| YouTube Channel

चक्रवाक (cakravAka)

 
शब्दसागरः
English
चक्रवाक
m.
 (-कः) The ruddy goose. commonly called in India, the Brah-
many duck or goose, (Anas casarca.)
E.
 चक्र an imitative sound,
and वाक speech. वच परिभाषणे कर्मणि घञ् ।
Capeller Eng
English
चक्रवाक॑
m.
 ई
f.
 the Cakravāka, a kind of goose or
duck.
Yates
English
चक्र-वाक (कः) 1.
m.
 The ruddy goose
(Anas casaca).
f.
 वाकी.
Spoken Sanskrit
English
चक्रवाक cakravAka
f.
 female of the cakra bird
चक्रवाक cakravAka
m.
 cakra bird
Wilson
English
चक्रवाक
m.
 (-कः) The ruddy goose, commonly called in India, the
Brahmany duck or goose, (Anas casarca.)
E.
 चक्र an imitative sound, and वाक speech.
Monier Williams Cologne
English
चक्र—वाक॑
m.
 the Cakra bird (Anas Casarca
the couples are supposed to be separated and to mourn during night),
RV.
 ii, 39, 3
VS.
 xxiv
f.
AV.
 xiv
MBh.
&c.
Benfey
English
चक्रवाक चक्रवाक, i. e. चक्र
(based on an imitative sound) -वच् + अ,
I.
m.
 The ruddy goose, Anas casarca
Gm. , Rām. 3, 20, 20.
II.
f.
 की, Its fe-
male, Megh. 81.
Apte Hindi
Hindi
चक्रवाकः
पुं*
 चक्रम्-वाकः -
चकवा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
चक्रवाक
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಕ್ರವಾಕಪಕ್ಷಿ
निष्पत्तिः - > वच (परिभाषणे) - कर्म० "घञ्" (३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > चक्रशब्देनोच्यते
प्रयोगाः - > "परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः पुरो वियुक्ते मिथुने कृपावती"
उल्लेखाः - > कुमा० ५-२६
L R Vaidya
English
cakra-vAka {% m. (fem. ˚की) %} the ruddy goose, दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकाम् Megh.ii.20, Bhartr.i.81.
Bopp
Latin
चक्रवाक m. (e चक्र et वाक sermo) anseris genus. Wils.
«the ruddy goose or Brahmani goose, Anas casarea».
N. 12. 113.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khor lo'i rkang pa
चक्रवाक
tsa kra bA ka
चक्रवाक
ngang pa
१) चक्रवाक (?) २) हंस
ngur pa
चक्रवाक
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चक्रवाको रथाङ्गाह्वः कोको द्वन्द्वचरोऽपि च ।
-wordlist-
चक्रवाक (पुं), रथाङ्गाह्व (पुं), कोक (पुं), द्वन्द्वचर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
कोक
कोक, चक्र, चक्रवाक, रथाङ्ग
कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गः ।
verse 2.1.1.244
page 0030
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: चक्रवाकः
Root: चक्रवाक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
Meaning(s):
⇒ Ruddy goose
Shloka(s):
2|3|9|1 ► हंससाचिः क्षुद्रहंसः क्षयिस्तु कुवलायिकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
2|3|9|2 ► चक्रवाको रथः कोकश्चक्रश्चक्राह्वयाह्वयः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/खगाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|3|9|1 ⇢ क्षयिः (क्षयि) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
➠ 2|3|9|1 ⇢ कुवलायिकः (कुवलायिक) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
➠ 2|3|9|2 ⇢ चक्रवाकः (चक्रवाक) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
➠ 2|3|9|2 ⇢ रथः (रथ) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
➠ 2|3|9|2 ⇢ कोकः (कोक) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
➠ 2|3|9|2 ⇢ चक्रः (चक्र) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
➠ 2|3|9|2 ⇢ चक्राह्वयाह्वयः (चक्राह्वयाह्वय) (पुं) ⇒ Ruddy goose ⇒ चक्रवाकः इति हंसभेदः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हंसः
जातिः ➡ पक्षी
Mahabharata
English
*Cakravāka, pl. (ºāḥ), a sort of goose, Anas casarca, Gm. § 126 (Aṃśāvat.): I, 66, 2622 (born by Dhṛtarāshṭrī).
Vedic Reference
English
Cakra-vāka is the name, apparently derived from the nature
of its cry, of a species of gander (Anas casarca), the modern
Chakwā, as it is called in Hindī, or Brahmany duck in English.^1
It is mentioned in the Rigveda^2 and in the list of victims at the
Aśvamedha, or horse sacrifice, in the Yajurveda, ^3 while in the
Atharvaveda^4 it already appears as the type of conjugal fidelity,
its characteristic in the classical literature.
1) Criffith, Hymns of the Rigveda, 1, 309, n. 4.
2) ii. 39, 3.
3) Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 14, 3. 13
Vājasaneyi Saṃhitā, xxiv. 22. 32
xxv. 8.
4) xiv. 2, 64.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 89.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: चक्रवाकः
Root: चक्रवाक
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ cakra bird
Shloka(s):
2|5|22|2 ► कोकश्चक्रश्चक्रवाको रथाङ्गाह्वयनामकः॥ (सिंहादिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|5|22|2 ⇢ कोकः (कोक) (पुं) ⇒ wolf, frog, ruddy goose, wild date tree, small house-lizard, kind of noxious parasitical animal
➠ 2|5|22|2 ⇢ चक्रः (चक्र) (पुं)
➠ 2|5|22|2 ⇢ चक्रवाकः (चक्रवाक) (पुं)
➠ 2|5|22|2 ⇢ रथाङगाह्वयः (रथाङ्गाह्वय) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षी
जातिः ➡ पक्षी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
चक्रवाकः, पुं
स्त्री,
 (चक्र इत्याख्यया उच्यतेऽसौ ।वच + कर्म्मणि घञ् । ततो “न्यङ्कादीनाञ्च ।”७ । ३ । ५३ । इति कुत्वम् ।) पक्षिविशेषः ।चकाचकि इति भाषा ॥
(यथा, महाभारते ।१ । ६६ । ५९ ।“धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहसांश्च सर्व्वशः ।चकवाकांश्च भद्रं ते जनयामास सैव तु ॥
”)तत्पर्य्यायः । कोकः २ चक्रः ३ रथाङ्गाह्वय-नामकः ४ । इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥
भूरि-प्रेमा ५ द्वन्द्वचारी ६ सहायः ७ कान्तः ८कामी ९ रात्रिविश्लेषगामी १० रामावक्षोजो-पमः ११ कामुकः १२ । अस्य मांसगुणाः ।लघुत्वम् । स्निग्धत्वम् । बलप्रदत्वञ्च । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(यथा, चरके सूत्रस्थाने २७ अ ।“चक्रवाकास्तथान्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः ।”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
चक्रवाक
पु०
 स्त्री० चक्रशब्देन उच्यते वच--परिभाषणे कर्मणिघञ् न्यङ्क्वा० कुत्वम् । स्वनामख्याते खगे अमरः ।“परस्पराक्रन्दिनि चक्रवाकयोः पुरोवियुक्ते मिथुनेकृपावती” कुमा० । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “वरु-णाय चक्रवाकीम्” यजु० २४ । २२ । “सरिदपरतटा-न्तादागता चक्रवाकी” माधः । “दूरीभूते मयि सहचरेचक्रवाकीमिवैकाम्” मेघ० ।
Capeller
German
चक्रवाक॑ der Cakravāka (Art Ente)
f.
 ई
Grassman
German
cakra-vāká, m., eine Gänseart, Anas Casarca Gm., als die, welche das durch cakra nachgeahmte Geschrei [vāká] macht.
-ā́ [d.] {230, 3}.