| YouTube Channel

चतुर्दशभुवन (caturdazabhuvana)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चतुर्दशभुवन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಲೋಕ ಮೊದಲಾದ ೧೪ ಲೋಕಗಳು
व्युत्पत्तिः - > चतुर्दशानां भुवनानां समाहारः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चतुर्दशभुवन
न०
 समा० द्विगुः पात्रादि न ङीप् स्त्रीत्वे ।भूलोकादिषु चतुर्दशसु लोकेषु । “झूर्लोकाख्योदक्षिणो व्यक्षदेशात् तस्मात् सौम्योऽयं भुवः स्वश्च मेरुः ।लभ्यः पुण्यैः खे महः स्याज्जनोऽतोऽनल्पानल्पैः स्या-त्तपः सत्यमन्त्यः” “सि० शि० भुवनकोषे भूलोकादिसप्तकमुक्तम् “अवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशोयोजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपकॢप्ताः । अतलंवितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति” भाग० ५ । २४ । ११ श्लोके अतलादिसप्तकमुक्तम्तद्विवरणं तत्राध्याये दृश्यम् । भूलोकादिविवरणंकाशीख० २३ अ० । “पादगम्यं हि यत् किञ्चि-द्वस्त्वस्ति धरणीतले । तद्भूर्लोक इति ख्यातं साब्धिद्वीपाद्रिकाननम् । भूर्लोकाच्च भुवर्लोक आब्रध्नात्समुदाहृतः । आदित्यादाध्रुवं विप्र! स्वर्लोक इतिगीयते । महर्लोकः क्षितेरूर्द्धमेककोटिप्रमाणतः ।कोटिद्वयोत्तरः ख्यातो जनो भूर्लोकयोजनैः । चतुः-कोटिप्रमाणस्तु तपोलोकोहि भूतलात् । उपरिष्टात्क्षितेरष्टौ कोटयः सत्यमीरितम्” ।योगिनां तनुमध्ये ध्येयानि स्थानभेदे चतुर्दश भुव-नादीनि योगस्वरोदये उक्तानि यथा ।“व्रह्माण्डे सन्ति ये अण्डाः पिण्डमध्येऽपि संस्थिताः ।तलं पादाङ्गुष्ठतले तस्योपरि तलातलम् । महातलं गुल्-फमध्ये गुल्फोपरि रसातलम् । सुतलं जङ्घयोर्म्म-ध्ये वितलं जानुमध्यगम् । ऊर्वोर्म्भध्ये तलंप्रोक्तं सप्त-पातालमारितम् । तलातलञ्चातलञ्च महातलरसा-तलम् । सप्तपातालमेतत्तु सुतलं वितलं तलम् । इदानींपिण्डमध्येतु सप्तलोकं शृणु प्रिये! । मूलाधारे तु भूर्लोकोलिङ्गाग्रे तु भुवस्ततः । स्वर्लोको लिङ्गमूले तु मेरुमूलेमहस्तथा । मेरुच्छिद्रे जनोलोको मेरुनाड्यां तप-स्तथा । कमले सत्यलोकस्तु इति लोकाः पृथक् पृथक्भूभुवः स्वर्महश्चेति जनश्चैव तपस्तथा । सप्तमासत्यलोकस्तुसप्त लोका इति स्मृताः । सप्तलोकैस्तु पातालैभु वनानिचतुर्दश । अथ ब्रह्माण्डमध्यस्थाश्चत्वारो लोकपालकाः ।पिण्डमध्ये तु तान् ज्ञात्वा सर्वसिद्धीश्वरोभवेत् । इन्द्रो-ब्रह्मा विष्णुरीशश्चत्वारश्चात्मदेवताः । मूलाधारे चतुःपत्रेगजारूढो महानिति । सृष्टिकर्त्ता च तत्रैव स्वाधिष्ठानेमहान् हरिः । मणिपूरे शूलपाणिरष्टसिद्धीश्वरो-महान् । तालुद्वारे तालुमध्ये ललाटे वक्षःकण्ठकेशृङ्गाटिकाकपाले च लम्बिकाब्रह्मरन्ध्रके । नवचक्र-मूर्द्ध्वचक्रं ९ त्निकूटेत्येकविंशतिः । ब्रह्माण्डानि वसन्तीति ज्ञातव्यानि प्रयत्नतः । सप्त द्वीपानि कथ्यन्तेऽधुना-तानि शृणु प्रिये! । जभ्वुद्वीपन्तु मज्जायां शाकद्वीपन्तुमध्यमे । शाल्मद्वीपः शिरोमध्ये मांसमध्ये कुशस्तथा ।त्वचि क्रौञ्चोलोममध्ये गोमेदद्वीप ईरितः । नखमध्येतथा श्वेतः सप्तद्वीपा वसुन्धरा । जम्बुःशाकस्तथा शा-ल्मःकुशःक्रौञ्चश्च गोमयः । श्वेतः सप्तेति खण्डानिसप्तखण्डैर्वसुन्धरा । सप्तान्येतानि रूपाणि देहमध्येस्थितानि च । समुद्राःसप्त कथ्यन्ते पिण्डमध्येव्यपस्थिताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलान्तकाः ।लवणः स्वेदमध्ये तु इक्षूरक्ते मधुत्वचि । सर्पिर्मेदोवसा-मध्ये दधिक्षीरं ललाटके । वीर्य्यमध्येऽमृतोज्ञेयः पादेकूर्म्मः स्थितोमहान् । इदानीन्तु नवद्वारे नवखण्डा-नि संशृणु । पाय्वादौ भारतं खण्डं काश्मीरं त्रिकम-ण्डलु । द्विजखण्डमेकपादं खण्डं वक्ष्ये समण्डलम् ।कैवर्त्तगर्त्तगान्धारं नवखण्डमिति स्थितम् । इदानींपर्वताष्टौ च कथ्यन्ते शृणु यत्नतः । मेरुदण्डे सुमेरुस्तुपीठमध्ये हिमालयः । वामस्कन्दे तथा दक्षे मलयोमन्द-राचलः । विन्ध्यस्तु दक्षिणे कर्णे वामे मैनाक ईश्वरि! ।लन्ताटे मध्यदेशे तु श्रीशैलः परमेश्वरि! । तथा व्रह्मकपा-लस्थः कैलाशःपर्वतोमहान् । सुमेरुर्हिमवान् विन्ध्योमलयो-मन्दरस्तथा । श्नीशैलः मैनाकश्चेति कैलाशोऽष्टौ च पर्वताः ।अपरे पर्वताःसर्वे अङ्गुलीमध्यवासिनः । शरीरे नव-नाडीस्था नर्म्मदा च महेश्वरि! । इडायां यमुना देवि!पिङ्गलायां सरस्वती । सुषुम्णायां वहेद्गङ्गा चान्याऽन्यासु च नांडिषु । गङ्गासरस्वतीगोदानर्म्मदायमुना-तथा । कावेरी चन्द्रभागा च वितस्ता च इरावती ।द्विसप्ततिसहस्रेषु नदीनदपरिस्रवः । इतस्ततोदेहमध्येऋक्षाणि सप्तविंशतिः । योगाश्च राशयश्चैव ग्रहाश्च तिथ-यस्तथा । लहरीषु मीनमणी वाहनं स्थापनं तथा ।सर्वाङ्गेषुच देवेशि! समग्रमृक्षमण्डलम् । त्रयस्त्रिंशत्-कोटयस्तु निवसन्ति च देवताः । तथा पीठानि सर्वाणिदेहमध्ये स्थितानि च । हृदये व्योममध्ये तु अनन्ताद्या-स्तु वासुकिः । उदये व्योममध्ये तु परे नागा व सन्ति हि ।गन्धर्वकिन्नराःशूरा विद्याधराप्सरादयः । अनेकतीर्थ-वर्णाश्च गुह्यकाश्च वसन्ति हि । अनन्तसिद्धये वुद्ध्या प्रका-शोवर्त्तते हृदि । मेघस्य मण्डलं ज्ञेयमश्रुपाते तथैव च ।चन्द्रार्कौ नेत्रयोर्म्मध्ये जङ्घलोमसु साक्षिणः । तृणगु-ल्मादिकञ्चापि विश्वरूपंस्मरेत्ततः । समग्रदर्शनान्मुक्तःस्वर्गभोगञ्च सत्सुखम । तदेतच्चिन्तया याति रोगशोक-विवर्ज्यताम्” ।