| YouTube Channel

चक्रव्यूह (cakravyUha)

 
शब्दसागरः
English
चक्रव्यूह
m.
 (-हः) The circular array of troops.
E.
 चक्र and व्यूह array.
Capeller Eng
English
चक्रव्यूह
m.
 a circular array of troops.
Yates
English
चक्र-व्यूह (हः) 1.
m.
 Circular form
or array of troops.
Spoken Sanskrit
English
चक्रव्यूह - cakravyUha -
m.
 - circular arrangement of army in war [ circ. flieght of bird ]
चक्रव्यूह - cakravyUha -
m.
 - any circular array of troops
Wilson
English
चक्रव्यूह
m.
 (-हः) The circular array of troops.
E.
 चक्र and व्यूह array.
Monier Williams Cologne
English
चक्र—व्यूह
m.
 any circular array of troops,
MBh.
 i, 2754
vii, 1471 (cf. also 3108)
N.
 of a Kiṃnara prince,
Kāraṇḍ.
 i, 29.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चक्रव्यूह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಕ್ರಾಕಾರದ ಸೇನಾನಿವೇಶ /ಚಕ್ರದಂತೆ ವರ್ತುಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಸೇನೆಗಳ ಸಮೂಹ
व्युत्पत्तिः - > चक्रमिव व्यूहः
प्रयोगाः - > "चक्रव्यूहो महाराज ह्याचार्येणाभिकल्पितः"
उल्लेखाः - > भा० द्रोण० ३४-२
L R Vaidya
English
cakra-vyUha {% m. %} a circular array of troops.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Cakravyūha, n. of a kiṃnara-king: Kv 〔3.2〕.
Mahabharata
English
Cakravyūha, a kind of array. § 130g (Abhimanyu): I, 67, 2754.--§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII, 33, 1471
34, 1494
35, 1520, 1521.--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 87, 3108 (vyūhaḥ sacakraśakataḥ).
पुराणम्
English
चक्रव्यूह / CAKRAVYŪHA. A Phalanx.
A particular pattern of army formation on ground. In the kaurava-Pāṇḍava war Droṇācārya formed a cakravyūha wherein abhimanyu, son of arjuna got himself trapped and killed. (abhimanyu, who forced himself inside the vyūha did not know the method of geting out of it which arjuna alone knew). cakravyūha is made in the form and shape of Cart-wheels. vyāsa has described the cakravyūha made by droṇa as follows:-The great preceptor made the cakravyūha and posted in it to maximum capacity kings, who were equal to indra. In every opening of the vyūha were posted princes equal in prowess to the Sun. All the princes were organised compactly. And, all of them wore red uniforms and were adorned with other things also red in colour and held red flags. They also wore golden ornaments and garlands scented with Sandal paste. ten thousand strong they rushed forward to fight with abhimanyu. Duryodhana's son, lakṣmaṇa, led the onrush. In the centre (of the cakravyūha) stood duryodhana in the company of heroes like karṇa, duśśāsana and kṛpa. And, at the head of the army stood droṇa, the captain of the army, who looked like the rising sun. Then there was the King of sindhu, and near him stood aśvatthāmā, and there stood in front of them thirty kauravas, all of them equal to devas. On the flanks were great heroes like śalya, bhūriśravas. And then did the battle rage. (droṇa Parva, Chapter 34).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चक्रव्यूहः,
पुं,
 (चक्रवत् मण्डलाकारेण रचितो-व्यूहः रचनयाधिष्ठापितः सेनासमूह इतियावत् ।) युद्धार्थमण्डलाकारेण सैन्यरचना ।(एतस्य रचनालक्षणादिश्चक्रशब्दे द्रष्टव्यः ॥
व्यूहोऽयमभिमन्युवधेप्सुना भगवता द्रोणाचाय्ये-णाभिकल्पितः । यथा, महाभारते । ७ । ३३ ।१२ -- २३ ।“चक्रव्यूहो महाराज ! आचार्य्येणाभिकल्पितः ।तत्र शक्रोपमाः सर्व्वे राजानो विनिवेशिताः ॥
अवस्थानेषु विन्यस्ताः कुमाराः सूर्य्यवर्च्चसः ।सङ्घातो राजपुत्त्राणां सर्व्वेषामभवत्तदा ॥
कृताभिसमयाः सर्व्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ।रक्ताम्बरधराः सर्व्वे सर्व्वे रक्तविभूषणाः ॥
सर्व्वे रक्तपताकाश्च सर्व्वे वै हेममालिनः ।चन्दनागुरुदिग्धाङ्गाः सग्विणः सूक्ष्मवाससः ॥
सहिताः पर्य्यधावन्त कार्ष्णिं प्रति युयुत्सवः ।तेषां दशसहस्राणि बभूवुर्दृढधन्विनाम् ॥
पौत्त्रं तव पुरस्कृत्य लक्षणं प्रियदर्शनम् ।अन्योन्यसमदुःखास्ते अन्योन्यसमसाहसाः ॥
अन्योन्यं स्पर्द्धमानाश्चाप्यन्योन्यस्य हिते रताः ।दुर्य्योधनस्तु राजेन्द्र ! सैन्यमध्ये व्यवस्थितः ॥
कर्णदुःशासनकृपैर्वृतो राजा महारथैः ।देवराजोपमः श्रीमान् श्वेतच्छत्त्राभिसंवृतः ॥
चामरव्यजनाक्षेपैरुदयन्निव भास्करः ।प्रमुखे तस्य सैन्यस्य द्रोणोऽवस्थितनायकः ॥
सिन्धुराजस्तथाऽतिष्ठत् श्रीमान् मेरुरिवाचलः ।सिन्धुराजस्य पार्श्वस्था अश्वत्थामपुरोगमाः ॥
सुतास्तव महाराज ! त्रिंशत्त्रिदशसन्निभाः ।गान्धारराजः कितवः शल्यो भूरिश्रवास्तथा ।पार्श्वतः सिन्धुराजस्य व्यराजन्त महारथाः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चक्रव्यूह
पु०
 चक्राकारः व्यूहः । चक्राकारे सेनासन्नि-वेशभेदे चक्रशब्दे दृश्यम् ।
Capeller
German
चक्रव्यूह
m.
 kreisförmige Schlachtornung.