्मन् (क्ली), अर्जुन (क्ली), निष्क (क्ली), कार्तस्वर (क्ली), कर्बुर (क्ली), जाम्बूनद (क्ली), शातकुम्भ (क्ली), रजत (क्ली), भूरि (क्ली), भूत्तम (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
इन्दु
इन्दु, चन्द्र, चन्द्रमस्, ओषधीश, सोम, राजा, रोहिणीवल्लभ, अब्ज, ऋक्षेश, अत्रिनेत्रप्रसूत, प्रालेयांशु, श्वेतरोचिस्, शशाङ्क, द्विजराज, रजनिकर, पीयूषरुचि, निशीथिनीनाथ, जैवातृक, मृगाङ्क, विधु, दाक्षायणीरमण
इन्दुश्चन्द्रश्चन्द्रमा ओषधीशः,
सोमो राजा रोहिणीवल्लभोऽब्जः ।
ऋक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः,
प्रालेयांशुः श्वेतरोचिः शशाङ्कः ॥ ४२ ॥
द्विजराजो रजनिकरः पीयूषरुचिर्निशीथिनीनाथः ।
जैवातृको मृगाङ्को विधुश्च दाक्षायणीरमणः ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.42
page 0006
हेमन्
हेमन्, स्वर्ण, जातरूप, सुवर्ण, भर्मन्, रुक्म, हाटक, शातकुम्भ, गाङ्गेय, गैरिक, भूरि, चन्द्र, रै, कल्याण, निष्क, अष्टापद, जाम्बूनद, हिरण्य, कनक, महारजत, काञ्चन, कार्तस्वर, चामीकर, कर्बुर, तपनीय
हेम स्वर्णं जातरूपं सुवर्णं,
भर्मं रुक्मं हाटकं शातकुम्भम् ।
गाङ्गेयं स्याद्गैरिकं भूरि चन्द्रं,
राः कल्याणं निष्कमष्टापदं च ॥ १७३ ॥
जाम्बूनदं हिरण्यं कनकमहारजतकाञ्चनानि स्युः ।
कार्तस्वरचामीकरकर्बुरतपनीयनामानि ॥ १७४ ॥
verse 2.1.1.173
page 0022
नाममाला
Sanskrit
शशिन्, विधु, सुधासूति, कौमुदीप्रिय, कुमुदप्रिय, कलाभृत्, चन्द्रमस्, चन्द्र, कान्तिमत्, ओषधीश्वर
शशी विधुः सुधासूतिः कौमुदीकुमुदप्रियः ।
कलाभृच्चन्द्रमाश्चन्द्रः कान्तिमानोषधीश्वरः ॥ ४७ ॥
verse 0.1.1.47
page 0025
उडुपति, भपति, तारापति, ऋक्षपति, नक्षत्रपति, चन्द्र
उडूनि भानि तारर्क्षं नक्षत्रम् तत्पतिः निशा ।
क्षणदा रजनी नक्तं दोषा श्यामा क्षिपाकरः ॥ ४८ ॥
verse 0.1.1.48
page 0026
निशाकर, क्षणदाकर, रजनीकर, नक्तकर, दोषाकर, श्यामाकर, क्षिपाकर, चन्द्र
उडूनि भानि तारर्क्षं नक्षत्रम् तत्पतिः निशा ।
क्षणदा रजनी नक्तं दोषा श्यामा क्षिपाकरः ॥ ४८ ॥
verse 0.1.1.48
page 0026
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
च, तरु, चन्द्र, चोर
ङो विषये भैरवे च चस्तरौ चन्द्रचोरयोः ॥ १४ ॥
verse 1.1.1.14
page 0120
म, चन्द्र, विधि, शिव
भं धिष्ण्ये भूर्भुवि स्थाने मश्चन्द्रे तु विधौ शिवे ।
verse 1.1.1.34
page 0121
शु, चन्द्र
शुश्चन्द्रे षः सदारः स्यात् तथेष्टे प्रसवे तु षूः ।
verse 1.1.1.43
page 0122
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: चन्द्रः
Root: चन्द्र
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ शशी
Meaning(s):
⇒ Moon
Shloka(s):
2|1|24|1 ► हिमद्युतिः शशी चन्द्रश्चन्द्रमाः शशभृद्विधुः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|24|2 ► परिज्मा रोहिणीकान्तो निशानाथो निशाकरः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|25|1 ► पुनर्युवा दशाश्वो ग्लौरिन्दुः कुमुदबान्धवः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|25|2 ► ओषधीशो निशाकेतुर्मृगलक्ष्माऽत्रिनेत्रजः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|26|1 ► हृद्यांशुरंशुब्जारिरमृतांशुः कलानिधिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|26|2 ► यजतस्तपसः क्लेदुः स्यन्दः स्पन्दो यथासुखः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|27|1 ► प्राचीनतिलको जर्णो व्याप्वः सृप्रस्तृपिस्तृपत्। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|27|2 ► उडुराजः शशाङ्कश्च समुद्रनवनीतकम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|24|1 ⇢ हिमद्युतिः (हिमद्युति) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|1 ⇢ शशी (शशिन्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|1 ⇢ चन्द्रः (चन्द्र) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|1 ⇢ चन्द्रमः (चन्द्रमस्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|1 ⇢ शशभृत् (शशभृत्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|1 ⇢ विधुः (विधु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|2 ⇢ परिज्मा (परिज्मन्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|2 ⇢ रोहिणीकान्तः (रोहिणीकान्त) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|2 ⇢ निशानाथः (निशानाथ) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|24|2 ⇢ निशाकरः (निशाकर) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|1 ⇢ पुनर्युवा (पुनर्युवन्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|1 ⇢ दशाश्वः (दशाश्व) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|1 ⇢ ग्लौः (ग्लौ) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|1 ⇢ इन्दुः (इन्दु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|1 ⇢ कुमुदबान्धवः (कुमुदबान्धव) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|2 ⇢ ओषधीशः (ओषधीश) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|2 ⇢ निशाकेतुः (निशाकेतु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|2 ⇢ मृगलक्ष्मा (मृगलक्ष्मन्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|25|2 ⇢ अत्रिनेत्रजः (अत्रिनेत्रज) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|1 ⇢ हृद्यांशुः (हृद्यांशु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|1 ⇢ अंशुः (अंशु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|1 ⇢ अब्जारिः (अब्जारि) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|1 ⇢ अमृतांशुः (अमृतांशु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|1 ⇢ कलानिधिः (कलानिधि) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|2 ⇢ जयन्तः (जयन्त) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|2 ⇢ तपसः (तपस) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|2 ⇢ क्लेदुः (क्लेदु) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|2 ⇢ स्यन्दः (स्यन्द) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|2 ⇢ स्पन्दः (स्पन्द) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|26|2 ⇢ यथासुखः (यथासुख) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|1 ⇢ प्राचीनतिलकः (प्राचीनतिलक) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|1 ⇢ जर्णः (जर्ण) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|1 ⇢ व्याप्वः (व्याप्व) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|1 ⇢ सृप्रः (सृप्र) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|1 ⇢ तृपिः (तृपि) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|1 ⇢ तृपत् (तृपत्) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|2 ⇢ उडुराजः (उडुराज) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|2 ⇢ शशाङ्कः (शशाङ्क) (पुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
➠ 2|1|27|2 ⇢ समुद्रनवनीतकः (समुद्रनवनीतक) (नपुं) ⇒ Moon ⇒ शशी
Related word(s):
जातिः ➡ ग्रहः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ संवालः
अन्यसंबन्धाः ➡ संवालः
Mahabharata
English
Candra^1 = Śiva (1000 names^2).
Candra^2 (the Moon), v. Soma.
Candra^3, an Asura. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2666 (incarnate as Candravarman, king of the Kāmbojas). Cf. Candramas.
पुराणम्
English
चन्द्र १ / CANDRA I. A prominent asura, also called candravarman. It was this asura, as beautiful as candra (the moon) who was born as the king of kāmboja under the name candravarman (M.B. Ādi Parva, Chapter 67, Verse 31).
चन्द्र २ / CANDRA II. A king born in the Solar dynasty and the son of viśvarandhi and father of yuvanāśva. See vaṁśāvalī)
चन्द्र ३ / CANDRA III. The Purāṇas declare that candra was one of the invaluable things got at the churning of Kṣīrābdhi (ocean of milk) candra, Mahālakṣmī, Surā, Uccaiḥśravas, kaustubha, pārijāta, kāmadhenu, dhanvantari, amṛtam and kālakūṭa were the things thus got from the Ocean of Milk. (M.B. Ādi Parva, Chapter 18 and viṣṇu purāṇa, Part 1, Chapter 9). Also, the evil devatā called jyeṣṭhā, airāvata, the gem named cintāmaṇi and fair damsels like tārā and rumā were got from the Kṣīrābdhi, (kampa rāmāyaṇa, Yuddhakāṇḍa). For general information about candra, see grahas).
चन्द्र ४ / CANDRA IV. (candra deva).1) Birth. The child born to atri by Anasuyā. (See purūravas). In skandha 4 of the devībhāgavata it is stated that it was Brahman who was born as candra. (See atri).2) candra led married life with the wife of his guru. tārā, the very beautiful wife of bṛhaspati, preceptor of the devas happened to reach Candra's home during her perambulation one day. candra and tārā fell in love with each other at first sight and lived in conjugal happiness. And thus days passed by. bṛhaspati, being informed of the fact on enquiry, deputed his disciples to bring tārā back, but to no purpose. bṛhaspati sent his disciples again and again to tārā, but all to no purpose. Then bṛhaspati himself went to the house of candra and invited tārā, this time also to no purpose. Enraged at this the deva guru spoke to candra as follows: “The brahmin-killer, gold-thief, drunkard, he who marries another's wife and he who associates himself with the above three types are responsible for the most terrible five sins, and you, therefore, are not fit enough to reside in Devaloka. Unless you return my wife to me I will curse you.” None of the threats of bṛhaspati could shake candra. He told the Devaguru that tārā who had gone to his house on her own accord would also leave him when she was satiated with him. These words of candra made bṛhaspati all the more angry. He returned home and waited sometime more for Tārā's return. But, he got disappointed, and getting impatient he started again for Candra's house. But, this time the gatekeepers did not let him in.
Terribly angry at the cruel rebuff bṛhaspati sought help of indra. indra sent word to candra asking him to send tārā back home or be prepared for war. Even then candra refused to yield, and indra started for war against candra. But, there was somehow some difference among the devas about all this, and the news reached the asuras. At once śukra, preceptor of the asuras and an old enemy of bṛhaspati met candra and assured him all support in case war broke out between indra and candra. He also strongly advised candra not to return tārā to bṛhaspati. And, ultimately a fierce war began between indra and candra. All activities in the world were thrown into confusion and chaos. At this brahmā on his haṁsa (swan) came to the scene and admonished candra and śukra. They could not but obey brahmā and so were forced to stop fighting. Moreover, candra returned tārā to bṛhaspati.
The quarrel and fighting thus ended for the time being, but another problem cropped up. At the time candra returned tārā to bṛhaspati she was carrying, and bṛhaspati was not aware of the fact. And at last tārā delivered an exceptionally beautiful male child. The naming ceremony of the child was duly performed, bṛhaspati himself acting as its father. When the news reached candra he sent a messenger to bṛhaspati claiming the child was his. bṛhaspati too claimed its fatherhood. This controversy developed almost to the brink of a second devāsura war. At this stage brahmā went to Bṛhaspati's house and questioned tārā as to who really was her child's father, and she named candra. Upon this brahmā asked bṛhaspati to release the child to candra. bṛhaspati did so. (devī bhāgavata, Prathama skandha).3) Wives of candra. candra took twentyseven daughters of dakṣa as his wives. (devī bhāgavata, Saptama skandha). These twentyseven wives are the twentyseven stars. candra circumambulates mahāmeru along with these, his twentyseven wives (Stars). (M.B. Vana Parva, Chapter 163, Verse 33). The names of the twentyseven wives are given hereunder: Aśvinī, bharaṇī, kṛttikā, rohiṇī, Mṛgaśiras, Ārdrā, Punarvasu, Puṣya, Āśleṣā, Janakaṁ, Phālgunī, Uttaraphālgunī, Hasta, citrā, svāti, Viśākhā, Anurādhā, jyeṣṭhā, Mūlā, Purvāṣāḍhā, Uttarāṣāḍhā, Śroṇā, Śraviṣṭha, pracetas, Pūrvaproṣṭhapadā, Uttaraproṣṭhapadā, revatī.
Solar eclipse according to the Purāṇas. The devas and the asuras jointly churned Kṣīrābdhi wherefrom emerged dhanvantari with the Amṛtakumbha (pot of nectar). (See amṛtam).
But an asura māyāvī (magician) called saiṁhikeya absconded to pātāla with the Amṛtakumbha which nobody noticed as everybody was busy with dividing other divine objects. Only after the māyāvī's disappearance was it noticed that the Amṛta kumbha was missing. At once Mahāviṣṇu assumed the figure of a beautiful woman, got back the kumbha and gave it to the devas. The devas began drinking the amṛtam when, at the instance of some other devas, saiṁhikeya, the māyāvī assuming the form of an old brahmin reached svarga, got a share of the amṛta and began to drink it. sūrya and candra (Sun and Moon) who were on guard at the gates divined the secret of the ‘old brahmin’ and informed Mahāviṣṇu about it. He cut the throat of the pseudo-brahmin with his sudarśana cakra. But, half of the nectar he had drunk stayed above the throat and the other half below it. Therefore, though the head and the trunk were severed they remained alive. These two parts, in course of time, evolved as rāhu and ketu.
When the throat was cut some blood as well as some amṛta dropped on two places on the ground, and they became the red onion and the white onion respectively. Some vaidika brahmins used to consider the red onion objectionable for consumption as it was evolved from blood, while the white onion was considered usable as it was evolved from amṛtam.
Ṛāhu and ketu still maintain their hatred for sūrya and candra who had betrayed the asura, who, disguised as brahmin tried to drink the amṛta. Eclipse is the phenomenon of rāhu and ketu swallowing sūrya and candra as and when opportunity presents itself for it. But, since the throat is severed from the body, sūrya and candra thus swallowed get out through the throat. That is the reason why sūrya and candra become visible after the eclipse in over. (kampa rāmāyaṇa, yuddha Kāṇḍa and bhāgavata Aṣṭama skandha).5) candra besame Calf. Once emperor pṛthu transformed Bhāmidevī into a cow and milked from her all things and provisions. On that occasion it was brahmā, who acted as Calf. And, following pṛthu when the Ṛṣis milked the cow candra served as Calf. (For details see pṛthu).6) Waxing and waning of candra, the purāṇic story regardding it. Of the twentyseven daughters of dakṣa whom candra had married he loved rohiṇī much more than the other twentysix wives, and so kept her always with him. This annoyed the twentysix wives, who complained about it to dakṣa. Dakṣa's advice to candra to treat all the wives on an equal footing had no effect on him. So, the twentysix neglected wives again complained to dakṣa as follows: “We shall stay in the āśrama and serve you. soma (candra) does not associate with us, he will not accept your advice.”
Though dakṣa warned candra a second time, that too had no effect on him. So the twentysix wives, for the third time, complained to dakṣa. dakṣa got angry at this and cursed that candra should suffer from tuberculosis. Thus candra was afflicted by consumption. Though candra performed many a yajña to get cured of the fell disease, they did not produce the desired effect. candra remaining a tubercular patient, the growth of medicinal plants stopped with the result that all living things contracted consumption. When people began becoming thinner, the devas asked candra for an explanation, and he told them all the details. They then sought the help of dakṣa, who gave candra redemption from the curse by ordaining that if he dived in the sarasvatī tīrtha in the western sea he would be free from consumption for half of every month. Thenceforth candra made it a practice to dive in the Sarasvatītīrtha and that is the reason why candra is exempted from Kṣayaroga for fifteen days. (M.B. śalya Parva, Chapter 35).7) candra--King of stars and of medicines. During the reign of emperor pṛthu, he changed Bhūmidevī into a cow. Later the Ṛṣis also changed bhūmidevī into a cow and milked her. It was candra who served as calf then. Pleased at this Brahman crowned candra as king of the stars and medicines. (harivaṁśa, Chapter 4, Verse 2).8) Other information about candra (1) candra is 11, 000 sq. yojanas in area, 33, 000 yojanas in circumference and a volume of 5, 900 cubic yojanas. (M.B. bhīṣma parva, Chapter 12).(2) candra presented two attendants called maṇi and sumati to subrahmaṇya (śalya Parva, Chapter 45, Verse 32).(3) candra once made a discourse on the superior qualities of brahmins to Śambarāsura. (Anuśāsana Parva, Chapter 36, Verse 13, Southern Text).(4) All welfare and prosperity accrue to him, who on full-moon day at moon-rise tenders offerings to candra of bread in copper vessels with honey poured into it. (anuśāsana parva, Chapter 36, Verse, 13, Southern Text).(5) candra is one of the aṣṭa-vasus. candra had four sons, varcas, śiśira, prāṇa and ramaṇa by his wife named manoharā. (Ādi Parva, Chapter 66, Verse 18).(6) abhimanyu was Candra's son, varcas, reborn as the son of arjuna. (See abhimanyu).
Vedic Reference
English
1. Candra, ^1 Candra-mas, ^2 are the names of the ‘moon, ’ the
latter occurring from the Rigveda onwards, but the former
being first used in this sense by the Atharvaveda. Very little is
said about the moon in Vedic literature, except as identified
with Soma, ^3 both alike being described as waxing and waning.
Reference is, however, made to the regular changes of the
moon, and to its alternation with the sun, ^5 to which it, as Soma,
is declared in the Rigveda to be married.^6 Mention is also
made of its disappearance at the time of new moon, ^7 and of its
birth from the light of the sun.^8 In the Atharvaveda^9 reference
is made to demons eclipsing the moon (grahāś cāndramāsāḥ).
For the phases of the moon, and the month as a measure of
time, see Māsa. For the moon and its mansions, see Nakṣatra.
^4) Rv. x. 55, 5. Cf. Av. x. 8, 32.
1) Av. ii. 15, 2
22, 1
iii. 31, 6, etc.
Vājasaneyi Saṃhitā, xxii. 28
xxxix. 2
Śatapatha Brāhmaṇa, vi. 2, 2, 16, etc.
2) Rv. i. 105, 1
viii. 82, 8
x. 64, 3
85, 19
Av. xi. 6, 7
Vājasaneyi Saṃ-
hitā, i. 28
xxiii. 10. 59, etc.
3) See Macdonell, Vedic Mythology,
pp. 112, 113. The identification is
clearly found in the later parts of the
Rigveda.
5) Rv. x. 68, 10. Cf. i. 62, 8
72, 10.
6) x. 85, 18. 19.
7) Śatapatha Brāhmaṇa, i. 6, 4, 18
iv. 6, 7, 12
xi. 1, 6, 19
xiv. 4, 2, 13
Aitareya Brāhmaṇa, viii. 28, 8
perhaps
Rv. x. 138, 4.
8) Rv. ix. 71, 9
76, 4
86, 32
Sāmaveda, ii. 9, 2, 12, 1
Hillebrandt,
Vedische Mythologie, 1, 463 et seq. Cf.
Sūrya.
9) xix. 9, 10. Av. vi. 128 is also
regarded by the Kauśika Sūtra, c. 3,
as referring to an eclipse of the moon.
See Bloomfield, Hymns of the Athar-
vaveda, 533.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 349,
350, 352.
2. Candra appears to denote ‘gold’ in a certain number of
passages from the Rigveda onwards.^1
1) Rv. ii. 2, 4
iii. 31, 5
Av. xii. 2,
53
Jaittirīya Saṃhitā, i. 2, 7, 1
Kāṭhaka Saṃhitā, ii. 6
Vājasaneyi
Saṃhitā, iv. 26
xix. 93
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, vi. 6
Śatapatha Brāh-
maṇa, iii. 3, 3, 4, etc. Cf. the
adjective candrin in Vājasaneyi Saṃ-
hitā, xx. 37
xxxi. 31.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: चन्द्रः
Root: चन्द्र
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ moon
⇒ water
⇒ camphor
⇒ shining
⇒ number one
⇒ glittering
⇒ kind of reddish pearl
⇒ eye in a peacock's tail
⇒ spot similar to the moon
⇒ metre of 4 x 19 syllables
⇒ one of the 18 minor dvIpas
⇒ having the brilliancy or hue of light
⇒ moon of i.e. the most excellent among
⇒ lovely or agreeable phenomenon of any kind
Shloka(s):
1|3|13|2 ► हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|14|1 ► विधुः सुधांशुः शुभ्रांशुरोषधीशो निशापतिः। (दिग्वर्गः)
1|3|14|2 ► अब्जो जैवातृकः सोमो ग्लौर्मृगाङ्कः कलानिधिः॥ (दिग्वर्गः)
1|3|15|1 ► द्विजराजः शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः। (दिग्वर्गः)
3|3|89|2 ► पादा रश्म्यङ्घ्रितुर्यांशाश्चन्द्राग्न्यर्कास्तमोनुदः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|108|2 ► वर्षार्चिर्व्रीहिभेदाश्च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|111|2 ► इनः सूर्ये प्रभौ राजा मृगाङ्के क्षत्रिये नृपे॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|239|2 ► व्यूहो वृन्देऽप्यहिर्वृत्रेऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|13|2 ⇢ हिमांशुः (हिमांशु) (पुं)
➠ 1|3|13|2 ⇢ चन्द्रमः (चन्द्रमस्) (पुं)
➠ 1|3|13|2 ⇢ चन्द्रः (चन्द्र) (पुं) ⇒ moon, water, camphor, shining, number one, glittering, kind of reddish pearl, eye in a peacock's tail, spot similar to the moon, metre of 4 x 19 syllables, one of the 18 minor dvIpas, having the brilliancy or hue of light, moon of i.e. the most excellent among, lovely or agreeable phenomenon of any kind
➠ 1|3|13|2 ⇢ इन्दुः (इन्दु) (पुं) ⇒ moon, coin, night, spark, camphor, bright drop, point on a die, time of moonlight, weight of a silver pala, designation of the anusvAra, symbolic expression for the number one, moons i.e. the periodic changes of the moon
➠ 1|3|13|2 ⇢ कुमुदबान्धवः (कुमुदबान्धव) (पुं)
➠ 1|3|14|1 ⇢ विधुः (विधु) (पुं) ⇒ moon, lonely, solitary, throbbing, palpitation
➠ 1|3|14|1 ⇢ सुधांशुः (सुधांशु) (पुं)
➠ 1|3|14|1 ⇢ शुभ्रांशुः (शुभ्रांशु) (पुं)
➠ 1|3|14|1 ⇢ ओषधीशः (ओषधीश) (पुं)
➠ 1|3|14|1 ⇢ निशापतिः (निशापति) (पुं)
➠ 1|3|14|2 ⇢ अब्जः (अब्ज) (पुं) ⇒ moon, conch, born in water, son of vizAla, giga- [computer], Indian Oak [Barringtonia acutangula - Bot.]
➠ 1|3|14|2 ⇢ जैवातृकः (जैवातृक) (पुं) ⇒ son, lean, thin, moon, camphor, peasant, long-lived, medicament, one for whom long life is desired
➠ 1|3|14|2 ⇢ सोमः (सोम) (पुं)
➠ 1|3|14|2 ⇢ ग्लौः (ग्लौ) (पुं) ⇒ moon, earth, camphor, round lump, wen-like excrescence, lumps or parts of flesh of the sacrificial victim
➠ 1|3|14|2 ⇢ मृगाङकः (मृगाङ्क) (पुं)
➠ 1|3|14|2 ⇢ कलानिधिः (कलानिधि) (पुं)
➠ 1|3|15|1 ⇢ द्विजराजः (द्विजराज) (पुं)
➠ 1|3|15|1 ⇢ शशधरः (शशधर) (पुं)
➠ 1|3|15|1 ⇢ नक्षत्रेशः (नक्षत्रेश) (पुं)
➠ 1|3|15|1 ⇢ क्षपाकरः (क्षपाकर) (पुं)
➠ 3|3|89|2 ⇢ तमोनुत् (तमोनुद्) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, lamp, light, dispersing darkness
➠ 3|3|108|2 ⇢ विरोचनः (विरोचन) (पुं) ⇒ fire, moon, brightening, illuminating, shining upon, species of karaJja, species of syonAka, sun or the god of the sun
➠ 3|3|111|2 ⇢ राजा (राजन्) (पुं) ⇒ king, chief, yakSa, prince, kSatriya, guidance, sovereign, government, man of the royal tribe or the military caste
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
➠ 3|3|239|2 ⇢ तमोपहः (तमोपह) (पुं) ⇒ sun, fire, moon, buddha, removing darkness, removing ignorance
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ग्रहः
जातिः ➡ ग्रहः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ समाम्शः
गुण-गुणी-भावः ➡ नैर्मल्यम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चन्द्रं,
क्ली,
 (चन्दति दीप्यते इति । चदि +“स्फायितञ्चीति ।” उणां । २ । १३ । इति रक् ॥
)स्वर्णम् । चुक्रम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
(वृत्त-विशेषः । यथा, वृत्तग्रन्थे ।“द्विजवरगणयुगमुपधाय परिकलय कर-मथनगणयुगलमिह गन्धयुगमपि वितर ।फणिनृपतिभणितमिति चन्द्रमिदमिति शृणुतसकलकविकुलहृदयमोदकरमवतनुत ॥
”)
चन्द्रः,
पुं,
 (चन्दयति आह्लादयति चन्दति दीप्यतेइति वा । चन्द + “स्फायितञ्चीति ।” उणां ।२ । १३ । इति रक् ।) देवताविशेषः । चाँदइति भाषा । तत्पर्य्यायः । हिमांशुः २ चन्द्रमाः ३इन्दुः ४ कुमुदबान्धवः ५ विधुः ६ सुधांशुः ७शुभ्रांशुः ८ ओषधीशः ९ निशापतिः १० अब्जः ११जैवातृकः १२ सोमः १३ ग्लौः १४ मृगाङ्कः १५कलानिधिः १६ द्विजराजः १७ शशधरः १८नक्षत्रेशः १९ क्षपाकरः २० । इत्यमरः ।१ । ३ । १३ -- १४ ॥
दोषाकरः २१ निशीथिनी-नाथः २२ शर्व्वरीशः २३ एणाङ्कः २४ शीत-रश्मिः २५ । इति ग्रन्थान्तरम् ॥
समुद्रनवनीतः२६ सारसः २७ श्वेतवाहनः २८ नक्षत्रनेमिः२९ उडुपः ३० सुधासूतिः ३१ तिथिप्रणीः ३२अमतिः ३३ चन्दिरः ३४ चित्राटीरः ३५ पक्ष-धरः ३६ अजः ३७ नभश्चमसः ३८ राजा ३९रोहिणीशः ४० अत्रिनेत्रजः ४१ पक्षजः ४२सिन्धुजन्मा ४३ दशाश्वः ४४ हरचूडामणिः ४५माः ४६ तारापीडः ४७ निशामणिः ४८ । इतिजटाधरः ॥
मृगलाञ्छनः ४९ दर्शविपत् ५०छायामृगधरः ५१ ग्रहनेमिः ५२ दाक्षायणी-पतिः ५३ लक्ष्मीसहजः ५४ सुधाकरः ५५सुधाधारः ५६ शीतभानुः ५७ तमोहरः ५८तुषारकिरणः ५९ हरिः ६० हिमद्युतिः ६१द्विजपतिः ६२ विश्वप्सा ६३ अमृतदीधितिः ६४हरिणाङ्कः ६५ रोहिणीपतिः ६६ सिन्धुनन्दनः६७ तमोनुत् ६८ एणतिलकः ६९ कुमुदेशः ७०क्षीरोदनन्दनः ७१ कान्तः ७२ कलावान् ७३यामिनीपतिः ७४ सिप्रः ७५ मृगपिप्लुः ७६सुधानिधिः ७७ तुङ्गी ७८ पक्षजन्मा ७९चन्दः ८० अब्धिनवनीतकः ८१ पीयूषमहाः ८२शीतमरीचिः ८३ शीतलः ८४ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
त्रिनेत्रचूडामणिः ८५ अत्रिनेत्रभूः ८६सुधाङ्गः ८७ परिज्ञाः ८८ वलक्षगुः ८९ तुङ्गी-पतिः ९० यज्वनाम्पतिः ९१ पर्व्वधिः ९२ क्लेदुः९३ जयन्तः ९४ तपसः ९५ खचमसः ९६ विकसः९७ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
दशवाजी ९८ श्वेत-वाजी ९९ अमृतसूः १०० कौमुदीपतिः १०१कुमुदिनीपतिः १०२ भपतिः १०३ दक्षजापतिः१०४ ओषधीपतिः १०५ कलाभृत् १०६ शश-भृत् १०७ एणभृत् १०८ छायाभृत् १०९ अत्रि-दृग्जः ११० निशारत्नम् १११ निशाकरः ११२अमृतः ११३ श्वेतद्युतिः ११४ । इति हेमचन्द्रः ।२ । १९ ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा, --“ब्रह्मणो मानसः पुत्त्रस्त्वत्रिर्नाम महातपाः ।स्रष्टुकामः प्रजा वत्स ! तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥
त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीतीह नः श्रुतम् ।ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वमीयिवत् ॥
नेत्राभ्यां तस्य सुस्राव दशधा द्योतयद्दिशः ।तं गर्भं ब्रह्मणादिष्टा दश देव्यो दधुर्दिशः ॥
संगत्यैव महाराज ! नैव ताः समशक्नुवन् ।यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ता दिशः ॥
ततस्ताभिः सहैवासौ निपपात वसुन्धराम् ।पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ।स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम् ॥
त्रिःसप्तकृत्वो द्रुहिणोऽकारयत्तं प्रदक्षिणम् ।तस्य तत्प्लावितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत ॥
तेनौषध्यः समुद्भूता याभिः सन्धार्य्यते जगत् ।स लब्धतेजा भगवान् ब्रह्मणा वर्द्धितः स्वयम् ॥
”तस्य क्षीणत्वपूर्णत्वयोः कालो यथा, --“कृष्णाष्टमीदिनादूर्द्ध्वं यावच्छुक्लाष्टमीदिनम् ।तावत् कालं शशी क्षीणः पूर्णस्तत्रोपरि स्मृतः ॥
”इत्यग्निपुराणे ज्योतिःशास्त्रम् ॥
तस्य क्षयवृद्धिकारणं यथा, पाद्मे स्वर्गखण्डे ।“अश्विन्याद्यास्तु दक्षस्य उपयेमे सुता विधुः ।रोहिण्यामेव सततं बद्धप्रेमा रराम ह ॥
दृष्ट्वा तदितरास्ताश्च तप्ताः पितरमब्रुवन् ।अस्माकं कामदस्तात ! जामाता तव रोहिणीम् ।रमयत्येव सततं तेन तप्ता वयं पितः ! ॥
तत् श्रुत्वा चाप्रियं दक्षः सोममाह भजस्व भोः ।प्रेम्ना समेन सर्व्वास्त्वं दुहितॄर्म्मम मानद ! ॥
जगृहे तद्वचो नैव सोमः सप्रेम रोहिणीम् ।तथैव रमयामास श्रुत्वा दक्षश्चुकोप ह ॥
शशाप ते न भविता ह्यपत्यं मद्वचोऽतिगः ।यक्ष्मणा च परिग्रस्तो भव त्वं क्षीणरेतकः ॥
अथक्षयमिते तस्मिन् सर्व्वास्ताः सहिताः स्त्रियः ।पितरं शरणं प्राप्ताः क्षीयते नः पतिः पितः ! ।न वयं तेन वर्त्तामो विना सुखनिराकृताः ॥
उवाच दक्षस्ताः सर्व्वाः शापो मे नान्यथा भवेत् ।मासमध्ये पक्षमेकं वर्द्धतां स क्रमेण वै ॥
क्षयं क्रमेण प्राप्नोतु पक्षमेकं व्यवस्थया ।एवं शापं वरञ्चैव ददावस्मै व्यवस्थया ॥
तथैव राजते व्योम्नि क्षयवृद्धी दधद्विधुः ॥
”स च गौरवर्णः वायुकोणस्त्रीवैश्यजातिसत्त्वगुण-कर्कटराशिमृगशिरोनक्षत्ररौप्यलवणरसमुक्ता-गैरिकादिधातुसर्पाणामधिपतिः । आर्द्रभूमि-चारी तपस्वी अपराह्णकाले प्रबलः श्लेष्मप्रकृतिःस्थूलो युवा शुभग्रहः शुभ्राभश्च । इति ताजक-जातकादयः ॥
अर्द्धादूनः शशी पापः । इतिसमयामृतम् ॥
* ॥
कर्पूरम् । स्वर्णम् । (यथा, ऋग्वेदे । १ । १४१ । १२ ।“उतनः सुद्योत्मा जीराश्वो होता मन्द्रः शृणवच्चन्द्ररथः ॥
”)जलम् । काम्पिल्लः । इति मेदिनी । रे ३१ ॥
द्बीप-विशेषः । इति शब्दमाला ॥
विसर्गः । इतितन्त्रम् ॥
कमनीयः । मेचकः । स तु वर्हचन्द्रकः ।इति हेमचन्द्रः ॥
रक्तरजतम् । तत्तु शोणमुक्ता-फलम् । (योगोक्तेडानाडी । यथा, हठयोग-प्रदीपिकायाम् । २ । ७ ।“बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत् ॥
”“चन्द्रेण चन्द्रनाड्येडया ।” इति तट्टीका ॥
भ्रूमध्य-भागस्थसोममण्डलम् । यथा, तत्रैव । ३ । ४९ ।“चन्द्रात् स्रवति यः सारः स स्यादमरवारुणी ॥
”“चन्द्रात्भ्रुवोरन्तर्वामभागस्थात् सोमात् ।”तट्टीका ॥
)आह्लादजनकद्रव्ये त्रि । इति भरतधृतव्याडिः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चन्द्र
पु०
 चदि--आह्लादे णिच्--रक् । व्योमस्थे जलमये म-ण्डलाकारे (चाँद) ख्याते पदार्थे । तन्मण्डलमानादिइन्दुशब्दे ९५५ । ५६ पृ० उक्तम् । स च ग्रहभेदः तदधि-ष्ठावृदेवादि ग्रहयज्ञशब्दे २७५७ पृ० दर्शितम् । अधि-कमिन्दुशब्दे ९३० पृष्ठादौ दृश्यम् । तस्योत्पत्तिःअत्रिजशब्दे १११ पृ० उक्तम् । तद्वंशादि हरिवंशे भाग-वते च दृश्यम् । चन्द्रस्य दिग्वलवर्ण्णादिज्ञानाय सर्वग्रहा-णां दिग्बलाद्युच्यते तत्र ज्यो० त०“रक्तश्यामोभास्करोगौरैन्दुर्नात्युच्चाङ्गोरक्तगौरोमही-जः । दूर्वाश्यामोज्ञोगुरुर्गौरगात्रः श्यामः शुक्रोभा-स्करिः कृष्णदेहः” । “सूर्य्यः शुक्रः क्षमापुत्रः सैंहि-केयः शनिः शशी । सौम्यस्त्रिदशमन्त्री च प्राच्यादि-दिगधीश्वराः” । “प्राच्यां सौम्यसुराचार्य्यौ याम्याभास्करभूमिजौ । प्रत्यक् सौरिरुदीच्यान्तु सितेन्दूदिग्वलान्वितौ” । “भौमार्कजीवाः पुरुषाः क्लीवौ सोम-जभानुजौ । स्त्र्याख्यौ भार्गवचन्द्रौ द्वौ तत्पतित्वा-त्तथोच्यते” । “चन्द्रार्कजीवाज्ञसितौ कूजाकीं यथाक्रम”सत्वरजस्तमांसि” । “कटुलवणतिक्तमिश्रितमधुराम्लौ चकषायकोऽर्कतः” । “ब्राह्मणे शुक्रवागोशौ क्षत्रिये भौम-भास्करौ । चन्द्रोवैश्ये बुधः शूद्रे पतिर्मन्दोऽन्त्यजेजने” । “ऋग्वेदाधिपतिर्जीवोयजुर्येदाधिपः सितः ।सामवेदाधिपोभौमः शशिजोऽथर्ववेदराट्” । “मधु-पिङ्गरादृक्चतुरश्रतनुः पित्तप्रकृतिः सविताल्पकचः ।तनुवृत्ततनुर्बहुवातकफःप्राज्ञशशी मृदुवाक् शुभदृक् ।भूमिजस्तरुणभूर्त्तिरुदारः पैत्तिकः सुचपलः कृशमध्यः ।श्लिष्टाक् सततहास्यरुचिर्ज्ञः पित्तमारुतकफप्रकृतिश्च ।वृहत्तनुः पिङ्गलमूर्द्धजेक्षणोवृहस्पतिः श्रेष्ठमतिः कफा-त्मकः । भृगुः सुखी कान्तवपुः सुलोचनः कफानिला-त्माऽसितवक्रमूर्द्धजः । मन्दोऽलसः कषिलदृक् कृशदीर्घ-गात्रः स्थूलोऽङ्घ्रिजः परुषलोमकचोऽनिलात्मा”“मित्राणि सूर्य्यच्छिशिभौमजीवाः सूर्य्येन्दुजौ सूर्य्य-शशाङ्कजीवाः । आदित्यशुक्रौ रविचन्द्रभौमा बुधार्कजौचन्द्रजभार्गवौ च । “सितासितौ चन्द्रमसो न कश्चित्बुधः शशी सौम्यसितौ रवीन्दू । रवीन्दुभौमा रवित-स्त्वमित्रा मित्राविशेषस्तु समः प्रदिष्टः । बुधः कुजेज्या-स्फुजिदर्कपुत्राः, शुक्रार्कजौ, भौमसुरेज्यमन्दाः । शनिः, कुजेज्यौ सुरराजमन्त्री रव्यादितोऽमी समसंज्ञिताः स्युः” ।तच्चारफलादिकम् वृ० स० उक्तम् तच्च इन्दुशब्दे ९३१ । ३२पृ० दृश्यम् “अर्द्धादूनः शशी पापः” समयामृतम् ।अद्रिजातसोमस्य चन्द्रलोकप्राप्तिकथा काशीख० १४ अ० ।“पिता सोमस्य भो विप्र! जज्ञेऽत्रिर्भगवानृषिः । ब्रह्म-णोमानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः । अनुत्तरंनाम तपो येन तप्तं हि तत् पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणिदिव्यानीति हि नौ श्रुतम् । ऊर्द्धमाचक्रमे तस्य रेतःसोमत्वमीयिवः । नेत्राभ्यां तच्च सुस्नाव दशधा द्योतयत्-दिशः । तं गर्भविधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्ततः । समेत्यधारयामासुर्नैव ताः समशक्नुवन् । यदा न धारणेशक्तास्तस्य गर्भस्य ता दिश । ततस्ताभिः सजूः सोमोनि-ष्पपात वसुन्धराम् । पतितं सोममालोक्य ब्रह्मा लोक-पितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ।स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम् । द्विः सप्तकृत्वेद्रुहिणश्चकाराये प्रदक्षिणम् । तस्य यत् प्लावितन्तेजःपृथिवीमन्वपद्यत । तेनौषध्यः समुद्भूता याभिः सन्धार्य्यतेजगत् । स लब्धतेजा भगवान् ब्रह्मणा वर्द्धितः स्वयम् ।तपस्तेपे सहाभाग! पद्मानां दशतीर्दश । अविमुक्तंसमासाद्य क्षेत्रं परमपावनम् । संस्थाप्य लिङ्गममृतचन्द्रेशाख्यं खनामतः । वीजोषधीनां तोयानां राजाऽभूच्च द्विजन्मनाम् । प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वेशस्य पिना-किनः । तत्र कुण्डं विधायैकममृतोदमिति स्मृतम् । यस्या-म्बुपानस्रानाभ्यां नरोऽज्ञानात् प्रमुच्यते । तुष्टेन देव-देवेन स्वमौलौ योधृतः सदा । आदाय तत्कलामेकांजगत्सञ्जीवनीं पराम् । पश्चाद्दक्षेण शप्तोऽपि मासान्तेक्षयमाप्य च । आप्याय्यतेऽसौ कलया पुनरेघ तया शशी ।स तत् प्राप्य महद्राज्यं सोमः सोमवतां वरः । राजसूयंसमाजह्रे सहस्रशतदक्षिणम् । दक्षिणामददत् सोमस्त्रिलोकानिति नौ श्रुतम् । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सद-स्येभ्यश्च भोद्विज! । हिरण्यगर्भो ब्रह्मात्रिर्भृगुर्यत्रर्त्विजोऽ-भवन् । सदस्योऽभूद्धरिस्तत्र बहुभिर्मुनिभिर्वृतः । तंसिनी च कुहूश्चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्त्तिर्धृतिश्चलक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविर । उमया सहितं रुद्रंसन्तर्प्याध्वरकर्मणा । प्राप सोमैति ख्यातिं दत्तांसोमेन शम्भुना । तत्रैव तप्तवान् सोमस्तपः परमदुष्क-रम् । तत्रैव राजसूयञ्च चक्रे चन्द्रेश्वराग्रतः । तत्रैवब्राह्मणैः प्रीतैरित्युक्तोऽसौ कलानिधिः । सोमोऽस्नाकंब्राह्मणानां राजा त्रैलोक्यदक्षिणः । तत्रैव देवदेवस्यविलोचनपदङ्गतः । शम्भुना प्रोतमनसा त्रैलोक्याह्ला-दहेतवे । त्वं ममापि परा मूर्त्तिरित्युक्तस्तत्तपीबलात्!जगत्तवोदयं प्राप्य भविष्यति सुखोदयम् । त्वत्पीयूषमयैर्हस्तैः स्पृष्टमेतच्चराचरम्! भानुतापपरीतञ्च परांग्नानिं विहास्यति” ।“इति दत्त्वा वरान् शम्भुस्तस्मै चन्द्रमसे द्विज! ।अन्तर्हितो महेशानस्तस्मिन् वैश्वेश्वरे पुरे । तदारभ्य चलोकेऽस्मिन् द्विजराजाऽधिपोऽभवत्” । तस्य मासमध्येदक्षशापात् क्षयवृद्धी पाद्मे स्वर्गखण्डे उक्ते यथा“अश्विन्याद्यास्तु दक्षस्य उपयेमे सुता विधुः । रोहिण्यामेव सततं बद्धप्रेमा रराम ह । दृष्ट्वा तदितरास्तानुतप्ताः पितरमब्रुवन् । अस्माकं कामदस्तात । जामातातव रोहिणीम् । रमयत्येव सततं तेन तप्ता वयं पितः! ।तत् श्रुत्वा चाप्रियं दक्षः सोममाह भजस्व भोः ।प्रेम्णा समेन सर्व्वास्त्वं दुहितॄर्मम मानद! । जगृहे तद्वचोनैव सोमः सप्रेम रोहिणीम् । तथैव रमयामास श्रुत्वादक्षश्चुकोप ह । शशाप तेन भविताऽपक्षीणोऽस्मद्वचा-तिगः । यक्ष्मणा च परिग्रस्तो भव त्वं क्षीणरेतकः ।अय क्षयमिते तस्मिन् सर्व्वास्ताः सहिताः स्त्रियः ।पितरं शरणं प्राप्ताः क्षीयते नः पतिः पितः! । न वयंतेन वर्त्तामो विना सुखनिराकृताः । उवाच दक्षस्ताः सर्व्वा शापो मे नान्यथा भवेत् । मासमध्ये पक्ष-मेकं वर्द्धतां स क्रमेण वै । क्षयं क्रमेण प्राप्नोतु पक्षमेकंव्यवस्थया । एवं शापं वरञ्चैव लेभे तस्य व्यवस्थया ।तथैव राजते व्योम्नि क्षयवृद्धी दधद्विधुः” । ज्योति-षोक्ततत्कारणन्तु इन्दुशब्दे ९३३ पृ० दर्शितम् ।२ आह्लादजनकद्रव्यमात्रे त्रिका० । ३ कर्पूरे ४ स्वर्णे ५ जले६ काम्पिल्ले
पु०
 मेदि० । ७ द्वीप्रभेदे शब्दमा० । ८ विसर्गवर्णेतन्त्रसंकेतः चदि--दीप्तौ रक् । ९ कमनीये
त्रि०
 १० मयूरपिच्छे मेचके हेमच० । ११ शोणमुक्ताफले व्याडिः ।अन्त्यपदलोपे १२ चन्द्रगुप्ते नृपे च । “क्रूरग्रहः सकेतुःचन्द्रमसंपूर्ण्णमण्डलमिदानीम्” मुद्रारा० । “चन्द्रं गतापद्मगुणान्न भुङ्क्ते” कुमा० । “बधूजनश्चन्द्रमधश्चकार”नाघः । “चन्द्रचन्दनरोलम्बरुताद्युद्दीपनं मतम्” सा०द० तस्य शृङ्गाररसोद्दीपकत्वमुक्तम् । स्वर्णे “चन्द्ररथः“होता मन्द्रः शृणुवच्चन्द्ररथः” ऋ० १ । १४१ । १२ । १३ हीरके ।चन्द्राघिष्ठातृके १४ मृगशिरोनक्षत्रे १५ एकाङ्के च ।
Capeller
German
चन्द्र॑ glänzend, licht, lieblich, freundlich
m.
 Mond, Gott des Mondes
Mond
(d. h. vorzüglichster) unter (—°).
Grassman
German
candrá, a., n., 1〉 a., glänzend, schimmernd [von cand, ścand, vgl. das wesentlich identische ścandrá]
2〉 n., das Gold.
-a [V.] 1〉 agne {364, 4}
{447, 7}.
-ás 1〉 mártias {150, 3}
te (índrasya) sákhā {624, 9}.
-ám [m.] 1〉 agním {237, 5}
rayím {447, 7}
vahatúm {911, 31}.
-ám [n.] 1〉 híraṇyam {933, 7}. — 2〉 {193, 4}.
-éṇa 1〉 bhānúnā {48, 9}
rā́dhasā {135, 4}
ráthena {344, 1}.
-ā́s [m.] 1〉 váruṇas mitrás agnís {555, 7}
{578, 3}
{778, 25} (erg. etwa raśmáyas V. _{778, 27}).
-ā́sas 1〉 índavas {274, 4}.
-ā́n 1〉 vṛ́ṣṇas (marútas) {640, 20}.
-ā́ [n.] 1〉 vápūṃṣi {319, 9}
híraṇyā {809, 50}.
-ā́ṇi 1〉 vásūni {396, 3}
{781, 10}.
-ā́ [f.] 1〉 uṣā́s {157, 1}
{295, 7}.
-ā́s [A. p. f.] 1〉 apás {947, 9}.
-ā́bhis {447, 7}.
Burnouf
French
चन्द्र चन्द्र
m.
 (sfx. र) la Lune
le dieu ou Régent de
la Lune.
Eau.
Or.
Camphre.
Au fig. les yeux de la queue du
paon
un des 18 dvīpas ou divisions secondaires de la terre.
A
la fin des composés: le premier, le meilleur, le chef. -- S.
f.
 dais,
baldaquin.
Petit cardamome, bot.
चन्द्रक
m.
 (sfx. क) œil de la queue du paon.
Ongle.
चन्द्रकला
f.
 (कला) 1/16 du diamètre de la Lune.
Petit tambour, tambourin.
Le poisson appelé vacā.
चन्द्रकान्त a. (कम्) aimé de चन्द्र
brillant comme
la Lune. -- S.
m.
 pierre précieuse que l'on croyait formée par la
congélation des rayons de la Lune. -- S.
m.
n.
 sandal
lotus blanc.
-- S.
f.
 चन्द्रकान्ता la nuit.
चन्द्रकिन्
m.
 (sfx. इन्) paon.
चन्द्रकुल
n.
 np. de ville.
चन्द्रगुप्त
m.
 le greffier qui tient le Livre de Yama, dieu des
morts.
Np. d'un roi de la famille des Mauryas
gr. Σανδράϰοττος.
Np. d'un écrivain buddhiste.
चन्द्रगोलस्थ
m.
 (गोल
स्था) surn. des Ancètres ou
Pitris, qui habitent le globe de la Lune.
चन्द्रगोलिका
f.
 (गोल
sfx. इक) la lumière du
globe de la Lune, clair de lune.
चन्द्रचञ्चल
m.
f.
 zeus oblongus, esp. de poisson.
चन्द्रचूड
m.
 (चूडा) Śiva, qui porte sur la tête
le croissant de la Lune.
चन्द्रदारास्
m.
 pl. (दृ) les 29 astérismes lunaires
et les 29 nymphes, filles de Dakṣa et épouses de चन्द्र।
चन्द्रभाग
m.
 np. d'une montagne du Panjâb, dans
l'Himālaya, aux sources du Chenab. -- F. la rivière nommée Chenab,
cf. असिक्नी।
चन्द्रप्रभाव a. (प्र
भा) qui a l'éclat de la Lune.
चन्द्रमणि
m.
 la pierre précieuse nommée aussi
चन्द्रकान्त।
चन्द्रमस्
m.
 (मस्) Vd. la Lune
le dieu de la Lune.
चन्द्रमौलि
m.
 (मौलि) Śiva, qui pour aigrette a le
croissant de la Lune.
चन्द्ररेणु
m.
 un plagiaire.
चन्द्रलेखा
f.
 serratula anthelminthica, bot.
चन्द्रवती
f.
 np. de ville.
चन्द्रवल्लरी
f.
 asclepias acida, une des plantes d'où l'on
extrait le soma
ruta graveolens, la rue, bot.
चन्द्रवाला
f.
 grand cardamome, bot.
चन्द्रविहङ्गम
m.
 esp. de grue, oiseau.
चन्द्रव्रत
n.
 vertu ou qualité royale.
चन्द्रशाला et चन्द्रशालिका
f.
 salle en terrasse sur
le faîte d'une maison.
चन्द्रशेखर
m.
 Śiva, qui a pour diadême le croissant de
la Lune.
Np. d'une montagne dans l'Aracan.
चन्द्रसम्भवा
f.
 petit cardamome, bot.
चन्द्रहास
m.
 (हस्) le glaive de Rāvaṇa
en gén.
cimeterre.
चन्द्रातप
m.
 (आ
तप्) clair de lune.
Baldaquin,
dais.
चन्द्रापीड
m.
 (आपिड) Śiva qui a pour aigrette le
croissant de la Lune.
चन्द्रार्द्ध
n.
 (अर्द्ध) quartier de lune.
Demi-lune,
sorte d'ornement.
चन्द्रोदय
m.
 (उल्
अय, de इ) lever de la Lune.
Tente, grande toile étendue sur une cour ou sur une terrasse.
Sorte
de collyre.
चन्द्रोपल
m.
 (उपल) la pierre précieuse nommée
चन्द्रकान्त।
Stchoupak
French
चन्द्र-
m.
 lune, dieu Lune
ce qui a la forme de la lune
n.
 d'un
Daitya, de divers personnages
d'une montagne
-तरम् compar. ord. ifc.
plus ou très joliment
-त्व- nt. état, nature de la lune
-मय-
-ई- a. qui
représente la lune
-वन्त्- a. éclairé par la
lune (-वती- v. s. v.).
°कला-
f.
 phase de la lune, 16{^e^} partie de son disque
son croissant
à la veille ou au lendemain de la nouvelle lune.
°कान्त- (aimé de la lune)
m.
 pierre de lune (censée s'humecter aux
rayons de la lune ou en être née)
nt. ou -आ-
f.
n.
 d'une ville
a.
aimable comme la lune
-मय- -ई- a. fait en pierres de lune.
°कुल- nt.
n.
 d'une ville.
°केतु-
m.
 fils de Lakṣmaṇa
n.
 de divers personnages.
°क्षय-
m.
 décroissance de la lune, nouvelle lune.
°गुप्त-
m.
n.
 d'un célèbre roi, fondateur de la dynastie des Maurya.
°गोमिन्-
m.
n.
 d'un grammairien.
°ग्रह-
m.
 -ण- nt. éclipse de la lune.
°चन्दन-
m.
 nt. suc de santal censé se dégager de la lune ou santal de
la plus haute qualité.
°चित्र-
m.
pl.
n.
 d'un peuple.
°चूड-
m.
 qui a le croissant de la lune pour diadème, ép. de Śiva.
°तारक- nt. sg. lune et étoiles.
°देव-
m.
n.
 d'un guerrier, d'un prince.
°द्युति-
f.
 clair de lune.
°पर्वत-
m.
n.
 d'une montagne.
°पाद-
m.
 rayon de lune.
°पुर- nt.
n.
 d'une ville.
°प्रभ-
m.
 -आ-
f.
n.
 de divers personnages.
°प्रासाद-
m.
 salle ou terrasse au sommet de la maison.
°बिम्ब- nt. disque de la lune.
°भागा-
f.
n.
 d'une rivière (Chenāb, affluent de gauche de l'Indus).
°मणि-
m.
 = °कान्त-।
°मण्डल- nt. disque de la lune.
°मस्- (nom. °मास्)
m.
 lune
n.
 d'un Asura
°मसा-
f.
n.
 d'une
rivière.
°मुख- a. au visage de lune, beau comme la lune
-ई-
f.
 femme au
visage de lune, belle femme
°मुख-वर्मन्-
m.
n.
 d'un prince.
°रेखा-
f.
 = °कला-।
°ललाम-
m.
 = °चूड-।
°लेख-
m.
n.
 d'un Rākṣasa
-आ-
f.
 = {%°rekhā-
%}
n.
 d'une
princesse.
°लोक-
m.
 monde lunaire.
°वंश-
m.
 dynastie lunaire.
°वत्स-
m.
pl.
n.
 d'un peuple.
°वपुस्- a. beau (comme la lune).
°वर्मन्-
m.
n.
 d'un roi des Kāmboja.
°वशा- °वसा-
f.
n.
 de rivières.
°शाला- °शालिका-
f.
 = °प्रासाद-।
°शुक्ल-
m.
 un des 8 Upadvīpa (s. v.).
°शुभ्र- a. illuminé par la lune.
°शेखर-
m.
 = °चूड-।
°श्री-
f.
n.
 d'une femme.
°सरस्- nt.
n.
 d'un étang légendaire.
°सार-
m.
n.
 d'un homme.
°सालोक्य- nt. fait d'atteindre le monde de la Lune.
°सेन-
m.
n.
 d'un prince, d'un guerrier, etc.
°स्वामिन्-
m.
n.
 de divers personnages.
°हन्- °हन्तृ-
m.
n.
 d'un Dānava, d'un Asura.
°हास-
m.
 épée de Rāvaṇa.
चन्द्रांशु-
m.
 rayon de lune.
चन्द्राणन- a. = °मुख-
m.
 Skanda.
चन्द्रापीड-
m.
n.
 d'un prince.
चन्द्रार्ध-
m.
 demi-lune.
चन्द्रावली-
f.
n.
 d'une Yoginī.
चन्द्रोदय-
m.
 lever de la lune
n.
 d'un guerrier.
चन्द्रोपल-
m.
 = °कान्त-।