| YouTube Channel

च (ca)

 
शब्दसागरः
English
च The twentieth letter of the alphabet, and first of the second or
palatial class of consonants, having the sound of Ch in church.
च
mfn.
 (चः-चा-चं)
1. Seedless.
2. Vile, base.
m.
 (-चः)
1. A name of
SHIVA.
2. The moon.
3. A theif.
4. A tortoise. Ind A particle and
conjunction copulative or disjunctive. corresponding to.
1. And.
2.
Also, 3. Moreover.
4. Mutually.
5. Equally.
6. Otherwise.
7. For,
on account of.
8. But. &c.
9. An expletive.
E.
 चर् to go, or चि to
collect, &c. ड
aff.
Capeller Eng
English
च (encl. ) and, also
even, just
but, yet
if. It is often
joined with अपि & एव. — च—च as well—as, both-and (also
च—तु), no sooner-than, although — yet
w.
 neg. neither—nor.
च—न च (तु) although — yet not, न च—च although
not—nevertheless.
Yates
English
च
ch. The 1st of the 2nd class or
palatial class of consonants.
च (चः) 1.
m.
 A name of
Shiva
the moon
thief
a tortoise.
Spoken Sanskrit
English
च - ca -
indecl.
 - and
अपरं च - aparaMca - adverb - again
अपरम् च - aparamca -
indecl.
 - besides
पितरः पुत्राः च - pitaraHputrAHca - expr. - fathersandsons
अन्वेषणं पुनराधानं च - anveSaNaMpunarAdhAnaMca - phrase - searchandreplace [ computer ]
कूपस्य कुल्यायाः च मध्ये - kUpasyakulyAyAHcamadhye - phrase - betweenthewellandthecanal
प्रतिलेखनं प्रत्याहरणम् च - pratilekhanaMpratyAharaNamca - phrase - backupandrecovery [ computer ]
प्रतिलेखनं प्रत्यानयनं च - pratilekhanaMpratyAnayanaMca - phrase - backupandrecovery [ computer ]
गृहे मम करौ मुखं च क्षालयामि. - gRhemamakaraumukhaMcakSAlayAmi. -
sent.
 - AthomeIwashmyhandsandface.
प्रतिदिनं प्रबोधामि क्षेत्रेषु च गच्छामि. - pratidinaMprabodhAmikSetreSucagacchAmi. -
sent.
 - IwakeupeverydayandIgointothefields.
चक्रमिव जीवने परिवर्तन्ते सुखानि च दुःखानि च. - cakramivajIvaneparivartantesukhAnicaduHkhAnica. -
sent.
 - Inlife, pleasureandpainrevolvelikeawheel.
च - ca - 1st of the 2nd class of consonants
च - ca - 20th letter of the alphabet
च - ca - letter having the sound of ch in church
च - ca -
adj.
 - pure
च - ca -
adj.
 - seedless
च - ca -
adj.
 - mischievous
च - ca -
adj.
 - moving to and fro
च - ca - adverb - moreover
च - ca - adverb - also
च - ca -
indecl.
 - and
अपरं च - aparaMca - adverb - again
अपरम् च - aparamca -
indecl.
 - besides
पितरः पुत्राः च - pitaraHputrAHca - expr. - fathersandsons
अन्वेषणं पुनराधानं च - anveSaNaMpunarAdhAnaMca - phrase - searchandreplace [ computer ]
कूपस्य कुल्यायाः च मध्ये - kUpasyakulyAyAHcamadhye - phrase - betweenthewellandthecanal
प्रतिलेखनं प्रत्याहरणम् च - pratilekhanaMpratyAharaNamca - phrase - backupandrecovery [ computer ]
प्रतिलेखनं प्रत्यानयनं च - pratilekhanaMpratyAnayanaMca - phrase - backupandrecovery [ computer ]
गृहे मम करौ मुखं च क्षालयामि. - gRhemamakaraumukhaMcakSAlayAmi. -
sent.
 - AthomeIwashmyhandsandface.
प्रतिदिनं प्रबोधामि क्षेत्रेषु च गच्छामि. - pratidinaMprabodhAmikSetreSucagacchAmi. -
sent.
 - IwakeupeverydayandIgointothefields.
चक्रमिव जीवने परिवर्तन्ते सुखानि च दुःखानि च. - cakramivajIvaneparivartantesukhAnicaduHkhAnica. -
sent.
 - Inlife, pleasureandpainrevolvelikeawheel.
च - ca - 1st of the 2nd class of consonants
च - ca - 20th letter of the alphabet
च - ca - letter having the sound of ch in church
च - ca -
adj.
 - pure
च - ca -
adj.
 - seedless
च - ca -
adj.
 - mischievous
च - ca -
adj.
 - moving to and fro
च - ca - adverb - moreover
च - ca - adverb - also
च ca
indecl.
 and
अपरं च aparaM ca adverb again
अपरम् च aparam ca
indecl.
 besides
पितरः पुत्राः च pitaraH putrAH ca expr. fathers and sons
अन्वेषणं पुनराधानं च anveSaNaM punarAdhAnaM ca phrase search and replace [ computer ]
कूपस्य कुल्यायाः च मध्ये kUpasya kulyAyAH ca madhye phrase between the well and the canal
प्रतिलेखनं प्रत्याहरणम् च pratilekhanaM pratyAharaNam ca phrase backup and recovery [ computer ]
प्रतिलेखनं प्रत्यानयनं च pratilekhanaM pratyAnayanaM ca phrase backup and recovery [ computer ]
गृहे मम करौ मुखं च क्षालयामि. gRhe mama karau mukhaM ca kSAlayAmi.
sent.
 At home I wash my hands and face.
प्रतिदिनं प्रबोधामि क्षेत्रेषु च गच्छामि. pratidinaM prabodhAmi kSetreSu ca gacchAmi.
sent.
 I wake up every day and I go into the fields.
चक्रमिव जीवने परिवर्तन्ते सुखानि च दुःखानि च. cakramiva jIvane parivartante sukhAni ca duHkhAni ca.
sent.
 In life, pleasure and pain revolve like a wheel.
च ca 1st of the 2nd class of consonants
च ca 20th letter of the alphabet
च ca letter having the sound of ch in church
च ca
adj.
 moving to and fro
च ca
adj.
 pure
च ca
adj.
 seedless
च ca
adj.
 mischievous
च ca adverb both
च ca adverb moreover
Wilson
English
च The twentieth letter of the alphabet, and first of the second or
palatial class of consonants, having the sound of Ch in church.
च
mfn.
 (-चः-चा-चं)
1 Seedless.
2 Vile, base.
m.
 (-चः)
1 A name of ŚIVA.
2 The moon.
3 A thief.
4 A tortoise. ind. A particle and conjunction copulative or disjunctive,
corresponding to
1 And.
2 Also.
3 Moreover.
4 Mutually.
5 Equally.
6 Otherwise.
7 For, on account of.
8 But, &c.
9 An expletive.
E.
 चर to go, or चि to collect, &c. ड
aff.
Apte
English
च [c],
a.
Seedless.
Bad, vile. -चः An epithet of Śiva.
Chewing, eating.
The moon.
A tortoise.
A thief. चश्चञ्चुश्चरणो$र्चिर्मुखो रविः । चा कद्रूरदितिः कन्या ...... and चं चरित्रं सुखं दुःखं कश्मलं भ्रमणं पयः । Enm.
ind.
 A particle expressing
Copulation (and, also as well as, moreover) used to join words or assertions material change of meaning
गन्धमाघ्राय चोर्व्याः
Me.*
 21
आमोदमुपजिघ्नन्तौ
R.*
 1.43
see
Bk.*
 2.1
14.12
R.*
 3.3
13.7
Ms.*
 4.29 also.)
चम् [cam], 1
P.
 (चमति, चान्त)
To drink, sip, drink off
चचाम मधु माध्वीकं
Bk.*
 14.94.
To eat. ... मांसं चेमुर्जगुः पपुः ।
Bk.*
 14.53.
Apte 1890
English
च a. 1 Seedless.
2 Bad, vile.
चः 1 An epithet of Śiva.
2 Chewing, eating.
3 The moon.
4 A tortoise.
5 A thief.
ind. A particle expressing 1 Copulation (and, also as well as, moreover) used to join words or assertions together
(in this sense it is used with each of the words or assertions which it joins together
or it is used after the last of the words or assertions so joined, but it never stands first in a sentence): मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च Māl. 1. 31
तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननंदतुः R. 1. 57
Ms. 1. 64
3. 5
कुलेन कांत्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः R. 6. 79
Ms. 1. 105
3. 116.
2 Disjunction (but, still, yet)
शांतमिदमाश्रमपदं रफुरति च बाहुः Ś. 1. 16.
3 Certainty, determination, (indeed, certainly, exactly, quite, having the force of एव)
अतीतः पंथानं तव च महिमा वाङ्मनसयोः G. M.
ते तु यावंत एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः R. 12. 45.
4 Condition (if = चेत्)
जीवितुं चेच्छसे (= इच्छसे चेद्) मूढ हेतुं मे गदतः शृणु Mb.
लोभश्चास्ति (अस्ति चेद्) गुणेन किं Bh. 2. 45 v. l.
5 It is often used expletively (पादपूरणार्थे)
भीमः पार्थस्तथैव च G. M. (Lexicographers give, besides the above, the following senses of च which are included in the general idea of copulation
1 अन्वाचय joining a subordinate fact with a principal one
भो भिक्षामट गां चानय
see अन्वाचय.
2 समाहार collective combination
as पाणी च पादौ च पाणिपादं.
2 इतंरतरयोग or mutual connection
as प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च प्लक्षन्यग्रोधौ.
4 समुच्चय aggregation
as पचति च पठति च). च is frequently repeated with two assertions (1) in the sense of ‘on the one hand-on the other hand’, ‘though-yet’, to denote antithesis
न सुलभा सकलेंदुमुखी च सा किमपि चेदमनंगविचेष्टितं V. 2. 9
4. 3
R. 16. 7
or (2) to express simultaneous or undelayed occurrence of two events (no sooner than, as soon as)
ते च प्रापुरुदन्वंतं बुबुधे चादिपूरुषः R. 10. 6
3. 40
11. 50, 81
Ku. 3. 58, 66
Ś. 6. 7
Māl. 9. 39.
Monier Williams Cologne
English
1. च the 20th letter of the alphabet, 1st of the 2nd (or palatal) class of consonants, having the sound of ch in church.
2. च
ind.
 and, both, also, moreover, as well as (= τε,
Lat.
 que, placed like these particles as an enclitic after the word which it connects with what precedes
when used with a personal pronoun this must appear in its fuller accented form (e.g. त॑व च म॑म च [not ते च मे च], ‘both of thee and me’), when used after verbs the first of them is accented,
Pāṇ.
 viii, 1, 58
f.
it connects whole sentences as well as parts of sentences
in
RV.
 the double च occurs more frequently than the single (e.g. अहं॑ च त्वं॑ च, ‘I and thou’, viii, 62, 11)
the double च may also be used somewhat redundantly in class. Sanskṛt (e.g. क्व हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च वज्र-साराः शरास् ते, ‘where is the frail existence, of fawns and where are thy adamantine arrows?’,
Śak.
 i, 10)
in later literature, however, the first च is more usually omitted (e.g. अहं त्वं च), and when more than two things are enumerated only one च is often found (e.g. तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया, ‘in glory, in fame, in beauty, and in high position’,
Nal.
 xii, 6)
elsewhere, when more than two things are enumerated, च is placed after some and omitted after others (e.g. ऋण-दाता च वैद्यश् च श्रोत्रियो नदी, ‘the payer of a debt and a physician [and] a Brāhman [and] a river’,
Hit.
 i, 4, 55)
in
Ved.
 and even in class. Sanskṛt [Mn. iii, 20
ix, 322
Hit.
 ],
when the double च would generally be used, the second may occasionally be omitted (e.g. इन्द्रश् च सोम, ‘both Indra [and thou] Soma’,
RV.
 vii, 104, 25
दुर्भेद्यश् चाशुसंधेयः, ‘both difficult to be divided [and] quickly united’,
Hit.
 i)
with lexicographers च may imply a reference to certain other words which are not expressed (e.g. कमण्डलौ च करकः, ‘the word करक has the meaning ‘pitcher’ and other meanings’)
sometimes च is
=
 एव, even, indeed, certainly, just (e.g. सु-चिन्तितं चौषधं न नाम-मात्रेण करोत्य् अरोगम्, ‘even a well-devised remedy does not cure a disease by its mere name’,
Hit.
यावन्त एव ते तावांश्च सः, ‘as great as they [were] just so great was he’,
Ragh.
 xii, 45)
occasionally च is disjunctive, ‘but’, ‘on the contrary’, ‘on the other hand’, ‘yet’, ‘nevertheless’ (वरम् आद्यौ न चान्तिमः, ‘better the two first but not the last’,
Hit.
शान्तम् इदम् आश्रम-पदं स्फुरति च बाहुः, ‘this hermitage is tranquil yet my arm throbs’,
Śak.
 i, 15)
च-च, though-yet,
Vikr.
 ii, 9
च-न च, though - yet not,
Pat.
च - न तु (v.l. ननु) id.,
Mālav.
 iv, 8
न च - च, though not - yet,
Pat.
च may be used for वा, ‘either’, ‘or’ (e.g. इह चामुत्र वा, ‘either here or hereafter’,
Mn.
 xii, 89
स्त्री वा पुमान् वा यच् चान्यत् सत्त्वम्, ‘either a woman or a man or any other being’,
R.
 ), and when a
neg.
 particle is joined with च the two may then be translated by ‘neither’, ‘nor’
occasionally one च or one न is omitted (e.g. न च परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम्, ‘I am able neither to enjoy nor to abandon’,
Śak.
 v, 18
न पूर्वाह्णे न च पराह्णे, ‘neither in the forenoon nor in the afternoon’)
च-च may express immediate connection between two acts or their simultaneous occurrence (e.g. मम च मुक्तं तमसा मनो मनसिजेन धनुषि शरश् च निवेशितः, ‘no sooner is my mind freed from darkness than a shaft is fixed on his bow by the heart-born god’, vi, 8)
च is sometimes
=
 चेद्, ‘if’ (cf.
Pāṇ.
 viii, 1, 30
the verb is accented),
RV.
AV.
MBh.
Vikr.
 ii, 20
Bhartṛ.
 ii, 45
च may be used as an expletive (e.g. अन्यैश् च क्रतुभिश् च, ‘and with other sacrifices’)
च is often joined to an adv. like एव, अपि, तथा, तथैव,
&c.
 , either with or without a
neg.
 particle (e.g. वैरिणं नोपसेवेत सहायं चैव वैरिणः, ‘one ought not to serve either an enemy or the ally of an enemy’,
Mn.
 iv, 133)
(See एव, अपि,
&c.
 ) For the meaning of च after an interrogative See 2. क॑, 2. कथा॑, कि॑म्, क्व॑)
च [cf. τε,
Lat.
 que, pe (in nempe
&c.
 )
Goth.
 uh
Zd. ca
Old
Pers.
 cā.]
3. च
mfn.
 pure,
L.
moving to and fro,
L.
mischievous,
L.
seedless,
L.
च
m.
 a thief,
L.
the moon,
L.
a tortoise,
L.
Śiva,
L.
Monier Williams 1872
English
च 1. च, the twentieth letter of the alphabet,
and first of the second or palatal class of consonants,
having the simple sound of ch in church.
—च-कार,
अस्, m. the letter or sound च।
च 2. च, ind. (a particle and conjunction
usually translateable by) and, both, also, moreover,
as well as. This conjunction, like the Lat. que and
Gr. τε, is usually placed as an enclitic after the word
which it connects with what precedes, and when used
with the personal pronouns these must appear in
their fuller accented forms (e. g. तव च मम च,
both of thee and of me, not ते च मे च). It con-
nects whole sentences as well as parts of sentences,
and seems to have been originally placed after both
the words or clauses which it joins together, for in
the Ṛg-veda the double च occurs much more fre-
quently than the single (e. g. अहं च त्वं च,
I and thou). The double च may also be used
somewhat redundantly in classical Sanskrit (e. g. क्व
हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च वज्र-
साराः शरास् ते, where is both the frail existence of
fawns and where are thy adamantine arrows ?). In the
later literature, however, the first च is more usually
omitted (e. g. अहं त्वं च), and when more than
two things are enumerated only one च is often found
(e. g. तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया,
in glory, in fame, in beauty, and in high condition).
Elsewhere, when more than two things are enume-
rated, च is placed after some and omitted after others
(e. g. ऋण-दाता च वैद्यश्च श्रोत्रियो नदी, both
the payer of a debt and a physician [and] a Brāhman
[and] a river). In the Veda and even in classical
Sanskrit, when the double च would generally be
used, the second may occasionally be omitted (e. g.
इन्द्रश्च सोमः, both Indra [and] Soma
दुर्-
भेद्यश्च आशु-सन्धेयः, both difficult to be
divided [and] quickly to be united). Rarely च may
imply a reference to certain other words which are
not expressed (e. g. कमण्डलौ च करकः, the
word करक has the meaning ‘pitcher’ and other
meanings).
च may be used for वा and is then translateable by
‘either, ’ ‘or’ (e. g. इह चामुत्र वा, either here or
hereafter
स्त्री वा पुमान् वा यच्चान्यत् सत्त्वम्,
either a woman or a man or any other being)
and
when a negative particle is joined with च the
two may then be translated by ‘neither, ’ ‘nor.’
Occasionally one च or one न may be omitted (e. g.
न च परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम्, I am
able neither to enjoy nor to abandon
न पूर्वाह्णे
न च पराह्णे, neither in the forenoon nor in the
afternoon).
च is often joined to the adverbs एव, अपि, तथा,
तथैव, &c., either with or without a negative
particle (e. g. वैरिणं नोपसेवेत सहायं
चैव वैरिणः, one ought not to serve either an
enemy or the ally of an enemy). See एव, अपि, &c.
च sometimes = एव, even, indeed, certainly, just,
&c. (e. g. सु-चिन्तितं चौषधं न नाम-
मात्रेण करोत्य् अ-रोगम्, even a well-devised
remedy does not cure a disease by its mere name
यावन्त एव ते तावांश्च स, as great as they [were]
just so great was he).
च may occasionally be disjunctive and be trans-
lated by ‘but, ’ ‘on the contrary, ’ ‘on the other
hand, ’ ‘yet, ’ ‘nevertheless’ (e. g. वरम् आद्यौ न
चान्तिमः, better the two first but not the last
शान्तम् इदम् आश्रम-पदं स्फुरति च बाहुः,
this hermitage is tranquil yet my arm throbs).
च rarely = चेत्, if (e. g. जीवितुं चेच्छसे, if thou
wishest to live).
च may be used as an expletive (e. g. अन्यैश्च
क्रतुभिश्च, and with other sacrifices). The native
dictionaries assign to च the following significations
or forces: — conjunction (अन्व्-आचय), collective com-
bination (सम्-आहार), mutual connection (इतरे-
तर), and aggregation (सम्-उच्चय). For the
meaning of च after an interrogative see 2. क,
2. कथा, &c.
[cf. Gr. τε
Lat. que, pe (in nempe,
&c.)
Goth. uh
Zend ca
Old Pers. câ.]
च 3. च, अस्, आ, अम्, seedless
bad, vile,
mischievous
(अस्), m. a thief
a tortoise
the moon
an epithet of Śiva.
Macdonell
English
च ca, encl. cj. (τε, que) and
also
even, 🞄just
but, yet
if (= ced): ca-ca, both — and, as 🞄well — as, scarcely — as, scarcely — when
although — yet: with 🞄negative, neither — nor
ca-na ca or tu, although-yet 🞄not
naca-ca, although not — yet
🞄with vā, either, or
ca‿eva ca‿api, and also
🞄anyac ca api ca, tathā ca, moreover, 🞄likewise (adding a similar saying)
ca 🞄gives interrogatives (q. v.) an indefinite sense.
Benfey
English
च च,
I. A copulative particle, And.
Where two things are to be joined, it
is,
1. Repeated, च -- च (like τε--τε
Lat. que -- que), As well -- As, and,
संजीवयति चाजस्रं प्रमापयति
चाव्ययः, That immutable power re-
vivifies as well as destroys in eternal
succession, Man. 1, 57
दश चाष्टौ
च, Ten and eight, Man. 1, 64.
2.
Dropped in the first place
this is the
general use, Hit. i. d. 33.
3. Dropped,
but not often, in the second place, e. g.
प्रेत्य चेह, In the next world and in
this, Man. 3, 20. Where more than two
things are to be joined, some have the
conjunction, while others are without
it, e. g. कर्णौ चर्म च बालांश् च
वस्तिं स्नायुं च रोचनाम्, (let him
carry) their ears, their hides, their
tails, the skin below their navels, their
tendons, and the liquor exuding from
their foreheads, Man. 8, 234.
II. When
followed by वा, Either, Man. 12, 89
when preceded by वा, Or, Nal. 14, 8.
III. Even, Śāk. 6, 5
and even, Hiḍ.
i. 26.
IV. Just, Ragh. 12, 45.
V. But,
Hit. Pr. d. 12.
VI. If, Bhartṛ. 2, 45. --
Cf. τε
Lat. que
Goth. -h, e. g. in
sa-h, ‘and he.’
Hindi
Hindi
(Fem.nom.S) चाँद
Apte Hindi
Hindi
चः
पुं*
 - चण् चि - ड
चन्द्रमा
चः
पुं*
 - -
कछुआ
चः
पुं*
 - -
चोर
च
अव्य* - -
"और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त"
च
अव्य* - -
शब्द या उक्तियों को जोङ्ने के लिए प्रयुक्त किया जाता है
च
अव्य* - -
"परन्तु, तथापि, तो भी"
च
अव्य* - -
"निस्सन्देह, निश्चय ही, ठीक, बिलकुल, सर्वथा"
च
अव्य* - -
शर्त
च
अव्य* - -
यह प्रायः पादपूर्ति के लिए भी प्रयुक्त होता है।
च
अव्य* - -
", , "
च
अव्य* - -
", "
च
अव्य* - -
", "
च
अव्य* - -
", , "
च
अव्य* - -
", "
च
अव्य* - -
", "
चम्
"भ्वा* पर* , " - -
"पीना, आचमन करना, चढ़ा जाना"
चम्
"भ्वा* पर* , " - -
खाना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
च
कन्नडार्थः - > ಚಕಾರ
विस्तारः - > ಇದು ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಚವರ್ಗದ ಮೊದಲನೆಯ ಮತ್ತು ಆಭ್ಯಂತರ ಸ್ಪೃಷ್ಟಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ತಾಲುಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಅಕ್ಷರ.
च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರ
निष्पत्तिः - > चिञ् (चयने) - "डः" (३-२-१०१)
व्युत्पत्तिः - > चीयते किरणैः
च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೂರ್ಮ /ಆಮೆ
व्युत्पत्तिः - > चिनोति अङ्गम्
च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ /ಈಶ್ವರ
च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚರ್ವಣ /ಅಗಿಯುವುದು
च
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೋರ /ಕಳ್ಳ
व्युत्पत्तिः - > चिनोति परधनम्
विस्तारः - > "चश्चण्डभेदे पुमानुक्तः कच्छपे चन्द्रचौरयोः" - मेदि० ।
च
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನೀಚ /ಅಧಮ /ದುರ್ಜನ
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪಾದಪೂರಣ
प्रयोगाः - > "अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव च नैव च"
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅವಧಾರಣ
प्रयोगाः - > "ते तु यावस्त एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः"
उल्लेखाः - > रघु० १२-४५
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಹೇತು
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಸಮುಚ್ಚಯ /ಪರಸ್ಪರ ನಿರಪೇಕ್ಷವಾದುವುಗಳಿಗೆ ಏಕಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ
प्रयोगाः - > "ईश्वरं गुरुञ्च भजस्व" । "तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः"
उल्लेखाः - > रघु० १-५७
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅನ್ವಾಚಯ /ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದೊಡನೆ ಅಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು
प्रयोगाः - > "भिक्षामट गाञ्चानय"
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಇತರೇತರ ಯೋಗ
प्रयोगाः - > "हरिश्च हरश्च मुकुन्दश्च हरिहरमुकुन्दाः"
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಸಮಾಹಾರ /ಸಮೂಹ
प्रयोगाः - > "सञ्ज्ञा च परिभाषा च अनयोः समाहारः सञ्ज्ञापरिभाषम्"
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪಕ್ಷಾಂತರ
च
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ವಿರೋಧ
प्रयोगाः - > "शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः फलमिहास्य"
उल्लेखाः - > शाकु० १-१६
विस्तारः - > "चान्वाचये समाहारेऽप्यन्योन्यार्थे समुच्चये । पक्षान्तरे तथा पादपूरणेप्यवधारणे" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
ca {% (I) ind. %} A particle- (1) of copulation (and, also, moreover, as well as)
(in this sense च is either repeated after each of the words or assertions which it joins together, or it is put only after the last of the words or assertion so joined), अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः R.i.16, 68, M.i.57, 64, iii.5, कुलेन कांस्या वयसा नवेन गुणैश्च तैस्तैर्विनयप्रधानैः R.vi.79, M.i.105, iii.116 (it is sometimes used to join a subordinate fact with a principal one, e.g. भिक्षामट गां चानय
and sometimes to express ‘combination, ’ ‘mutual connection’ or ‘aggregation’)
(2) of disjunction (yet, nevertheless), शांतमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः Sak.i.
(3) of certainty, determination (exactly, indeed, certainly), ते तु यावंत एवाजौ तावांश्च ददृशे स तैः R.xii.45
(4) of condition (if), e.g. लोभश्चास्ति (i.e. चेदस्ति) गुणेन किम्, or जीवितुं चेच्छसे (i.e. चेदिच्छसे) मूढ हेतुं मे गदतः शृणु.च is sometimes used as an expletive (निरर्थकं चादि पादपूरणैकप्रयोजनम्), e.g. अन्यैश्च क्रतुभिश्च ‘and with other sacrifices.’When repeated in a co-ordinate sentence, it expresses- (1) simultaneous action, ते च प्रापुरुदन्वंतं बुबुधे चादिपूरुषः R.x.6, iii.40, K.S.iii.58, 66
(2) anti-thesis, अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्चरम्यैः Vikr.iv.
ca {% (II) m. %} 1. The moon
2. a tortoise
3. a thief.
Bopp
Latin
च Partic. enclit. (a stirpe interr. क, mutato क् in च्, v. gr.
comp. 398.)
1) et, que, saepissime
repetitum et - et, tum
- quum. N. 24. 50. 26. 5.
2) enim. N. 10. 14.
3) si. DR.
9. 10.
4) tamen. N. 21. 32.
5) vero, autem. N. 23. 28.
HIT. 43. 10.
6) expletive sive ad vim orationis augendam.
H. 1. 26. BR. 3. 20. 22. -- Cum sequente अपि
1) et etiam.
H. 2. 24.
2) vero, autem. DR. 8. 52. BR. 2. 26. -- Cum
sequente एव
1) et etiam. BR. 2. 26.
repetitum et-et,
tum-quum. BR. 2. 25.
2) vero. H. 4. 33. (Lat. que, gr.
ϰε, τε (gr. comp. 401.)
goth. uh, h, e. c. quêthunuh di-
xeruntque, hvazuh quisque, nih neque (Grimm III. 23.)
slav. ЖЕ sche, gr. comp. 402.)
Edgerton Buddhist Hybrid
English
(ca, as in normal Skt. (BR
Speyer, Skt. Synt. 〔§ 441b〕, VSS 〔§ 282〕), is used
(1) in sentences where a contrast seems implied, = tu, but: te caivaṃ vācaṃ bhāṣeran, tac ca bhaiṣajyam upanāmitaṃ na pibeyuḥ SP 〔321.10—11〕, on the one hand (ca) they would speak thus, and yet (ca
on the other hand) they would not drink the proffered remedy
(2) in the protasis of conditions, = yadi (acc. to Speyer, VSS [Page220-1b] l. c., ‘in Vedic and older Skt., ’ but this is too limited): deśayeyaṃ cāhaṃ dharmaṃ na vā deśayeyam LV 〔400.7〕, whether I preach the dharma or not—(the same result, as regards some people, will ensue)
śakraś ca (mss., Senart em. ce) me varaṃ dadyāt Mv 〔iii.6.15〕, if Śakra should give me a boon—.
(3) Acc. to Senart, MV 〔i notes pp. 370, 501, 561〕, ca may introduce a following word, [Page221-a] as ‘proclitic’, no longer enclitic
he says the same is authorized for Pali by the Mukhamattadīpanī, a comm. on Kaccāyana. Alleged cases are cited in Mv 〔i.3.11〕
〔57.10〕
〔83.17〕 (? read 16?)
〔158.1〕
〔241.13〕. In some of these (e.g. 〔158.1〕) ca seems to me quite normal
in others the position may be peculiar, as sometimes it is in Pali, see Childers s.v., but I do not believe it ever introduces a following word or phrase
some of the passages cited are violently emended by Senart in other respects. The Pali Dictt. do not recognize the usage alleged by Senart, and I am not convinced that it occurs in BHS.)
Lanman
English
ca, encl. conj. and, also, τε, que
—1a. is
found, esp. in the older literature, with both
parts to be connected (e. g. 715, 7, 977, 11
so
13^5, 16^12, 17^3, 19^10, 38^7, 9^2)
or only with
the latter, as is oftenest the case in the later
language (e. g. 21, 7, 3^8, 8^8
82^8, 84^16
98^16)
—1b. in case of three or more parts to be
connected, ca occurs: with the last only (e. g.
three parts, 13^2, 17^2, 31^14, 44^6
71^8, 72^10,
83^15
106^5
four parts, 2^2, 17^7, 28^10
five
parts, 2^5, 21^5, 25^3)
with the last two (76, 7,
22^5, 37^15, 45^7
77^12)
sometimes after each,
(293, 4)
very rarely after the first of a scries
(26^6
21^22)
various irregular combinations
on page 67 passim
see also 21^20N.
—2. variously combined: w. eva (e. g.
13^21
9^16, 11^9, 14^15
5^9, 12^5, 142, 8, 20, 15^16,
25^4
30^14), and w. api (see examples under
api)
…ca, …tathā, …ca, both…, likewise…,
and, 108, 9
…ca, …ā, both…,
and…, 85^5
sa ca, often at beg. of clause
(e. g. 24^23
so 34^18
41^7)
—3. anyac ca,
api ca, kiṃ ca, tathā ca, joining two proverbs
of like drift, moreover, further, likewise
—4. otiose, 6^9
—5. connecting things
contrasted: but, 8^16, 17^20, 182, 3, 19^2
and
yet, 1^12, 3^20
—6. (even, concessively, i. e.)
though, 26^12
—7. (like Eng. and or an,
and Icelandic enda, ‘moreover, ’ ‘if’) if--
see ced
—8. w. interrogatives, rendering
them indef., see ka, kim.
[cf. τε, ‘and’
Lat. que, ‘and’
Goth. -h
and Ger. -ch in ni-h and no-ch, the exact
equivalents of Lat. ne-que, ‘and not, nor’:
for ca 8, cf. -τε and -κα in πο-τε and Doric
πο-κα, ‘at any time’
Lat. quis-que, ‘any,
each.’]
Kridanta Forms
Sanskrit
चम् (च꣡मुँ꣡ अदने न मित् १९५१ - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = चमनम्
अनीयर् = चमनीयः - चमनीया
ण्वुल् = चमकः - चमिका
तुमुँन् = चमितुम्
तव्य = चमितव्यः - चमितव्या
तृच् = चमिता - चमित्री
क्त्वा = चमित्वा / चान्त्वा
ल्यप् = प्रचम्य
क्तवतुँ = चान्तवान् - चान्तवती
क्त = चान्तः - चान्ता
शतृँ = चमन् - चमन्ती
चम् (च꣡मुँ꣡ भक्षणे न मित् १९५१ - स्वादिः - सेट्)
ल्युट् = चमनम्
अनीयर् = चमनीयः - चमनीया
ण्वुल् = चमकः - चमिका
तुमुँन् = चमितुम्
तव्य = चमितव्यः - चमितव्या
तृच् = चमिता - चमित्री
क्त्वा = चमित्वा / चान्त्वा
ल्यप् = प्रचम्य
क्तवतुँ = चान्तवान् - चान्तवती
क्त = चान्तः - चान्ता
शतृँ = चम्नुवन् - चम्नुवती
Abhyankara Grammar
English
च (l) the letter च्, the vowel अ being added for facility of utter- ance, cf T. Pr. I. 21
(2) a Bra- tyahara or short term standing for the palatal class of consonants च्, छ्, ज्, झ् and ञ्
cf इचशेयास्तालौ V. Pr. I. 66
(3) indeclinable च call- ed Nipata by Panini
cf. चादयोSसत्त्वे P. I. 4.57, च possesses four senses समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग and समाहार cf. Kas. on II. 2.29. See also M. Bh. on II. 2.29 Vart. 15 for a detailed explanation of the four senses. The indeclinable च is sometimes used in the sense of 'a determined mention' or ava- dharana
cf. Kas. on II. 1.48 and 72. It is also used for the pur- pose of अनुवृत्ति or अनुकर्षण i. e. drawing a word from the previous rule to the next rule
(cf. M. Bh. on P. VI. 1.90) with a convention that a word drawn thus, does not proceed to the next rule
cf. चानुकृष्टं नोत्तरत्र Par. Sek Pari. 78
(4) a conventional term for अभ्यास (reduplicative syllable) used in the Jainendra Vyakarana
cf. चविकारेषु अपवादा उत्सर्गान्न बाधन्ते Kat. Pari. 75.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. च Z. 12 ff. vgl. ZDMG 41, 516 ff.
Knauer in Festgr. 62 ff. 2. *च m. ° = चकारः, Yudh. 6, 70.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अपि, अपि तु, तथापि, परम्, तु, किम्, किन्तु, च, ननु, वा, अथ वा, पुनः
adverb
एवम्भूतोऽपि।
"ज्वरः सन् अपि सः वृथा एव इतस्ततः अटति।"
Synonyms:
 चेष्टालु, शरारु, पियारु, काहल, खादुक, च, धूर्त, बन्धुर, विष्व, हत्रु, हानुक, शर्शरीक, असद्ग्रह, खल
adjective
यः चेष्टां करोति।
"चेष्टालवः बालाः जनान् पीडयन्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
kyang
१) अपि २) अपि ३) उत ४) एव ५) किं चापि ६) च ७) च ॥॥॥ च ८) चन ९) चापि १०) चित् ११) तु १२) पुनः १३) वा १४) हि १५) सं १६) अपि
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
तु हि च स्म ह वै पादपूरणे पूजने स्वती ॥ १९७ ॥
-wordlist-
तु (अ), पादपूरण (क्ली), हि (अ), पादपूरण (क्ली), च (अ), पादपूरण (क्ली), स्म (अ), पादपूरण (क्ली), ह (अ), पादपूरण (क्ली), वै (अ), पादपूरण (क्ली), सु (अ), पूजन (क्ली), अति (अ), पूजन (क्ली)
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
च, तरु, चन्द्र, चोर
ङो विषये भैरवे च चस्तरौ चन्द्रचोरयोः ॥ १४ ॥
verse 1.1.1.14
page 0120
च, अन्योन्यार्थ, विकल्पार्थ, समास, पादपूरण
चुश्चकोरे समाख्यातश्चकारः पुनरव्ययः ।
अन्योन्यार्थे विकल्पार्थे समासे पादपूरणे ॥ १५ ॥
verse 1.1.1.15
page 0120
च, पक्षान्तर, समूहार्थ, हेतु, अवधृति, अन्वान्वय, तुल्ययोगिता
पक्षान्तरे समूहार्थे हेताववधृतावपि ।
अन्वान्व(च)ये तथा तुल्ययोगितायां च कीर्तितः ॥ १६ ॥
verse 1.1.1.16
page 0120
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
च, चकारः । स तु व्यञ्जनषष्ठवर्णः । (द्वितीयवर्ग-स्याद्यवर्णश्च ।) अस्योच्चारणस्थानं तालु । इतिव्याकरणम् ॥
(यदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्याम् । “इचु-यशानां तालु ।” इति । तथा च शिक्षायाम् ।“कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥
”)वङ्गाक्षरैरस्य स्वरूपं यथा, कामधेनुतन्त्रे ।“चवर्णं शृणु सुश्रोणि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् ।कुण्डलीसहितं देवि ! स्वयं परमकुण्डली ॥
सततं कुण्डलीयुक्तं पञ्चदेवमयं सदा ।पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा ॥
त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं प्रिये ! ॥
”अपि च ।“वार्त्ताकुवर्त्तुलाकार ऊर्द्ध्वाधः क्रमतो गतः ।रेस्वात्रयेषु चन्द्राग्निसूर्य्यास्तिष्ठन्ति नित्यशः ।शक्तिर्मात्रा तु विज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥
”तस्य ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे“तुषारकुन्दपुष्पाभां नानालङ्कारभूषिताम् ।सदा षोडशवर्षीयां वराभयकरां पराम् ॥
शुक्लवस्त्रावृतकटिं शुक्लवस्त्रोत्तरीयिणीम् ।वरदां शोभनां रम्यामष्टबाहुसमन्विताम् ॥
एवं ध्यात्वा चकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥
”तस्य नामानि यथा, नानातन्त्रेषु ।“चः पुष्करो हली वाणी चात्मशक्तिः सुदर्शनः ।चर्म्ममुण्डधरो भूत्वा महिषाचारसम्बिनी ॥
एकरूपो रुचिः कूर्म्मश्चासुण्डा दीर्घबालुकः ।वामवाहुर्म्मूलमाया चतुर्मूर्त्तिस्वरूपिणी ॥
दयितश्च द्विनेत्रश्च लक्ष्मीस्त्रितयलोचनः ।चन्दनं चन्द्रमा दैवश्चेतनो वृश्चिको बुधः ॥
देवी केटमुखेच्छात्मा कौमारी पूर्व्वफाल्गुनी ।अनङ्गमेखला वायुर्म्मेदिनी च मूलावती ॥
”(मातृकान्यासे वामबाहुमूले एवास्य न्यस्यता ॥
)
च, व्य (चणति चिनोतीति वा । चण शब्दे चिञ्नचित्यां वा + “अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ ।१०१ । इति ड ।) अन्वाचयः । यत्र एकस्यप्राधान्येनापरस्य गौण्येनाख्यानं सोऽन्वाचयः ।यथा । भो वटो ! भिक्षामट गाञ्चानय । भिक्षा-मटनमत्र प्रधानं तत् कुर्व्वाणो यदि गां पश्यसितदा तामप्यानयेति नो चेत् भिक्षामेवाटेति ।समाहारस्तिरोहितावयवभेदः इतरेतर उद्रिक्ता-वयवभेदः । अतएव चार्थे द्बन्द्ब इति सूत्रं विधायचार्थोऽत्र समाहार इतरेतरश्चेति व्याख्यायसमाहारे अनभिव्यक्तावयवत्वात् एकवचनम् ।इतरेतरयोगे संहन्यमानप्रधानत्वात् द्बिबहु-वचनम् । यथा । “पाणिपादं अश्वबलीवर्द्दं ब्रह्म-क्षत्त्रियविट्शूद्राः । प्लक्षन्यग्रोधाविति परैरुक्तम् ।समुच्चितिः समुच्चयः प्राधान्येन क्वचित् क्रिया-विषयेऽनेकस्य चीयमानता । यथा । धवांश्चखदिरांश्च छिन्धि । इति भरतः ॥
समाहारः ।अन्योन्यार्थः । समुच्चयः । (यथा, मनुः । १२ । ८९ ।“इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म्म कीर्त्त्यते ॥
”)पक्षान्तरम् । (यथा, हितोपदेशे ।“मूर्खोऽपि शोभते तावत् सभायां वस्त्रवेष्टितः ।तावच्च शोभते मूर्खो यावत् किञ्चिन् न भाषते ॥
”तथा च शकुन्तलायां १ मे अङ्के ।“शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतःफलमिहास्य ।अथवा भवितव्यानां द्बाराणि भवन्ति सर्व्वत्र ॥
”)पादपूरणम् । (यथा, रामायणे । १ । २० । १९ ।“तेन सञ्चोदितौ तौ तु राक्षसौ च महाबलौ ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥
”)अवधारणम् । इति मेदिनी । चे । १२ ॥
हेतुः ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
चः,
पुं,
 (चणति शब्दायते इति । चण शब्दे +“अन्येष्वपि दृश्यते ।” ३ । २ । १०१ । इतिडः ।) चण्डेशः । (चिनोति स्वाङ्गानि सङ्कोचय-तीति । चि + डः ।) कच्छपः । (चीयते उप-चीयते क्रमशः कलाभिः प्रतिपदादिमारभ्ये-त्यर्थः ।) चन्द्रः । (चिनोति सञ्चिनोति पर-धनानि इति ।) चौरः । इति मेदिनी ॥
चे ।१ ॥
निर्ब्बीजे दुर्जने च त्रि । इति शब्दरत्ना-वली ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
च चकारः व्यञ्जनवर्णभेदः चवर्गस्याद्यः अस्योच्चारणस्थानंतालु “इचुयशानां तालु” सि० कौ० उक्तेः तस्योच्चारणे-आभ्यन्तरप्रयत्नः तालनि जिह्वामध्यस्पर्शः श्वासविवारा-घोषाल्पप्राणा बाह्यप्रयत्नाः । मातृकान्यासे वामबाहुमूले-ऽस्य न्यस्यता । अस्य वाचकशब्दाः वर्णोद्धारतन्त्रे उक्तायथा । “चः पुष्कलो हली वाणी चात्मशक्तिः सुदशेनः ।चर्म्ममुण्डधरो भौसो महिषाचारलक्षणः । एकरूपोरुचिः कूर्म्मश्चामुण्डा दीर्घबाहुकः । वामबाहुमूलंमाया चतुर्मूर्त्तिस्वरूपिणी । दयितश्च त्रिणेत्रश्च लक्ष्मी-स्त्रृतीयलोचनः । चन्दनं चन्द्रमा दैवश्चेतनोवृश्चिको बुधः । देवी कोटमुखस्त्वात्मा कुमारी पूर्वफा-ल्गुनी । अनङ्गमेखला वायुर्भोदिनी च सुलावणी” ।तस्य ध्येयरूपं यथा “चवर्णं शृणु सुश्रोणि! चतुर्वर्ग-प्रदायकम् । कुण्डलीसहितं देवि! स्वयं परनकु-ण्डलीम् । सततं कुण्डलीयुक्तं पञ्चप्राणमयं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा । त्रिशक्तिसहितंवर्णं त्रिविन्दुएहितं प्रिये!” कामधेनुतन्त्रम् काव्य-बन्धादौ प्रयोगे सुखदायकता ङशवदे तन्मूलमुक्तम् ।
च
अव्य०
 चि--चण--वा भा० ड । १ पादपूरणे २ पक्षान्तरद्योतने३ अवधारणे मेदि० ४ हेतौ त्रिका० । पादपूरणार्थस्यनिरर्थकतैव । “निरर्थकं चादि पादपूरणैकप्रयोजनम्”चन्द्रालोकः ५ समुच्चये ६ अन्वाचये ७ इतरेतरयोगे ८ समा-हारे च” अमरः । “चार्थे द्वन्द्वः” पा० सि० कौ०व्याख्यातं यथा“सघुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चार्थाः । परस्पर(१) निरपेक्षस्वाऽनेकस्य (२) एकस्मिन् (३) अन्वयःसमुच्चयः । अन्वतरस्वानुषङ्गिक (४) त्वेऽन्वाचयः ।मिलिताना (५) मन्वय इतरेतरयोगः । समूहः(६) समाहारः । तत्रेश्वरं गुरुञ्च भजस्वेति समुच्चयेभिक्षामट गाञ्चानयेत्यन्वाचये च न समासोऽसामर्थ्यात्(७) । धवखदिरौ । संज्ञापरिभाषम्” ।व्याख्यातं चैतदस्माभिः सरलायाम् ।(१) “षरस्परनिरपेक्षस्येति एकस्य क्रियान्वयोत्तरमप-रस्यावृत्त्या तदन्वय इति न तयोः परस्पराकाङ्क्षा । (२)अनेकस्येति तेनैकस्य सापेक्षत्वेऽपि न दोष उभयोस्तथा-त्वाभावात् । समुच्चये चशब्देन स्वसमभिव्याहृतपदार्थोत्तरसापेक्षत्वं बोध्यते तदसमभिव्याहारे तु न । अत-एवात्रैक एव चशब्दः प्रयुज्यते तेन यच्छब्दोत्तरंचशब्दस्तस्यैव समभिव्याहृतक्रियादावन्वये इतरसापेक्षत्वंनत्वन्यस्येति बोध्यम् । (३) एकस्मिन् एकधर्मावच्छिन्नेइत्यर्थः अन्वय इत्येतस्य यत्रेत्यादिस्तथाच यत्रैवमन्वय-स्तत्र समुच्चयश्चशब्दार्थैति भावः । न त्वन्वयएव समुच्चयइति म्रमितव्यम् । अन्वयश्च विशेष्यतया विशेषणतया वातत्राद्यं चैत्रो गच्छति पचति चेत्यादौ क्रियासमुच्चये, अन्त्यम् ईश्वरं गुरुञ्च भजस्वेत्यादौ द्रव्यसमुच्चये ।(४) आनुषङ्गिकत्वमनुद्देश्यत्वमन्यतरस्य प्राधान्यञ्च तत्स-म्बन्धिक्रियाया अवश्यकर्त्तव्यत्वरूपं तथाच सममिंव्या-हृतक्रियादिगतमानुपङ्गिकत्वव्याप्यत्वान्वाचयचकारार्थः ।(५) मिलितानामिति परस्परापेक्षाणामुद्भूतावयवभेदक-समूहरूपाणातित्यर्थः । अन्वय इत्यर्स्यैकवर्मावच्छिन्नेना-न्वयैत्यर्थः । तेन नीधातोः संयोगजनफव्याग्ररजन-कव्यापारबोधकतया द्विकमकत्वेन अजां ग्रामं नयतीत्यादौअजाग्रामयोरुभयोरपि धातूपात्तक्रियायामन्ववेन तत्रन चकारयोगो नापि समासः तयोरेकस्व संयोगेऽपरस्यसंयोगानुकूलव्यापारेऽन्वयादेकत्रान्वयाभावात् । अत-एव यत्रातेकचकारप्रयोगः, व्यत्रैवमन्वयश्च तत्रेतरेतर-योगस्ताद्दशसमूहश्च चार्थे इत्यर्थः । (६) अनुद्भूताव-यवभेदसमूहस्य प्रतीत्या प्रत्येकावयववृत्तिधर्म एव प्रवृ-त्तिनिमित्तं समाहारे तु द्वित्वत्रित्वादिनेब समूहस्यभानात् समूढत्वमेव प्रवृत्तिनिमितमिति विशेषः । एवञ्चउभयत्रैव समूहस्य बोधः । (७) असामथ्यादिति एका-र्थीभावाभादित्यर्थः । तथाहि बहुर्ब्राहुघटकपदानांकर्माद्यन्तर्भावेणैव द्वन्द्वघटकपदानां चार्थान्तर्भावेणैवएकार्र्थीभाव आवश्यकः “समर्थः पदविधिरिति” प्रा०परिभाषितत्वात् चार्थे द्वन्द्व इत्युक्तेश्च । नचेतरेतरान्वयेपरस्परनिरपेक्षाणामेकार्थीमावः सम्भवति येन समु-ञ्चयान्वघयविकार्थीभावेऽनर्भूतौ स्याताम् । ततश्चेतरेत-रयोगे समाहारे च साहित्यस्य सत्त्वादेकार्थीभावस्त-यास्तदभावान्न तथेति बोध्यम् । इयांस्तु विशेष इतरेतर-योगे साहित्यं विशेषणं द्रव्यं विशेष्यं, समाहारे तुसाहित्यं प्रधानं दव्यं विशेषणमिति यथा चानयोर्बोध-वैलक्षण्यं तथाकरे दृश्यम्” । पक्षन्तरं चात्र पुनरथकम्यथा “मूर्खोऽपि शोभते तावत् सभायां वस्त्रवेष्टितः ।तावच्च शोभते मर्खो यावत् किञ्चित् न भाषते”हितो० । ९ तुल्ययोगित्य १० विनियोगे च शब्दार्थेचि० ।तत्र तुल्ययोगितालङ्कारस्य चेन द्योतनात्तस्य तदर्थकतायथा “सङ्कचन्ति सरोजानि स्वैरिणी वदनानि च”चन्द्रा० । एवं दीपकालङ्कारद्योतकताऽपि ३९९ पृ०दृश्या । “सती च प्रयोषित् प्रकृतिश्च निश्चला” माघः ।चकारद्वयप्रयोगे क्वचिदविलम्बयोगितायाः क्वचिततुल्यप्राधान्यस्य चावबोधनम् यथा इतीरिता पत्ररथेनतेन ह्राणा च हृष्टा च यभाण भैमी” नै० । “कला चसा कान्तमता कलाभृतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्र कौमुदी”कुमा० । लिदनुबन्धः चण यद्यर्थे तस्य प्रयोगे णित्त्वम् ।
च
पु०
 चीयते शुक्लपक्ष किरणैः अङ्गं परधनं वा चिनोतिवा चि--ड । १ चन्द्रे २ कच्छपे ३ चौरे ४ चण्डेशे ५ चर्वणेच मेदि० । ६ निर्वीजे ७ दुर्जने च
त्रि०
 शबदरत्ना० ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्षिप प्रेरणे”@} 2 अदन्तः।
3 यद्यपि अयं धातुः क्षीरस्वामिनः, धातुवृत्तिकारस्य च म सम्मत इति प्रतिभाति
उभयोः ग्रन्थयोः अपाठात्।
तथापि, बालमनोरमाकारसम्मत- पाठमनुसृत्य अस्य रूपाणि प्रदर्शितानि।]] अस्य धातोरनेकाच्त्वात् यङ् न।
4 क्षिपकः-पिका, चिक्षिपयिषकः-षिका
क्षिपयिता-त्री, चिक्षिपयिषिता-त्री
क्षिपयन्-न्ती, चिक्षिपयिषन्-न्ती
क्षिपयिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षिपयिषिष्यन्-न्ती-ती
क्षिपयमाणः, चिक्षिपयिषमाणः
क्षिपयिष्यमाणः, चिक्षिपयिषिष्यमाणः
क्षिप्-क्षिपौ-क्षिपः
-- 5 क्षिपितम्-तः-तवान्, चिक्षिपयिषितः-तवान्
क्षिपः, चिक्षिपयिषुः
क्षिपयितव्यम्, चिक्षिपयिषितव्यम्
क्षिपणीयम्, चिक्षिपयिषणीयम्
क्षिप्यम्, चिक्षिपयिष्यम्
ईषत्क्षिपः-दुःक्षिपः-सुक्षिपः
-- क्षिप्यमाणः, चिक्षिपयिष्यमाणः
क्षिपः, चिक्षिपयिषः
क्षिपयितुम्, चिक्षिपयिषितुम्
क्षिपणा, चिक्षिपयिषा
क्षिपणम्, चिक्षिपयिषणम्
क्षिपयित्वा, चिक्षिपयिषित्वा
6 परिक्षिपय्य, परिचिक्षिपयिष्य
7 क्षिपम् २, क्षिपयित्वा २, चिक्षिपयिषम् २
चिक्षिपयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३०८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१९४१। सक। सेट्। उभ)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 [[१। धातोरदन्तत्वेन अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् उपधागुणो न।]]
05
=>
 [[२। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णिलोपः।]]
06
=>
 [[३। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
07
=>
 [पृष्ठम्०३२४+ २५]
1 {@“चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि”@} 2 “अयं दर्शनकर्मा च
यथा-- ‘विश्वा रूपाऽभिचष्टे शचीभिः।’ इति।
प्रायेणायमाङ्पूर्वः।” इति माधवधातुवृत्तिः।
3 ख्यायकः- 4 यिका-क्शायकः-यिका, 5 ख्यापकः-पिका, क्शापकः-पिका, 6 चिख्यासकः-सिका, चिक्शासकः-सिका, चाख्यायकः-यिका, चाक्शायकः-यिका
ख्याता-क्शाता-त्री, ख्यापयिता-क्शापयिता-त्री, चिख्यासिता-चिक्शासिता-त्री चाख्यायिता-चाक्शायिता-त्री
-- ख्यापयन्-क्शापयन्-न्ती, 7 चिख्यासन्-चिक्शासन्-न्ती
--, ख्यास्यन्-क्शास्यन्-न्ती-ती, ख्यापयिष्यन्-क्शापयिष्यन्-न्ती-ती, चिख्यासिष्यन्-चिक्शासिष्यन्-न्ती-ती
8 आचक्षाणः, ख्यापयमानः-क्शापयमानः, चिख्यासमानः-चिक्शासमानः, चाख्यायमानः-चाक्शायमानः
ख्यास्यमानः-क्शास्यमानः, ख्यापयिष्यमाणः-क्शापयिष्यमाणः, चिख्यासिष्य- माणः-चिक्शासिष्यमाणः, चाख्यायिष्यमाणः-चाक्शासिष्यमाणः
आख्याः-आख्यौ-आख्याः
-- -- 9 10 ख्यातम्-क्शातम्-तः-तवान्, ख्यापितः-क्शापितः, चिख्यासितः-चिक्शा-सितः, चाख्यायितः-चाक्शायितः-तवान्
11 गोप्रख्यायः-गोप्रक्शायः, 12 गोसङ्ख्यः, 13 गोख्यः, 14 ख्यायः, 15 गोख्यायः, 16 आख्यायको 17 18, 19 सुप्रख्यः 20 प्रख्यः, 21 स्त्र्याख्यः, 22 विचक्षणः, ख्यापः-क्शापः, चिख्यासुः-चिक्शासुः, चाख्याः-चाक्शाः
ख्यातव्यम्-क्शातव्यम्, ख्यापयितव्यम्-क्शापयितव्यम्, चिख्यासितव्यम्- चिक्शासितव्यम्, चाख्यायितव्यम्-चाक्शायितव्यम्
23 ख्यानीयम्-क्शानीयम्, ख्यापनीयम्-क्शापनीयम्, चिख्यासनीयम्-चिक्शासनीयम्, चाख्यायनीयम्-चाक्शायनीयम्
24 ख्येयम्-क्शेयम्, 25 सञ्चक्ष्यः 26, ख्याप्यम्-क्शाप्यम्, चिख्यास्यम्-चिक्शास्यम्, चाख्याय्यम्-चाक्शाय्यम्
27 ईषत्ख्यानः- 28 दुष्ख्यानः-सुख्यानः
ईषत्क्शानः-दुष्क्शानः-सुक्शानः
ख्यायमानः-क्शायमानः, ख्याप्यमानः-क्शाप्यमानः, चिख्यास्यमानः-चिक्शास्यमानः, चाख्याय्यमानः-चाक्शाय्यमानः
ख्यायः-क्शायः, ख्यापः-क्शापः, चिख्यासः-चिक्शासः, चाख्यायः-चाक्शायः
ख्यातुम्-क्शातुम्, ख्यापयितुम्-क्शापयितुम्, चिख्यासितुम्-चिक्शासितुम्, चाख्यायितुम्-चाक्शायितुम्
ख्यातिः-क्शातिः, 29 आख्या-सङ्ख्या, आक्शा-सङूक्शा, ख्यापना-क्शापना, चिख्यासा-चिक्शासा, चाख्याया-चाक्शाया
पुंख्यानम्-प्रख्यानम्, क्शानम्, ख्यापनम्-क्शापनम्, चिख्यासनम्-चिक्शासनम्, चाख्यायनम्-चाक्शायनम्
ख्यात्वा-क्शात्वा, ख्यापयित्वा-क्शापयित्वा, चिख्यासित्वा-चिक्शासित्वा, चाख्यायित्वा-चाक्शायित्वा
आख्याय-आक्शाय, आख्याप्य-आक्शाप्य, आचिख्यास्य-आचिक्शास्य, आचाख्याय्य-आचाक्शाय्य
ख्यायम् २-क्शायम् २, ख्यात्वा२-क्शात्वा २, ख्यापम् २-क्शापम् २, ख्यापयित्वा २-क्शापयित्वा २, चिख्यासम् २- चिख्यासित्वा २- चिक्शासम् २, चिक्शासित्वा २, चाख्यायम् २-चाक्शयम् २
चाख्यायित्वा २-चाक्शायित्वा २
30 चक्षुः।
31
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४८७)
02
=>
 (२-अदादिः-१०१७। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[१। ‘आर्धधातुके’ (२-४-३५) इत्यधिकृत्य, ‘चक्षिङः ख्याञ् (२-४-५४) इति ख्या- ञादेशो विधीयते। भाष्यकृता ‘ख्शादिरयमादेशः’, असिद्धकाण्डे णत्व- प्रक्ररणानन्तरं, ‘शस्य यो वा’ (वा ८-४-३९) इति वचनमभ्युपगतम्। ततश्च यत्वं वैकल्पिकम्। यत्वपक्षे, ‘आतो युक्--’ (७-३-३३) इति युगागमे इदं रूपम्। यत्वाभावपक्षे, खकारस्य ‘खरि च’ (८-४-५५) इति ककारे क्शायकः इति रूपम्। एवमार्धधातुकप्रत्ययेषु सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
04
=>
 [[आ। ‘क्षिप्रं ततोऽध्वन्यतुरङ्गयायी यविष्ठवद् वृद्धतमोऽपि राजा। आख्यायकेभ्यः श्रुतसूनुवृत्तिरग्लानयानो मिथिलामगच्छत्।।’ भ। का। २।४४।]]
05
=>
 [[२। आदन्तलक्षणः पुक्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[३। आदेशभूतस्य ख्याञोऽजन्तत्वेन, ‘एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्’ (७-२-१०) इतीण्णि- षेधः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[४। सनः प्रकृतिभूतस्य ख्याञः ञित्करणात् सन्नन्तात् शतृशानजौ भवतः।]]
08
=>
 [[५। शानजः शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात्, ख्याञादेशो न। शपः ‘अदिप्रभृतिभ्यः--’ (२-४-७२) इति लुक्।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०४७०+ २८]
10
=>
 [[१। ‘ख्शाञः शस्य यो वा’ (वा। ८-४-४०) इति वचनस्यासिद्धकाण्डस्थत्वात् ‘संयोगादे- रातो धातोर्यण्वतः’ (८-२-४३) इति निष्ठानत्वे कर्तव्ये तस्यासिद्धतया--यण्वत्ता- विरहात् निष्ठानत्वं न। ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ (८-२-५७) इत्यत्र ख्या- ग्रहणेन नास्य ग्रहणम्
\n\n ‘लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्’ (परिभाषा-११५) इति न्यायेन ‘ख्या प्रकथने’ इत्यस्यैव तत्र ग्रहणात्। इदं तु लाक्षणिकम्।]]
11
=>
 [[२। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि रूपम्।]]
12
=>
 [[३। ‘समि ख्यः (३-२-७) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः। अत्रापि ‘गोसङ्क्शः’ इत्युदाहार्यम्। एवमुत्तरत्रापि ख्शादिरादेशो बोध्यः।]]
13
=>
 [[४। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कः। आकारलोपः।]]
14
=>
 [[५। ‘श्याऽऽद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्ययः। युगागमः।]]
15
=>
 [[६। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति भविष्यत्यर्थे क्रियाफलकक्रियायामण्। सूत्रे चकारात् ण्वुलप्युक्तार्थे भवति।]]
16
=>
 [[७। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति क्रियाफलकक्रियायां ण्वुल्।]]
17
=>
 [[आ। ‘वैदेहीं दृष्टवान् कर्म कृत्वाऽन्यैरपि दुष्करम्। यशो यास्याम्युपादाता वार्तामाख्यायकः प्रभोः।।’ भ। का। ८। १२८।]]
18
=>
 [वा व्रजति]
19
=>
 [[८। शोभनं प्रचष्टे इति सुप्रख्यः। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कः। आकारलोपः।]]
20
=>
 [[B। ‘प्रस्कन्दितामिव प्राप्तो ध्यात्वा ब्रते स्म जाम्बवान्। धिक् शालभञ्जिकाप्रख्यान् विषयान् कल्पनारुचीन्।।’ भ। का। ७। ७४।]]
21
=>
 [[९। स्त्रियमाचष्टे स्त्र्याख्यः। ‘मूलविभुजादिभ्य उपसङ्ख्यानम्’ (वा। ३-१-१३५) इति कः। आकारलोपः। कर्मण्यणोऽवादः। ‘यू स्त्र्याख्यौ नदी’ (१-४-३) इति सूत्रमत्र ज्ञेयम्।]]
22
=>
 [[१०। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति ताच्छीलिको युच्। ‘असनयोश्च’ (वा। २-४-५४) इति वचनेन ख्याञादेशाभावः।]]
23
=>
 [पृष्ठम्०४७१+ १८]
24
=>
 [[१। ‘ईद्यति’ (७-४-६५) इत्याकारस्य ईकारः। गुणः।]]
25
=>
 [[२। चक्षिङो ण्यति रूपम्। सञ्चक्ष्यः = वर्जनीय इत्यर्थः। ‘वर्जने प्रतिषेधः’ (वा। २-४-५४) इति ख्याञादेशनिषेधः।]]
26
=>
 [दुर्जनः]
27
=>
 [[३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इति ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्। ‘युवोरनाकौ’ (७-१-१) इत्यनादेशः।]]
28
=>
 [[४। ‘इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य’ (८-३-४१) इति षत्वमत्र।]]
29
=>
 [[५। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]
30
=>
 [[६। ‘चक्षेः शिच्च’ (द। उ। ९।४१) इत्युसिप्रत्ययः। शिद्वद्भावस्याप्यतिदेशात् ख्याञा- देशो न। चष्टे रूपमिति-चक्षुः = लोचनम्।]]
31
=>
 [पृष्ठम्०४७२+ २५]
1 {@“दूङ् परितापे”@} 2 स्वादिः।
परितापः = खेदः।
‘दुनोति दूयते तापे, दवतीति गतौ पदम्।।’ 3 इति देवः।
ण्यन्ते, सन्नन्ते, यङन्ते च क्रमेण, दावकः-विका, दुदूषकः-षिका, दोदूयकः- यिका
इत्यादीनि रूपाणि तौदादिककूङ्धातुवत् 4 ज्ञेयानि।
शुद्धात् तु इमानि रूपाणि भवन्तीति विशेषः।
यथा-दावकः-विका, दविता-त्री, दूयमानः, दविष्यमाणः, प्रदूः-प्रदुवौ-प्रदुवः, 5 दूनम् 6 -दूनः-दूनवान्, दवः, दवितव्यम्, दवनीयम्, दव्यम्- 7 अवश्यदाव्यम्, ईषद्दवः-दुर्दवः-सुदवः, दूयमानः, दवः, दवितुम्, दूतिः, दवनम्, दूत्वा, प्रदूय, दावम् २-दूत्वा २
--इति।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८५५)
02
=>
 (४-दिवादिः-११३३। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। २२)
04
=>
 (२३८)
05
=>
 [[२। धातोरस्य सेट्त्वेऽपि, ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इति क्ङिति प्रत्यये परतः गुणनिषेधः। तेन निष्ठा, क्तिन्, क्त्वा प्रत्ययेषु इण्णिषेधो ज्ञेयः। अत्र, ‘स्वादय ओदितः’ (ग। सू। दिवादौ) इत्यनेन ओदित्त्वस्यातिदेशात्, ‘ओदितश्च’ (८-२-४५) इति निष्ठानत्वम्।]]
06
=>
 [[B। ‘किं सूयसे गिरमदून नितान्तदीनामुड्डीनकाकसम भूपतिधीनमेतत्।’ धा। का। २। ५८।]]
07
=>
 [[३। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति, गुणावादेशयो रूपमेवम्।]]
1 {@“पूञ् पवने”@} 2 प्वादिः, ल्वादिश्च।
3 क्र्यादिषु क्षीरस्वामिना “दिवादौ--पूयते…।” इत्याद्युक्तम्।
पूधातुः भ्वादौ, क्र्यादिषु च पठ्यते
न दिवादौ।
क्षीरस्वामिनाऽपि दिवादिषु पूधातुः कुत्रापि न पठितः।
तस्मात् क्षीरस्वामिवाक्यं क्र्यादिगतं किंनिबन्धन- मिति न जानीमः।]] ‘श्नि पुनाति पुनीते स्ताम्, पवने पवते ङितः।’ 4 इति देवः।
पावकः-विका, पावकः-विका, 5 पुपूषकः-षिका, पोपूयकः-यिका
पविता-त्री, पावयिता-त्री, पुपूषिता-त्री, पोपूयिता-त्री
6 पुनन् 7 -पुनाति, पावयन्-न्ती, 8 पुपूषन्-न्ती
-- पविष्यन्-न्ती-ती, पावयिष्यन्-न्ती-ती, पुपूषिष्यन्-न्ती-ती
-- पुनानः, पावयमानः, पुपूषमाणः, पोपूयमानः
पविष्यमाणः, पावयिष्यमाणः, पुपूषिष्यमाणः, पोपूयिष्यमाणः
9 10 खलपूः-खलप्वौ-खलप्वः
-- -- -- 11 पूतम्-तः-तवान्- 12 पूनः-पूनवान् 13, पावितः, पुपूषितः, पोपूयितः-तवान्
पवः- 14 पवनः, 15 पुपविवान्, 16 पवित्रम् 17, 18 पोता, पावः, 19 पावनः 20, पुपूषुः, 21 पिपावयिषुः, पोपुवः
पवितव्यम्, पावयितव्यम्, पुपूषितव्यम्, पोपूयितव्यम्
22 प्रपवनीयम्, 23 प्रपावनीयम्, पुपूषणीयम्, पोपूयनीयम्
24 विपूयः, पव्यम्- 25 अवश्यपाव्यम्, पाव्यम्, पुपूष्यम्, पोपूय्यम्
पूयमानः, पाव्यमानः, पुपूष्यमाणः, पोपूय्यमानः
पावः, 26 निष्पावः, 27 निष्पावः, 28 उत्पावः, 29 30 पोत्रम्-पोत्रः, 31 पवित्रम्
पावः, पुपूषः, पोपूयः
पवितुम्, पावयितुम्, पुपूषितुम्, पोपूयितुम्
पूतिः, 32 पविः, पावना, पुपूषा-पिपावयिषा, पोपूया
पवनम्, पावनम्, पुपूषणम्, पोपूयनम्
पूत्वा, पावयित्वा, पुपूषित्वा, पोपूयित्वा
प्रपूय, प्रपाव्य, प्रपुपूष्य, प्रपोपूय्य
पावम् २, पूत्वा २, पावम् २, पावयित्वा, पुपूषम् २, पुपूषित्वा २, पोपूयम् २
पोपूयित्वा २। 33 इति गक्प्रत्ययः।
पूगः = संघातः।]] पूगः, 34 तन्प्रत्यये रूपम्।
पुनाति इति पोतः = अग्निः, पुत्रः समुद्रयानं वा।
बाहुलकादिडागमो न।]] पोतः, 35 इति यत्प्रत्यये णुडागमे, उपधाया ह्रस्वे च रूपमेवम्।
ह्रस्वविधानसामर्थ्यात् गुणो न।]] पुण्यम्, 36 इति त्रप्रत्यये, धातोर्ह्रस्वे च रूपमेवम्।]] पुत्रः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१०३५)
02
=>
 (९-क्र्यादिः-१४८२। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो। २७)
05
=>
 [[३। ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्निषेधः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।]]
06
=>
 [[४। शतरि ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्ना विकरणप्रत्ययः। ‘श्नाऽभ्यस्तयो- रातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। ‘प्वादीनां ह्रस्वः’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे रूपमेवम्। एवं शानजन्तेऽपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
07
=>
 [[B। ‘द्वारं पुनन् पदतलेन स लूनवैरी स्तीर्णाननं मदजलेन करीतुकामम्।’ धा। का। ३। ६।]]
08
=>
 [[C। ‘त्वं समीरण इव प्रतीक्षितः कर्षकेण वलजान् पुपूषता।’ शि। व। १४। ७।]]
09
=>
 [पृष्ठम्०८७९+ २९]
10
=>
 [[१। खलं पुनातीति खलपूः। क्विपि रूपमेवम्। द्विवचनादौ, ‘ओः सुपि’ (६-४-८३) इति यण्।]]
11
=>
 [[२। ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति निष्ठायामिण्निषेधः। एवं क्तिनि, क्त्वायाम्, ल्यपि चेण्निषेधो ज्ञेयः।]]
12
=>
 [[३। ल्वादित्वेन नित्यं निष्ठानत्वे प्राप्ते, ‘पूञो विनाशे’ (वा। ८-२-४४) इत्यर्थविशेषे निष्ठानत्वम्। पूनाः यवाः। विनष्टाः इत्यर्थः।]]
13
=>
 (यवः)
14
=>
 [[४। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
15
=>
 [[५। लिटः क्वसौ, द्विर्वचने, इडागमे, उत्तरखण्डे गुणे, ‘न शसददवादिगुणानाम्’ (६-४-१२६) इति न एत्वाभ्यासलोपः।]]
16
=>
 [[६। ‘कर्तरि चर्षिदेवतयोः’ (३-२-१८६) इति कर्तरि, करणे च इत्रप्रत्ययः।]]
17
=>
 (अग्निः, देवता वा)
18
=>
 [[७। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति कर्तरि तच्छीलादिषु तृन्प्रत्ययः। बाहुलकादिडागमो न।]]
19
=>
 [[८। ण्यन्तादस्मात् नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युप्रत्ययः।]]
20
=>
 [[आ। ‘दक्षिणीयमवगम्य पङ्क्तिशः पड्क्तिपावनमथ द्विजव्रजम्।’ शि। व। १४। ३३।]]
21
=>
 [[९। ण्यन्तादस्मात् सनि, उप्रत्यये, ‘ओः पुयण्--’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः।]]
22
=>
 [[१०। ‘न भाभूपूकमि--’ (८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
23
=>
 [[११। ‘ण्यन्तभादीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ८-४-३४) इति णत्वनिषेधः।]]
24
=>
 [[१२। ‘विपूयविनीयजित्या मुञ्जकल्कहलिषु’ (३-१-११७) इति मुञ्जेऽभिधेये क्यपि रूपमेवम्।]]
25
=>
 [[B। ‘अवश्यपाव्यं पवसे कच्चित् त्वं देवभाक् हविः।’ भ। का। ६। ६५।]]
26
=>
 [[१३। ‘निरभ्योः पूल्वोः’ (३-३-२८) इति निष्पूर्वकादस्मात् घञ्प्रत्ययः। निष्पावः = धान्यविशेषः।]]
27
=>
 [[१४। ‘परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः (३-३-२०) इति घञ्। निष्पावः = शूर्पः। निष्पूयते = शोध्यते तुषाद्यपनयनेन यस्तण्डुलादिः सः निष्पावः। शूर्पस्यापि प्राक्काले परिमाणवाचकत्वात् प्रत्ययोत्पत्तिरिति ज्ञेयम्।’]]
28
=>
 [[१५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति भावे घञ्।]]
29
=>
 [पृष्ठम्०८८०+ २५]
30
=>
 [[१। ‘हलसूकरयोः पुवः’ (३-२-१८३) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्यये रूपम्।]]
31
=>
 [[२। ‘पुवः संज्ञायाम्’ (३-२-१८५) इति करणे इत्रप्रत्ययः। पवित्रम् = दर्भः, चक्रं च।]]
32
=>
 [[३। ‘इणजादिभ्यः’ (वा। ३-३-९४) इति भावे इण्प्रत्ययः। बाहुलकात् वृद्धिर्न। गुणस्तु भवत्येव। पविः = वज्रम्। अजादिः = अजधातुप्रकारः।]]
33
=>
 [[४। ‘छापूञ्--’ [द। उ। ३-६९]
34
=>
 [[५। औणादिके [द। उ। ६-७]
35
=>
 [[६। ‘पूञो यण्णुट् ह्रस्वश्च’ [द। उ। ८-१६]
36
=>
 [[७। ‘पूञो ह्रस्वश्च’ [द। उ। ८-८७]
1 {@“ब्लेष्क दर्शने”@} 2 3 ‘बष्क दर्शने’ इति पूर्वलिखितस्य 4 धातोः क्षीरस्वामिसम्मतः पाठ एवम्।
अत्र क्षीरतरङ्गिण्याम्, ‘कर्तुरगाढत्वेऽपि ब्लेष्को वर्तना इत्येके।’ इत्युक्तम्।
एतेन ज्ञायते-- ‘ब्लेष्क दर्शने कर्तृशैथिल्ये’ इति संहितापाठे द्वावपि धातू मेलयित्वा केचित् पठन्ति
तदानीं कर्तुः अगाढत्वे = शैथिल्ये ब्लेष्कधा- तोर्वृत्तिं केचिदिच्छन्ति--इति।
एवञ्च दर्शने, कर्त्रगाढार्थे च केचिदमुं धातुं पठन्तीति बोध्यम्।]] ब्लेष्ककः-ष्किका, बिब्लेष्कयिषकः-षिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकगन्धयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (११३४)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१९१६। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (११०७)
05
=>
 (३७५)
1 {@“ली द्रवीकरणे”@} 2 आधृषीयः।
तेन णिज्विकल्पः।
‘यौ द्रवीकरणेऽनात्वे लीनयेल्लाययेल्लयेत्।।
3 लापयेत् लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात्।’ 4 इति देवः।
लायकः-यिका, लिलाययिषकः-षिका, लायकः-यिका, लिलीषकः-षिका, लेलीयकः-यिका
लाययिता-त्री, लिलाययिषिता-त्री, लेता-त्री, लिलीषिता-त्री, लेलीयिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाणि ण्यन्तरूपाणि, ण्यन्तप्रकृतिकसन्नन्तरूपाणि च विना क्रैयादिकप्लिनातिवत् 5 ऊह्यानि।
ण्यन्ते-तत्प्रकृतिकसन्नन्ते च इमानि रूपाणि--लाययन्-न्ती, लिलाययिषन्-न्ती
लाययिष्यन्-न्ती-ती-लिलाययिषिष्यन्- न्ती-ती
लायमानः, लिलाययिषमाणः, लाययिष्यमाणः, लिलाययिषिष्यमाणः
लाः-लायौ-लायः
-- -- -- लायितम्-तः, लिलाययिषितम्-तः-तवान्
लायः, लिलाययिषुः
लाययितव्यम्, लिलाययिषितव्यम्
लायनीयम्, लिलाययिषणीयम्
लाय्यम्, लिलाययिष्यम्
ईषल्लायः-दुर्लायः-सुलायः
लाय्यमानः, लिलाययिष्यमाणः
लायः, लिलाययिषः
लाययितुम्, लिलाययिषितुम्
लायना, लिलाययिषा
लायनम्, लिलाययिषणम्
लाययित्वा, लिलाययिषित्वा
प्रलाय्य, प्रलिलाययिष्य
लायम् २ -लाययित्वा २
लिलाययिषम् २-लिलाययिषित्वा २। इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४९३)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८१२। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [पृष्ठम्११६७+ २६]
04
=>
 (श्लो १७-१८)
05
=>
 (१०८१)
1 {@“श्रा पाके”@} 2 घटादिः।
‘… श्राति श्रायति लुक्शपोः।।’ 3 इति देवः।
‘श्रै पाके’ 4 इति भौवादिकस्य कृतात्वस्य, ‘श्रा पाके’ 5 इत्यादा- दिकस्य च मित्त्वार्थं घटादिषु अनुवादोऽयम्
न तु स्वतन्त्रो धातुः।
अत्र सर्वत्र ‘पाकः = विक्लित्तिः’ इति कैयटादयः।
‘स्वेदः’ इति बोपदेवः।
‘क्लेशने’ इति जैनेन्द्रे।
रूपाणि सर्वाणि घाटादिकघटतिवत् 6 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७७५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८१०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। ९)
04
=>
 (९१९)
05
=>
 (१०५३)
06
=>
 (४५४)
1 {@“श्वठ सम्यगवभाषणे”@} 2 अदन्तः।
‘शठयेत् श्वठयेदेते द्वे सम्यगवभाषणे।’ 3 इति देवः।
“‘-- सम्यगाभाषणे’ इति दुर्गः।
‘सम्यग्भाषणे’ इति शाकटायनः।
सम्यगाभाषणे सम्यक् वचनक्रियायामिति क्षीरस्वामी” इति पुरुषकारः।
प्रकृत- क्षीरतरङ्गिण्यां तु ‘असम्यगाभाषणे’ इत्येव दृश्यते।
श्वठकः-ठिका, शिश्वठयिषकः-षिका, श्वठयिता-त्री, शिश्वठयिषिता-त्री
इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि चौरादिकक्लापयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
ण्यन्ते तत्प्रकृतिकसन्नन्ते च सर्वत्र न उपधावृद्धिः
अदन्तपाठसामर्थ्यात्।
5
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७९५)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८५६। सक सेट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ८१)
04
=>
 (२८२)
05
=>
 [पृष्ठम्१३३०+ २६]
1 {@“श्वभ्र गतौ”@} 2 ‘-- गतौ च
चकारात् कृच्छ्रजीवने इति दौर्गाः’ इति स्वामी।
‘-- बिले गतौ तङ्के’ इति वोपदेवः।
‘श्वभ्रिः बिलार्थे च द्रुमे’ इति धा।
का।
व्याख्या 3।
श्वभ्रकः-भ्रिका, शिश्वभ्रयिषकः-षिका
श्वभ्रयिता-त्री, शिश्वभ्रयिषिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि कर्णयतिवत् 4 ऊह्यानि।
कर्मणि क्तप्रत्यये- 5 विश्वभ्रितः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७९७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६२४। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (३-२४)
04
=>
 (१७०)
05
=>
 [[आ। ‘आश्वर्तितो रणभुवं सबलोऽत्र रेजे विश्वभ्रिताब्भ्रकुहरे सति तूर्यनादे।।’ धा। का। ३-२४।]]
1 {@“श्वर्त गतौ”@} 2 ‘स्वर्त गत्यां च
चकारात् कृच्छ्रजीवने’ इति क्षीरस्वामी।
सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककर्णयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७९८)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६२३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (१७०)
Capeller
German
च (encl.) und, que (meist wiederholt gebraucht),
und zwar
auch, sogar
eben,
ja, gerade
aber, dagegen, dennoch
wenn. Oft durch अपि oder एव verstärkt.
च—च sowohl—als auch (auch च—तु),
kaum — so, obgleich —dennoch
mit
Neg. weder—noch. च—न च (तु) obgleich—dennoch
nicht
न च—च obgleich
nicht—so doch.
Grassman
German
ca [gr. τε, Cu. 〔647〕], sehr selten (z. B. {77, 2}) metrisch verlängert, stets hinter einem betonten Worte (anders {42, 9}), und zwar hinter dem ersten Worte des dadurch angefügten Satzgliedes, selten hinter dem zweiten (práyas ā́ {31, 7}
prá yaṃsi {42, 9}
uśíjas yé {60, 2}
ojāyámānas tanúas {140, 6}
devā́sas dadhiré {26, 8}
prá asmā́kāsas {97, 3}): und, sowol — als auch, selten wenn. Bis zum _{141, 1}. Liede sind alle Stellen, von da an nur einige, angeführt.
I. und, dem letzten Gliede eingefügt, und zwar 1〉 zwei Nomen (Pronomen) oder Adverbien verknüpfend: {2, 7}
{7, 4}
{10, 5}
{12, 10}
{13, 6}
{18, 5}
{22, 13}
{26, 5}
{28, 3}
{31, 9}. _{31, 12}
{33, 7}
{34, 3}
{35, 2}
{47, 10}
{50, 11}
{54, 8}
{62, 3}
{70, 6}
{73, 8}. _{73, 10}
{74, 1}
{80, 14}
{86, 4}
{88, 4}
{94, 14}
{96, 2}
{100, 1}. _{100, 15}. _{100, 18}
{102, 10}
{103, 7}
{109, 6}
{112, 6}
{115, 1}
{116, 11}
{117, 18} (śatám ékam ca)
{120, 12}
{123, 13}
{124, 12}
{136, 7}
{139, 3}
{140, 13} (dyā́vākṣā́mā síndhavas ca)
so auch bei zwei Vocativen, von denen der mit ca verknüpfte die Form des Nominativs annimmt: {2, 5}. _{2, 6}
{93, 5}
{135, 4}. _{135, 7}
so auch 2〉 bei mehr als zwei Gliedern hinter den letzten: {97, 2}
{136, 2}
3〉 zwei Verben verknüpfend, und zwar hinter das (einfache) Verb gestellt, welches dann betont wird: {13, 1}
{14, 1}
{31, 17}
{48, 3}
[Page428] {71, 8} {103, 2}
{129, 1}
{132, 4}
bei Verben, zu denen ein Richtungswort gehört, hinter dieses: {15, 9}
{17, 6}
{102, 7} (erg. ririce)
doch abweichend hinter prá yaṃsi ca {42, 9} (s. o.)
4〉 zwei Sätze verknüpfend und nicht hinter das Verb oder sein Richtungswort gestellt: {25, 19}
{34, 12}
{57, 5}
{84, 5}. _{84, 20}(?)
{140, 6}
{112, 24}
insbesondere zwei Relativsätze verknüpfend und hinter das Relativ gestellt: {101, 6}
{113, 10}
5〉 zwei nicht genau entsprechende Glieder verknüpfend: {8, 5}
{23, 21}
{31, 7}
{70, 7}
{80, 13}
{97, 3}
{127, 8}
{128, 5}
namentlich, indem dem Nomen des ersten Gliedes ein Relativsatz des zweiten entspricht: {25, 11}
{51, 8}
{60, 2} (s. o.)
{77, 4}
{139, 8}.
II. und, dem ersten Gliede eingefügt, wobei das (einfache) Verb, wenn es diesem Gliede selbst angehört, betont wird: 1〉 zwei Nomen verknüpfend {32, 15}
{73, 7} (náktā ca uṣásā)
namentlich zwei Vocativen, von denen der erste (índras) in Nominativform steht (s. I. 1) {343, 2}
{346, 10}
{620, 25}
2〉 zwei Sätze verknüpfend (mit Betonung des ersten Verbs, s. o.) {77, 2}
{114, 6}.
III. und, sowol — als auch, jedem der verknüpften Glieder eingefügt, bei mehr als zwei Gliedern auch einmal (im mittlern Gliede) ausgelassen
selten das zweite ca durch ein anderes Bindewort (utá) vertreten. Das dem ersten (oder bei drei Gliedern den beiden ersten) angehörende Verb ist stets betont. Namentlich wird es in dieser Bedeutung gebraucht 1〉 wenn die zwei Glieder Nomen (Pronomen) oder Adverbien sind: {10, 4}
{23, 20}
{24, 1}. _{24, 2}
{25, 20}
{27, 3}
{32, 13}. _{32, 14} (náva ca navatím ca)
{37, 6}
{61, 14} (giráyas ca dyā́vā ca bhū́mā, wo dyā́vā bhū́mā nur einen Begriff ausmachen)
{72, 6}
{73, 7} (kṛṣṇám ca várnam aruṇám ca) {84, 2}
{92, 13}
{96, 1}. _{96, 7}
{102, 1}
{114, 2}
{116, 18}
{117, 10}
{124, 13}
{125, 4}
{192, 16}
{164, 31} (ā́ ca párā ca pathíbhis cárantam)
{422, 2} (mitrás ca‿ubhā́ váruṇas ca)
{520, 5}
{671, 11}
2〉 oder das erste Glied oder beide Relativsätze: {141, 13}
{140, 12}
{538, 9}
3〉 oder zwei Hauptsätze: {35, 11}
{76, 4} (ā́ ca huvé ní ca satsi)
{114, 10} (mṛdā́ ca nas ádhi ca brūhi deva
das folgende Glied ádhā ca nas u. s. w. steht dem aus jenen beiden gebildeten Ganzen parallel)
{120, 9}
{287, 20} (mā́ ca hā́s mā́ ca rīriṣat)
{123, 12} (párā ca yánti púnar ā́ ca yanti)
{475, 1} (sám ca tvé jagmús gíras indra pūrvī́s ví ca tvát yanti vibhúas manīṣā́s)
so auch, wenn der zweite Satz unvollständig ist: {120, 4} (pātám ca sáhyasas yuvám ca rábhyasas nas)
4〉 oder drei Hauptsätze: {54, 11} (rákṣā ca nas maghónas, pāhí sūrī́n, rāyé ca nas suapatyaí iṣé dhās, wo der Deutlichkeit wegen die Sätze durch Kommata getrennt sind)
{807, 3} (namasyántīs úpa ca yánti, sám ca, ā́ ca viśanti uśatis uśántam)
5〉 ca-utá {94, 5} dvipád ca, yád utá cátuṣpad.
IV. wenn, stets mit betontem Verb (vgl. ca‿íd = céd): {74, 6} (der Nachsatz in V. _{74, 7})
{91, 6} (tuám ca soma nas váśas, jīvā́tum ná [Page429] marāmahe)
{232, 11} (índras ca mṛḍáyāti nas, ná nas paścā́t aghám naśat)
{277, 4} (ā́ ca tvā́m etā́ vṛ́ṣaṇā váhātas, ‥ índras ‥ śṛṇavat ‥)
{40, 6} (imā́m ca vā́cam pratiháryathā naras, víśvā‿íd vāmā́ vas aśnavat)
{934, 3} (ā́ ca gáchān, mitrám enā dadhāma)
vielleicht auch {26, 8}.
V. Verbindungen mit den Interrogativen kás u. s. w. siehe unter diesen, und céd = ca‿íd siehe besonders.
ca
I. 1〉 {8, 10}
{25, 11}
{61, 4}
{70, 3}
3〉 {112, 23}
5〉 {141, 11}(?). — III. 1〉 {20, 5}. — IV. {702, 10}(?).
Burnouf
French
च च, 20 lettre et 1ʳᵉ palatale dans l'alphabet
sanscrit. Elle procède presque toujours de क क, dont elle
est un adoucissement, comme le prouve le redoublement de tous les
verbes commençant par क्। Dans les autres langues âryennes elle
répond ordinairement à क्, क़्, ϰ
qqf. aussi à σϰ, स्च्, à
त्, à φ et même à स्। L'articulation palatale de च
se trouve néanmoins dans presque toutes ces langues.
च च [conjonction enclitique] et
aussi, même, avec
अपि ou एव।
Lat. que
gr.
τε, ϰαὶ.
च च a. stérile
vile, bas. -- S.
m.
 la Lune.
Voleur.
Tortue.
Stchoupak
French
च
conj. encl. et, mais, ainsi que
qqf. et même, et encore, et
pourtant, et par contre, ou
si (= चेद्)
च॥।च et...et, non
seulement). .. mais encore, à peine ...que (simultanéité
च est
parfois explétif, rarement proclitique
न॥।च ni...ni.