| YouTube Channel

चतुरङ्ग (caturaGga)

 
शब्दसागरः
English
चतुरङ्ग
n.
 (-ङ्गं)
1. An entire army, comprising elephants, cars, horse
and foot.
2. A sort of chess.
E.
 चतुर्, and अङ्ग a member. चत्वारि
अङ्गानि यस्य.
Capeller Eng
English
च॑तुरङ्ग
a.
 consisting of four members or parts
n.
(±बल) a complete army (infantry, cavalry, elephants, chariots)
f.
आ the same, a sort of chess.
Yates
English
चतुर-ङ्ग (ङ्गः) 1.
m.
 An entire army
having elephants, cars, horses.
and foot
a sort of chess.
Spoken Sanskrit
English
चतुरङ्ग - caturaGga -
n.
 - chess
चतुरङ्गफलक - caturaGgaphalaka -
n.
 - chess-board
खेलनी - khelanI -
f.
 - chessman
शारी - zArI -
f.
 - chessman
सारी - sArI -
f.
 - chessman
ग्लह - glaha -
m.
 - chessman
शारि - zAri -
m.
 - chessman
सारि - sAri -
m.
 - chessman
पञ्चनी - paJcanI -
f.
 - chess-board
शारिपट्ट - zAripaTTa -
m.
 - chess-board
मध्यनीलाहरि - madhyanIlAhari -
m.
 - azurite blue [ chessylite blue ]
कोष्ठ - koSTha -
n.
 - chess square
चतुरङ्ग - caturaGga -
n.
 - kind of chess
बुद्धिद्यूत - buddhidyUta -
n.
 - game at chess
शारि - zAri -
m.
 - piece at chess
नृ - nR -
m.
 - piece at chess
चतुरङ्गक्रीडा - caturaGgakrIDA -
f.
 - playing at chess
बिन्दुतन्त्र - bindutantra -
m.
n.
 - kind of chess-board
पद - pada -
n.
 - square on a chess-board
जतुपुत्रक - jatuputraka -
m.
 - man at chess or backgammon
शारिका - zArikA -
f.
 - playing at chess or draughts
सार - sAra -
m.
 - piece at chess or backgammon
सारीक्रीडा - sArIkrIDA -
f.
 - kind of game similar to chess
अय - aya -
m.
 - move towards the right at chess
नर - nara -
m.
 - man or piece at chess or draughts
शारिशृङ्खला - zArizRGkhalA -
f.
 - chessman or a square on a chessboard
अयानयिन - ayAnayina -
m.
 - piece at chess or backgammon so moved
षट्पद - SaTpada -
n.
 - particular advantageous position in chess
वटी - vaTI -
f.
 - particular position in the game of caturaGga or chess
शार - zAra -
m.
 - kind of die or a piece used at chess or at backgammon
अष्टापद - aSTApada -
m.
 - chess-board on which each line has 8 squares or 64 in all
अयानय - ayAnaya -
m.
 - particular movement of the pieces on a chess or backgammon board
चतुरङ्ग caturaGga
n.
 chess
चतुरङ्ग caturaGga
adj.
 having 4 limbs
चतुरङ्ग caturaGga
adj.
 comprising elephants, chariots, cavalry and infantry
चतुरङ्ग caturaGga
m.
 melon [ Cucumis Utilissimus - Bot. ]
चतुरङ्ग caturaGga
n.
 kind of chess
Wilson
English
चतुरङ्ग
n.
 (-ङ्गः)
1 An entire army, comprising elephants, cars, horse and foot.
2 A sort of chess.
E.
 चतुर्, and अङ्ग a member.
Monier Williams Cologne
English
च॑तुर्—अङ्ग (च॑त्°),
mfn.
 having 4 limbs (or extremities),
RV.
 x, 92, 11
ŚBr.
 xii
(with बल, an army) comprising (4 parts, viz.) elephants, chariots, cavalry, and infantry,
MBh.
 iii, 790
R.
 ii, 51, 7
च॑तुर्—अङ्ग
m.
 Cucumis utilissimus (?),
L.
N.
 of a son of Roma- or Loma-pāda,
Hariv.
 1697
f.
BhP.
 ix, 23, 10
च॑तुर्—अङ्ग
n.
 (scil. बल)
=
 °ङ्ग-बल,
AV.
 Pariś.
MBh.
 ix, 446
a kind of chess (played by 4 parties),
Tithyād.
Macdonell
English
चतुरङ्ग cátur-aṅga,
a.
 having four members: 🞄-ṃ balam,
n.
 complete army (consisting of 🞄infantry, cavalry, elephants, and chariots)
🞄ā,
f.
 army consisting of these four arms
n.
 🞄id.
chess: -bala‿adhipatya,
n.
 command 🞄of a complete army.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चतुरङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆನೆ ಕುದುರೆ ರಥ ಮತ್ತು ಪದಾತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೈನ್ಯ
व्युत्पत्तिः - > चत्वारि अङ्गानि यस्य
प्रयोगाः - > "प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महतावृतः । क्लृप्तेन चतुरङ्गेण यत्तेन जितकाशिना ॥"
उल्लेखाः - > भा० वन० २०-१४
चतुरङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚತುರಂಗವೆಂಬ ಒಂದು ಆಟ /ಕೆಂಪು ಹಸುರು ಹಳದಿ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಗಳ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ನಾಲ್ವರು ಆಡುವ ಒಂದು ವಿಧ ವಿನೋದದ ಆಟ
L R Vaidya
English
catur-aMga {% (I) a. %} quadripartite or consisting of four members.
catur-aMga {% (II) n. %} 1. an entire army consisting of foot, horse, elephants and chariots, e.g. चतुरंगबलो राजा जगतीं वशमानयेत् । अहं पंचांगबलवान् आकाशं वशमानये, or एको हि खंजनवरो नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरंगबलाधिपत्यम् Sr.T.4
2. a sort of chess.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
[catur-aṅga, m. (otherwise ep. of an army, having the four parts), having a fourfold (army), ep. of a cakravartin: LV 〔101.13〕
〔136.16〕 (both prose)
but in the same cliché Mv has cātu(r)dvīpa, q.v., and Pali cāturanta, DN 〔i.88.33〕
our word is a malformation
Tib. mthaḥ bzhi las (rnam par rgyal ba) suggests cāturanta-(-vijitavant), cpd., as the true reading
or possibly cāturantaṃ (see this) vijit°. See vijitavant.]
Indian Epigraphical Glossary
English
caturaṅga (EI 2), a complete army.
पुराणम्
English
चतुरंग / CATURAṄGA. A king of the aṅga dynasty. He was the son of Hemapāda and father of pṛthulākṣa. (agni purāṇa, Chapter 277).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चतुरङ्गं,
क्ली,
 (चत्वारि अङ्गानि यस्य ।) हस्त्यश्व-रथपदातिरूपं सैन्यम् । यथा, रामायणे ।“चतुरङ्गं ह्यपि बलं सुमहत् प्रसहेमहि ।”अक्षक्रीडाविशेषः । चौरंखेला इति भाषा ॥
यथा, --युधिष्ठिर उवाच ।“अष्टकोष्ठ्याञ्च या क्रीडा तां मे ब्रूहि तपोधन ! ।प्रकर्षेणैव मे नाथ चतूराजी यतो भवेत् ॥
व्यास उवाच ।अष्टो कोष्ठान् समालिख्य प्रदक्षिणक्रमेण तु ।अरुणं पूर्व्वतः कृत्वा दक्षिणे हरितं बलम् ॥
पार्थ ! पश्चिमतः पीतमुत्तरे श्यामलं बलम् ।राज्ञो वामे गजं कुर्य्यात् तस्मादश्वं ततस्तरिम् ॥
कुर्य्यात् कौन्तेय ! पुरतो युद्धे पत्तिचतुष्टयम् ।कोणे नौका द्वितीयेऽश्वस्तृतीये तु गजो वसेत् ॥
तुरीये च वसेद्राजा वटिकाः पुरतः स्थिताः ॥
पञ्चकेन वटी राजा चतुष्केणैव कुञ्जरः ॥
त्रिकेण तु चलत्यश्वः पार्थ ! नौकाद्वयेन तु ॥
कोष्ठमेकं विलङ्घ्याथ सर्व्वतो याति भूपतिः ।अग्र एव वटी याति बलं हन्त्यग्रकोणगम् ।यथेष्टं कुञ्जरो याति चतुर्द्दक्षु महीपते ! ॥
तिर्य्यक् तुरङ्गमो याति लङ्घयित्वा त्रिकोष्ठकम् ।कोणकोष्ठद्वयं लङ्घ्य व्रजेन्नौका युधिष्ठिर ! ॥
सिंहासनं चतूराजी नृपाकृष्टन्तु षट्पदम् ।काककाष्ठं बृहन्नौका नौकाकृष्टप्रकारकम् ॥
घाताघाते वटी नौका बलं हन्ति युधिष्ठिर ! ।राजा गजो हयश्चापि त्यक्त्वा घातं निहन्ति च ॥
अत्यन्तं स्वबलं रक्षेत् स्वराजा बलमुत्तमम् ।अल्पस्यारक्षया पार्थं ! हन्तव्यं बलमुत्तम् ॥
नौकायाश्चत्वारि पदानि अश्वस्याष्टौ पदानिइत्याधिक्यमश्वस्य ॥
मतङ्गजस्य गर्व्वेण राजा क्रीडति निर्भरम् ।तस्मात् सर्व्वबलं दत्त्वारक्ष कौन्तेय ! कुञ्जरम् ॥
सिंहासनं चतूराजी यदवस्थानतो भवेत् ।सर्व्वसैन्यैर्गजैर्वापि रक्षितव्यो महीपतिः ॥
अन्यद्राजपदं राजा यदाक्रान्तो युधिष्ठिर ! ।तदा सिंहासनं तस्य भण्यते नृपसत्तम् ! ॥
राजा च नृपतिं हत्वा कुर्य्यात् सिंहासनं यदा ।द्विगुणं वाहयेत् पण्यमन्यथैकगुणं भवेत् ॥
द्विगुणं पण्यं दातव्यत्वेन प्रापयेत् ॥
मित्रसिंहासनं पार्थ यदारोहति भूपतिः ।तदा सिंहासनं नाम सर्व्वं नयति तद्बलम् ॥
यदा सिंहासनं कर्त्तुं राजा षष्ठपदाश्रितः ।तदा घातेऽपि हन्तव्यो बलेनापि सुरक्षितः ॥
विद्यमाने नृपे यत्र स्वकीये च नृपत्रयम् ।प्राप्नोति च तदा तस्य चतूराजी यदा भवेत् ॥
नृपेणैव नृपं हत्वा चतूराजी यदा भवेत् ।द्विगुणं वाहयेत् पण्यमन्यथैकगुणं भवेत् ॥
स्वपदस्थं यदा राजा राजानं हन्ति पार्थिव ।चतुरङ्गे तदा भूप ! वाहयेच्च चतुर्गुणम् ॥
यदा सिंहासने काले चतूराजी समुत्थिता ।चतूराजी भवत्येव न तु सिंहासनं नृप ! ॥
अत्रेदं बीजं उभयथा जयेऽपि परसिंहासनाधि-कारात् परराजवधे शौर्य्याधिक्यनिष्कण्टकत्व-दर्शनात् । क्रीडायामपि तथा कल्प्यते ॥
* ॥
राजद्वयं यदा हस्ते आत्मनो राज्ञि संस्थिते ।परेण संहृतश्चैको बलेनाप्यपहार्य्यते ॥
राजद्वयं यदा हस्ते न स्यादन्यकरे परः ।तदा राजा हि राजानं घातेऽपि तं हनिष्यति ॥
नृपाकृष्टे यदा राजा गमिष्यति युधिष्ठिर ! ।घाताघातेऽपि हन्तव्यो राजा तत्र न रक्षकः ॥
कोणं राजपदं त्यक्त्वा वटिकान्तं यदा व्रजेत् ।वटी नयेत् पदं नाम तदा कोष्टबलं च षट् ॥
यदि तस्य भवेत् पार्थ ! चतूराजी च षट्पदम् ।तदापि च चतूराजी भवत्येव न संशयः ॥
पदातेः षट्पदे विद्धे राज्ञा वा हस्तिना तथा ।षट्पदं न भवेत्तस्य अवश्यं शृणु पार्थिव ॥
मप्तमे कोष्ठके या स्याद्बटिका दशकेन वै ।तदान्योन्यञ्च हन्तव्यं सुखाय दुर्ब्बलं बलम् ॥
त्रिवटीकस्य कौन्तेय ! पुरुषस्य कदाचन ।षटपदं न भवत्येव इति गोतमभाषितम् ॥
नौकैका वटिका यस्य विद्यते खेलने यदि ।गाढावटीति विख्याता पदं तस्य न दुष्यति ॥
गाढाघात्यापदं राजपदं कोणपदञ्च तत् ।हस्ते रङ्गे बलं नास्ति काककाष्ठं तदा भवेत् ॥
वदन्ति राक्षसाः सर्व्वे तस्य न स्तो जयाजयौ ।प्रार्थिते पञ्चमे राज्ञि मृतवट्याञ्च षट्पदे ॥
अशौचं स्यात्तदा राजन् ! चलित्वा चालितंपदम् ।द्बिरावृत्त्या गतौ तस्माद्धन्यात् परबलं जयी ॥
सिंहासनं भवत्येव काककाष्ठं न भण्यते ॥
उपविष्टञ्च यत् स्थानं तस्योपरिचतुष्टये ।नौकाचतुष्टयं यत्र क्रियते यस्य नौकया ॥
नौकाचतुष्टयं तत्र बृहन्नौकेति भण्यते ।न कुर्य्यादेकदा राजन् ! गजस्याभिमुखं गजम् ॥
यदि कुर्व्वीत धर्म्मज्ञ ! पापग्रस्तो भविष्यति ।स्थानाभावे यदा पार्थ ! हस्तिनं हस्तिसम्मुखम् ॥
करिष्यति तदा राजन्निति गोतमभाषितम् ।प्राप्ते गजद्वये राजन् ! हन्तव्यो वामतो गजः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वे चतुरङ्गक्रीडनम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चतुरङ्ग
न०
 चत्वारि अङ्गानि यस्य । १ हस्त्यश्वरथपदातिरूपा-ङ्गचतुष्टययुते सैन्ये । “प्रयातेऽस्मिन्नरव्याघ्र! बलेन म-हतावृतः । कॢप्तेन चतुरङ्गेण यत्तेन जितकासिना”भा० व० २० अ० । रक्तहरितपीतश्यामलरूपाणि चत्वारिबलस्वरूपाणि क्रीडासधनान्यङ्गान्यस्य । (चतूराजी)२ क्रीडाभेदे । तत्क्रीडाप्रकारः ति० त० व्यासयुधिष्ठिरसंवादे“युधिष्ठिर उवाच । अष्टकोष्ठ्याञ्च या क्रीडा तां मेव्रूहि तपोधन! । प्रकर्षेणेव मे नाथ! चतुराजी यथाभवेत् । व्यास उवाच । अष्टौ कोष्ठान् समालिख्यप्रदक्षिणक्रमेण तु । अरुणं पूर्वतः कृत्वा दक्षिणे हरितंबलम् । पार्थ! पश्चिमतः पोतमुत्तरे श्यामलं बलम् ।राज्ञोवामे गजं कुर्य्यात् तस्मादश्वं ततस्तरिम् । कुर्य्यात्कौन्तेय! पुरतो युद्धे पत्तिचतुष्टयम् । कोणे नौका-द्वितीयेऽश्वस्तृतीये च गजोवसेत् । तुरीये च वसेद्राजा-वटिकाः पुरतः स्थिताः । पञ्चकेन वटी राजा, चतुष्के-णैव कुञ्जरः । त्रिकेणैव चलत्यश्वः पार्थ! नौका द्वयेन तु ।कोष्ठमेकं विलङ्घ्याथ सर्वतोयाति भूपतिः । अग्रएववटी याति बलं हन्त्यग्रकोणगम् । यथेष्टं कुञ्जरोयातिचतुर्दिक्षु महीपते! । तिर्य्यक् तुरङ्गमो याति लङ्घ-यित्वा त्रिकोष्ठकम् । कोणकोष्ठद्वयं लङ्घ्य व्रजेन्नैका युधि-ष्ठिर । सिंहासनं चतूराजी नृपाकृष्टञ्च षट्पदम् । काक-काष्ठं वृहन्नौका नौकाकृष्टप्रकारकम् । धाताघाते वटींनौका बलं हन्ति युधिष्ठिर! । राजा गजोहयश्चापित्यक्त्वा घातम् निहन्ति च । अत्यन्तं स्वबलं रक्षेत् स्वराजवलमुत्तमम् अल्पस्य रक्षया पार्थ! हन्तव्यं बलमुत्त-मम्” । नौकायाश्चत्वारि पदानि अश्वस्याष्टौ पदानि इत्या-धिक्यमश्वस्य । “मतङ्गजस्य गर्वेण राजा क्रीडति निर्भ-रम् । तस्मात् सर्वबलं दत्त्वा रक्ष कौन्तेय! कुञ्जरम् ।सिंहासनं चतूराजी यदवस्थानतो भवेत् । सर्वसैन्यै-र्गजैर्व्वापि रक्षितव्योमहीपतिः । अन्यराजपदे गत्वायदा धातो युधिष्ठिर । तदा सिंहासनं तस्य भण्यतेनृपसत्तम । राजा च नृपतिं हत्वा कुर्य्यात् सिंहासनंयदा । द्विगुणं वाहयेत् पण्यमन्यथैकगुणं भवेत्” ।द्विगुणं पणं दातव्यत्वेन प्रापयेत् । “मित्रसिंहासनंपार्थ! यदारोहति भूपतिः । तदा सिंहासनं नाम सर्वंनयति तद्बलम् । यदा सिंहासनं कर्त्तं राजा षह-पदाश्रितः । तदा घातेऽपि हन्तव्यो बलेनापि सुरक्षितः ।विद्यमाने नृपे यश्च स्वकीये च नृपत्रयम् । प्राप्नोति तुयदा तस्य चतूराजी तदा भवेत् । नृपेणैव नृपं हत्वाचतूराजी यदा भवेत् । द्विगुणं वाहयेत् पण्यमन्यथै-कगुणं भवेत् । स्वपदस्थं यदा राजा राजानं हन्तिपार्थिव! । चतुरङ्गे तदा भूप! बाहयेच्च चतुर्गुणम् ।यदा सिंहासने काले चतूराजी समुत्थिता । चतूराजीभवत्यत्र नतु सिंहासनं नृप!” । अत्रेदं वीजम् उभयथाजयेऽपि परसिंहासनाधिकारात् परराजबधे शौर्य्याधिक्यनिष्कण्टकत्वदर्शनात् क्रीडायामपि तथा कल्प्यते ।“राजद्वयं यदा हस्ते आत्मनोराज्ञि संस्थिते । परेणसंहृतश्चैको बलेनाप्यपहार्य्यते । राजद्वयं यदा हस्तेन स्यादन्यकरे परः । तदा राजा हि राजानं घातेऽपि तंहनिष्यति । नृपाकृष्टो यदा राजा गमिष्यति युधि-ष्ठिर! । घाताघाते पि हन्तव्यो राजा तत्र न रक्षकः ।कोणे राजपदं त्यक्त्वा वटिकान्तं यदा व्रजेत् । वटी चषटपदं नाम तदा कोष्ठबलं नयेत् । यदा तस्य भवेत्पार्थ! चतूराजी च षट्पदम् । तदापि च चतूराजीभवत्येव न संशयः । पदातेः षट्पदे विद्धे राज्ञा वाहस्तिना तथा । षट्पदं न भवेत्तस्य अवश्यं शृणुपार्थिव! । सप्तमे कीष्ठके यत् स्याद्वटिका दशमेन वै ।तदान्योन्यञ्च हन्तव्यं सुखाय दुर्बलं बलम् । त्रिवटीकस्यकौन्तेय! पुरुषस्य कदाचन । षट्पदं न भवत्येव इतिगोतमभाषितम् । नौकैका वटिका वस्य विद्यते खेलनेयदि । गाढावटीति विख्याता पदं तस्य न दुष्यति” ।पदं राजपदं कोणपदञ्च । “हस्ते रङ्गे बलं नास्तिकाककाष्ठं तदा भवेत् । वदन्ति राक्ष{साः? सर्वे तस्य शस्तौजयाजयौ । प्रोत्थिते पञ्चमे राज्ञि मृते वट्याञ्च षट्-पदे । अशौचं स्यात्तदा हन्ति चलित्वा चालितं बलम् ।द्विरावृत्त्यागते तस्मात् हन्यात् परबलं जयी । पार्थ!सिंहासने काले काककाष्ठं यदा भवेत् । सिंहासनंभवत्येव काककाष्ठं न भण्यते । उपरिष्ठाच्चयत्स्थानं तस्योप्ररि चतुष्टये । नौकाचतुष्टयं यत्रक्रियते तस्य नौकया । नौकाचतुष्टयं तस्य वृहन्नौ-केति भण्यते । न कुर्य्यादेकदा राजन्! गजस्याभिमुखंगजम् । यदि कुर्वीत धर्म्मज्ञः पापग्रस्तो भविष्यति ।स्थानाभावे यदा पार्थ! हस्तिनं हस्तिसंमुखम् ।करिष्यति तदा राजन्! इति गोतमभाषितम् । प्राप्तेगजद्वये राजन् । हन्तव्योवामतोगजः” । इति चतु-रङ्गक्रीडनम् ।
Capeller
German
च॑तुरङ्ग viergliedrig, vierleilig (von einem
aus Fußvolk, Reiterei, Elefanten und
Wagen bestehenden Heere).
f.
 आ ein
viergliedriges Heer
n.
 dass., Schachspiel.
Grassman
German
cátur-aṅga, a., vier [cátur] Glieder [áṅga] habend, viergliederig.
-as nárāśáṃsas {918, 11}.