| YouTube Channel

चतुर्द्दोल (caturddola)

 
Wilson
English
चतुर्द्दोल
n.
 (-लं) A royal litter.
E.
 चतुर four, (supporters, ) दोल a swing.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चतुर्द्दोल पुं
न०
 (चण्डोल) इति (चन्दोल) इति ख्याते“राज्ञोयद् द्विपदं यानं विशेषाख्यमलं विदुः । चतुर्भि-रुह्यते यत्तु चतुर्दोलं तदुच्यते” उक्ते चतुर्भिर्बाह्येयानविशेषे । प्रसङ्गाच्चतुर्दोलाष्टदोललक्षणभेदादिकं भोज-देवोक्तं प्रदर्श्यअते । “चतुर्भिर्वाहकैर्दण्डैः षड्मिःकुम्भैः सुसंस्थितैः । स्तम्भैरष्टाभिरुदितं चतुर्द्दोलमनु-त्तमम् । तद्भेदा जयकल्याणवीरसिंहा यथाक्रमम् ।चतुर्विधानां भ्रपानां चतुर्द्दोलाः प्रकाशिताः । त्रिहस्तु-सम्मितायामो द्विहस्तपरिणाहवान् । हस्तद्वयोन्नतःप्रोक्तश्चतुर्द्दोलोजयाख्यया । चतुर्हस्तायतोयस्तु सार्द्धहस्त-स्तु विस्तृतौ । चतुर्द्दोलः समाख्यातः कल्याणस्तावदुन्नतः ।पञ्चहस्तायतोयस्तु त्रिहस्तपरिणाहवान् । तावदेवो-न्नतोवीरश्चतुर्द्दोल उदाहृतः । आयामपरिणाहाभ्यांचतुर्हस्तमितोहि यः । चतुर्द्दोलोह्ययं सिंहस्तदर्धे-नोन्नतः शुभः । सर्वोऽथ द्विविधः प्रोक्तः सच्छदिश्चापि-निश्छदिः । आद्यः समरवर्षासु परः केलिघनात्यये ।सर्वेषामेव काष्ठानां दण्डः स्याद्वज्रवारणः । चन्दने-नैव घटना सर्वेषामुपयुज्यते । लोमजं सर्ववस्त्रेषुकनकं सर्वधातुषु । कुम्भश्च पद्मकोषश्च सिरिश्चेतियथाक्रमम् । त्रैदेशानां महीन्द्राणां चतुर्दोलेषुविन्यसेत् । दर्पणं चार्द्धचन्द्रश्च हंसः केकी शुकी-गजः । अश्वः सिंहश्च तस्याग्रे आदित्यादिदशो-त्तरान्” । मणिनियमस्तु दण्डवत् । “रक्तः शुक्लश्चपीतश्च कृष्णश्चित्रस्तथाऽरुणः । नीलः कपिल इत्युक्तःपताकानान्तु सङ्ग्रहः । चतुर्दोलः सपताकः शुभयानमिति स्मृतः । मुक्तास्तवकैर्वशभिर्युक्तः स्वाद्राजके-शानाम् । चामरदर्ण्डर्दशभिर्दिग्जयिनां चतुर्दोलः ।चाषपक्षस्य पुच्छश्चेत् सर्वोपरि परिन्यसेत् । यात्रा-सिद्धिरयं नाम्ना चतुर्दोलो महीभुजाम् । स्तम्भश्छ-दिरहितो निश्छदिरुक्तश्चतुर्दोलः” । मानं पूर्ववत् ।“स पुनर्द्विविधः प्रोक्तः सध्वजश्चाथ निर्ध्वजः । ध्वजान्षडत्र न्यस्यन्ति षड्वर्गविजयैषिणः । तेषां मानन्तुचत्वारः स्वाभिहस्तैकसम्मिताः । कोणेषु पश्चादग्रेषुहस्तद्वयमितौ ध्वजौ । सुवर्णं रजतं युग्मं त्रिविधानांमहोभुजाम् । मणिचामरकुम्भानां खड्गादीनांविनिश्चयः । चतुर्दोलध्वजोराज्ञां विज्ञेयो नवदण्डवत् ।निर्ध्वजे तु चतुर्दोले मानमन्यविधं शृणु । आयामपरिणाहाभ्यां चतुर्हस्तमितोहि यः । विजयोनामविज्ञातश्चतुर्दोलोमहीभुजाम् । विजयो मङ्गलोभव्योवितस्त्येकैकवृद्धितः । त्रिविधानां महीन्द्राणांयानत्रयमुदाहृतम् । अष्टाभिरुह्यते यस्तु अष्टदोलमुशन्ति तम् । सोपानद्वितयञ्चात्र विज्ञेयं शिल्पिनिर्मितम्” । भोजस्तु । “अष्टाभिर्वाहकैर्दण्डैः षड-भिस्तु दशभिर्घटैः । स्तम्भैस्तु दशभिर्ज्ञेयमष्टदोलं मही-भुजाम् । तद्भेदाजयकल्याणवीरसिंहा यथाक्रमम् ।चतुर्विधानां भूपानामष्टदोलाः प्रकीर्त्तिताः । षड्भि-र्हस्तैर्मितायामः परिणाहे चतुर्भुजः । चतुर्हस्तोन्नतोराज्ञामष्टदोलं जयं विदुः । आयामपरिणाहाभ्यांपञ्चहस्तमितोहि यः । कल्याणाख्योऽष्टदोलोऽयं चतुर्हस्तमितोन्नतिः । सप्तहस्तायतः कार्योविस्तरे पञ्च-हस्तकः । पञ्चहस्तोन्नतो वीरश्चाष्टदोलो महीमुजाम् । आयामपरिणाहाभ्यामष्टहस्तमितोहि यः ।सिंहनामाष्टदोलोऽयं विज्ञेयः षड्भुजोन्नतः । सर्वोऽथद्विविधः प्रोक्तः सच्छदिश्चापि निश्छदिः । काष्ठवस्त्रघटादीनां मणीनां चामरस्य च । चतुर्दोलवदुन्नेयोनियमोऽन्योऽपि सूरिभिः । पूर्ववन्निश्छदेर्मानं ध्वज-मानमिहोच्यते । दशध्वजास्तेषु चाष्टौ स्वामिहस्तद्वयोन्नताः । पश्चादग्रे ध्वजौ राज्ञश्चतुर्हस्तमितौ मतौ ।मणिचामरपक्षाणां निर्णयो निष्पताकवत् । निर्ध्वजश्चाष्टदोलोयः शिविकेति स गद्यते । मणिकुम्भमुखादीनांनियमो नवदण्डवत्” । “एवं द्वादश षोडशविंशति दोला-दिकाः कार्य्याः । मान सार्द्धद्विंगुणितं सार्द्धत्रिगुणितंयुक्तमेतेषाम् । विंशतिदोलात् परतो भोजमते सम्भवेद्या-नम्” । यानं वह्वनुयोज्यं बहुगुणमेतज्जगाद वैव्यासः” । भविष्योत्तरेऽपि “यदुक्तं द्वैपदं यानं तेनमानेन योनृपः । स्वयानं कुरुते दिव्यं स चिरं सुखम-श्नुते । स्वयोगयुक्तयानस्थो भोगमाप्नोति मानवः ।परयौगिकयानस्थः क्लेशमाप्नोति पुष्कलम् । योदम्भादथ-वाऽज्ञानाद्यानं प्रकुरुतेऽन्यथा । तस्यैतानि विनश्यन्तिआयुर्विद्यायशोधनम् । प्रधानं यानमाश्रित्य नियमोऽयंसमाश्रितः । नाप्रधाने निर्णयोऽस्ति तल्लिङ्गन्तु मनोज्ञता” ।