| YouTube Channel

चतुर्विंशतिमूर्त्ति (caturviMzatimUrtti)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चतुर्विंशतिमूर्त्ति स्त्री कर्म्म० । विष्णोर्हस्तभेदेनचक्रादिविन्यासभेदेन चतुर्विंशतिसंख्यके मूर्त्तिभेदे तन्मूर्त्तिलक्षणं तद्भेदेन विष्णोर्नामभेदाश्च अग्निपु० उक्ताः यथा“ओंरूपः १ केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः । २ नारायणःशङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणम् । ततो गदी ३ माधवोऽ-रिशङ्खपद्मी नमामि तम् । चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी४ गोविन्द ऊर्जितः । मोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खीविष्णु ५ श्च चक्रधृक् । चक्रशङ्खाब्जगदिनं ६ मधुसूदनमा-नमे । भक्त्या त्रिविक्रमः ७ पद्मो गदी शङ्खी च चक्य्र-पि । शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः ८ पातु मां सदा ।मुक्तिदः श्रीधरः ९ पद्मी चक्री गदी च शङ्ख्यपि ।हृषीकेशो १० गदाचक्री पद्मी शङ्खी च पातु नः । वरदःपद्मनाभ ११ स्तु शङ्खाब्जारिगदा धरः । दामोदरः १२पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तम् । रक्षेद्गदी शङ्ख-चक्री वासुदेवो १३ ऽब्जभृज्जगत् । सङ्कर्षणो १४ गदीशङ्खी पद्मी चक्री च पातु नः । चक्री शङ्खगदीपातु प्रद्युम्नः १५ पद्मभृत् प्रभुः । अनिरुद्ध १६ श्चक्रगदीशङ्खी पद्मी च पातु नः । सुरेशोऽर्य्यब्जशङ्खाढ्यःश्रीगदी पुंरुषोत्तमः १७ । अधोक्षजः १८ पद्मगदी चक्रीशङ्खी च पातु नः । देवो नृसिंह १९ श्चक्राब्जगदा-शङ्खी नमामि तम् । अच्युतः २० श्रीगदी पद्मी चक्रीशङ्खी च पातु नः । बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्र २१श्चक्रपद्म्यपि । जनार्द्दनः २२ पद्मचक्री शङ्खधारीगदाधरः । शङ्खी चक्री च पद्मी च हरिः २३ कौमो-दकीधरः । कृष्णः २४ शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्ति-मुक्तिदः । आदिमूर्त्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोऽभवत् ।सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः । केशवादिप्रभेदेन एकैकस्य त्रिधा क्रमात् । द्वादशाक्षरकं स्तोत्रंचतुर्विंशतिमूर्त्तिमत् । यः पठेच्छृणुयाद्द्वापि निर्ललःसर्तमाप्नुयात्” ।चतुर्विंशतिमूर्त्तीनां दक्षहस्तोर्द्ध्वादिष्वस्तन्यासभेदेननामभेदविवृतिः ।मूर्त्तिनाम दक्षोर्द्धे दक्षाधः वामोर्द्ध्वे वामाधः ।१ केशवस्य १ पद्मम् १ शङ्खः १ चक्रम् १ गदा२ नारायणस्य १ शङ्खः १ पद्मम् १ गदा १ चक्रम्३ माधवस्य १ गदा १ चक्रम् १ शङ्खः १ पद्मम्४ गोविन्दस्य १ चक्रम् १ गदा १ पद्मम् १ शङ्खः५ विष्णोः २ गदा २ पद्मम् २ शङ्खः २ चक्रम्६ मधुसूदनस्य २ चक्रम् २ शङ्खः २ पद्मम् २ गदा७ त्रिविक्रमस्य २ पद्मम् २ गदा ३ शङ्खः ३ चक्रम्८ वामनस्य २ शङ्खः २ चक्रम् २ गदा पद्मम्९ श्रीधरस्य ३ पद्मम् ३ चक्रम् ३ गदा २ शङ्खः१० हृषीकेशस्य ३ गदा ४ चक्रम् ३ प्रद्यम् ३ शङ्खः११ पद्मनाभस्य ३ शङ्खः ३ पद्मम् २ चक्रम् ३ गदा१२ दामोदरस्य ४ पद्मम् ३ शङ्खः ४ गदा ४ चक्रम्१३ वासुदेवस् ४ गदा ४ शङ्खः ३ चक्रम् ३ पद्मम्१४ सङ्कर्षणस्य ५ गदा ५ शङ्खः ४ पद्मम् ५ चक्रम्१५ प्रद्युम्रस्य ३ चक्रम् ६ शङ्खः ५ गदा ४ पद्मम्१६ अनिरुद्धस्य ४ चक्रम् ३ गदा ४ शङ्खः ५ पद्मम्१७ पुरुषोत्तमस्य ५ चक्रम् ४ पद्मम् ५ शङ्खः ४ गदा१८ अधोक्षजस्य ५ पद्मम् ४ गदा ४ चक्रम् ४ शङ्खः१९ नृसिंहस्य ६ चक्रम् ५ पद्मम् ६ गदा ५ शङ्खः२० अच्युतस्य ६ गदा ६ पद्मम् ५ चक्रम् ६ शङ्खः२१ उपेन्द्रस्य ४ शङ्खः ५ गदा ६ चक्रम् ६ पद्मम्२२ जनार्हनस्य ६ पद्मम् ५ चक्रम् ६ शङ्खः ५ गदा२३ हरेः ५ शङ्खः ६ चक्रम् ६ पद्मम् ६ गदा२४ कृष्णस्य ६ शङ्कः ६ गदा ६ पद्मम् ६ चक्रम्हेमाद्रिव्र० ख० मुद्रितपुस्तके ११४ पृ० चतुर्विंशतिमूर्त्ती-नां ध्यानवाक्यत्वेन यन्मुद्रितं तत्र केशवमूर्त्तिं विहायवयोर्विंशतिमूर्त्तीनां ध्यानानि सन्ति तत्र चरमे विष्णु-र्बिभर्त्ति यः” इत्यत्र “कृष्णोबिभर्त्ति य” इत्येव भवितु-मुचितम् विष्णोः पूर्व्वमुक्तत्वात् कृष्णस्यानुक्तत्वात् ।तथा वासुदेवादीनां त्रयोविंशतिमूर्त्तीनामेव मूर्त्ति-ज्ञापकाः सार्द्धैकादशश्लोकाः सन्ति केशवमूर्त्तिज्ञापक-मर्द्धपद्यं पतितम् । तच्च संस्कर्त्तुः प्रमादवशात्एवं मूर्त्तिभेदलक्षणैक्यमपि इति सुधीभिश्चित्यम् ।चतुर्षु हस्तेषु चतुरस्त्रविन्यासभेदाच्चतुर्विंशतिसंख्यकाएवमूर्त्तिभेदा भवन्ति । “स्थानान्तमेकादिचथाङ्कघातःसंख्याविभेदाः” लीला० उक्तदिशा १ । २ । ३ । ४ । २४ संख्याइति तद्वृत्तौ उक्तम् ।