| YouTube Channel

घृतः (ghRtaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
घृतः, पुं
क्ली,
 (जघर्त्ति क्षरतीति । घृ + “अञ्जि-घृसिभ्यः क्तः ।” उणां । ३ । ८९ । इति क्तः ।)पक्वनवनीतम् । घि इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः ।आज्यम् २ हविः ३ सर्पिः ४ । इत्यमरः । २ । ९ । ५२ ॥
पवित्रम् ५ नवनीतकम् ६ अमृतम् ७ अभि-घारः ८ होम्यम् ९ आयुः १० तैजसम् ११ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
आजम् १२ । यथा, --“घृतोऽस्त्री चाजमाज्यञ्च सर्पिः स्यादमृतंहविः ।”इति जटाधरः ॥
तस्य गुणाः । बुद्ध्यग्निशुक्रौजोमेदःस्मृतिकफ-कारित्वम् । वातपित्तविषोन्मादरोगशोथालक्ष्मी-ज्वरनाशित्वम् । मांसादष्टगुणगुरुत्वञ्च । इतिराजवल्लभः ॥
रसायनत्वम् । स्वादुत्वम् । चक्षु-र्हितत्वम् । शीतवीर्य्यत्वम् । पापनाशित्वम् ।अल्पाभिस्यन्दित्वम् । कान्तितेजोलावण्यस्वरायु-र्हितबलकारित्वम् । पवित्रत्वम् । गुरुत्वम् । उदा-वर्त्तशूलानाहव्रणक्षयवीसर्परक्तनाशित्वम् । स्निग्ध-त्वम् । रूक्षत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अथगव्यघृतस्य गुणाः । विशेषेण चक्षुर्हितत्वम् ।शीतत्वम् । वातपित्तकफालक्ष्मीपापरक्षोनाशि-त्वम् । शुक्राग्निस्वादुपाकमेधालावण्यकान्त्योज-स्तेजोवृद्धिवयःस्थितिबलायुर्हितकारित्वम् । गुरु-त्वम् । पवित्रत्वम् । सुमङ्गल्यत्वम् । रसायनत्वम् ।सुगन्धित्वम् । रोचनत्वम् । चारुत्वम् । सर्व्वा-ज्येषु गुणाधिकत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
बुद्धिस्मृतिपुष्टिवपुःस्थैर्य्यकारित्वम् । श्रमोपशमन-त्वम् । हव्यतमत्वम् । बहुगुणत्वञ्च ॥
* ॥
माहिष-घृतगुणाः । उत्तमत्वम् । धृतिसौख्यकान्तिबलवर्ण-चक्षुर्हितकारित्वम् । वातश्लेष्मदुर्नामग्रहणी-विकारनाशित्वम् । मन्दानलोद्दीपनत्वम् । नव-गव्यतः परमहृद्यत्वम् । मनोहारित्वञ्च । इतिराजनिर्घण्टः ॥
स्वादुत्वम् । पित्तरक्तनाशित्वम् ।शीतत्वम् । श्लेष्मशुक्रवृद्धिकारित्वम् । गुरुत्वम् ।स्वादुपाकित्वञ्च ॥
* ॥
छागीघृतगुणाः ।अग्निचक्षुर्हितबलकारित्वम् । कासश्वासक्षयेषुहितत्वम् । कटुपाकित्वञ्च । इति भाव-प्रकाशः ॥
कफनाशित्वम् । इति राज-निर्घण्टः ॥
* ॥
मेषीघृतगुणाः । पित्तमेदस्कारि-त्वम् । योनिदोषे शोषे कफे अनिले च शस्त-त्वम् । रूक्षत्वम् । दुर्नामोन्मादनाशित्वञ्च । इतिराजवल्लभः ॥
पाके लघुत्वम् । पित्तकोपाकारि-त्वम् । शोफे कम्पे च हितत्वञ्च ॥
* ॥
भेडक-घृतगुणाः । अतिगौरवात् सुकुमारदेहिवर्ज्य-त्वम् । बुद्धिपाटवहरत्वम् । बलकारित्वम् । नृणांवपुषो विस्रगन्धकारित्वञ्च ॥
* ॥
हस्तिनीघृत-गुणाः । कफपित्तविषक्रमिनाशित्वम् । कषाय-त्वम् । लघुत्वम् । विष्टम्भित्वम् । तिक्तत्वम् ।वह्निकरत्वञ्च ॥
* ॥
अश्वाघृतगुणाः । कटु-त्वम् । मधुरत्वम् । कषायत्वम् । इषदग्निदीप-नत्वम् । बाल्यप्रदत्वम् । मूर्च्छाहारित्वम् । गुरु-त्वञ्च ॥
* ॥
गर्द्दभीघृतगुणाः । अग्निबलकारि-त्वम् । मूत्रदोषकफनाशित्वम् । पाके लघुत्वम् ।कषायत्वम् । उष्णवीर्य्यत्वञ्च ॥
* ॥
उष्ट्री-घृतगुणाः । मधुरत्वम् । विपाके कटुत्वम् ।शीतलत्वम् । कुष्ठकृमिविषवातकफगुल्मोदर-नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
शोथनाशि-त्वम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
नारीघृतगुणाः ।चक्षुर्हितरुचिकारित्वम् । पथ्यत्वम् । मन्दाग्नि-दीपनत्वम् । पाके लघुत्वम् । सर्व्वामयविष-नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
प्रमेहनाशि-त्वम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
दुग्धभवघृत-गुणाः । ग्राहित्वम् । शीतलत्वम् । नेत्र-रोगकारित्वम् । पित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमा-निलनाशित्वञ्च ॥
* ॥
ह्यस्तनदधिजघृतं तदेवहैयङ्गवीनम् । तस्य गुणाः । चक्षुर्हितत्वम् ।दीपनत्वम् । रुचिबलकारित्वम् । बृंहणत्वम् ।वृष्यत्वम् । विशेषाज्ज्वरनाशित्वञ्च ॥
* ॥
वर्षा-दूर्द्ध्वं पुराणस्य तस्य गुणाः । त्रिदोषमूर्च्छाकुष्ठ-विषोन्मादापस्मारतिमिरनाशित्वम् । इति भाव-प्रकाशः ॥
मदशिरःकर्णादिजरोगभ्रान्तिनाशि-त्वम् । व्रणस्य शोधनत्वम् । रोपणत्वञ्च । आयु-र्वृद्धिशरीरदृढतासौकुमार्य्यकान्तिस्मृतिबलकारि-त्वम् । बाल्ये तरुणे वार्द्धके चातिबल्यत्वम् ।पथ्यत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
प्रतिश्यायाम-कासजीर्णज्वरसर्व्वरोगनाशित्वम् । श्रेष्ठत्वम् ।धातुसाम्यकारित्वञ्च ॥
* ॥
तस्य लक्षणम् ।“उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितम् घृतम् ।लाक्षारसनिभं शीतं प्रपुराणमतः परम् ।यथा यथा भवेज्जीर्णं गुणवत् स्यात्तथा तथा ॥
”कांस्यपात्रे दशदिनस्थितं घृतं त्याज्यम् । इतिराजवल्लभः ॥
औषधघटितपक्वघृतस्य पूर्णवीर्य्यंषण्मासपर्य्यन्तं तिष्ठति । इति वैद्यकपरिभाषा ॥
(“शस्तं धीस्मृतिमेघाग्नि-बलायुःशुक्रचक्षुषाम् ।बालवृद्धप्रजाकान्ति-सौकुमार्य्यस्वरार्थिनाम् ॥
क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम् ।वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ॥
स्नेहानामुत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम् ।सहस्रवीर्य्यं विधिभिर्घृतं कर्म्मसहस्रकृत् ॥
”इति पूर्व्वखण्डे पञ्चमेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥
“विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तकफापहम् ।चक्षुष्यं बलकृन्मेध्यं गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ॥
”इति गव्यघृतम् ॥
“आजं सन्दीपनीयञ्च चक्षुष्यं बलवर्द्धनम् ।कासे श्वासे क्षयेऽर्शःसु लघुपाके कफापहम् ॥
”इत्याजघृतम् ॥
“वातपित्तसमं सर्व्वं सुशीतं माहिषं घृतन् ।मधुरं गुरु विष्टम्भि भवत्यल्पगुणात्मकम् ॥
”इति माहिषघृतम् ॥
“औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषक्रिमिविषापहम् ।दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ॥
”इत्युष्ट्रीघृतम् ॥
“पाके लघ्वाविकं सर्पिः सर्व्वरोगविषापहम् ।वृद्धिं करोति चास्थ्नाञ्च वाश्मरीशर्करापहम् ॥
”इत्याविकं घृतम् ॥
“वृद्धिं करोति देहाग्नेर्लघु पाके विषापहम् ।चक्षुष्यं दीपनञ्चाग्नेर्वातदोषनिवारणम् ।वृद्धिं करोति चास्थीनां तत्प्रोक्तञ्च विषापहम् ॥
”इत्यश्वीघृतम् ॥
“कफेऽनिले योनिदोषे शोषे पित्तेषु तद्धितम् ।सात्म्यं स्त्रीणाञ्च चक्षुष्यं सर्पिः स्यादमृतोपमम् ॥
”इति नारीघृतगुणाः ॥
“तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहहृत् पयसो घृतम् ॥
”इति क्षीरोद्भवघृतम् ॥
“दोषापहं वह्निसन्धुक्षणञ्चमूर्च्छाहिक्कोन्मादकर्णाक्षिशूले ।शोफार्शसोर्योनिदोषे व्रणेषुशस्तं सर्पिर्जीर्णमेव नृणां स्यात् ॥
उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षोषितं घृतम् ।यथा यथा जरां याति गुणवत् स्यात्तु तत्तथा ॥
”इति जीर्णघृतगुणाः ॥
इति हारीते प्रथमे स्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
“स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजःकफमेदोविवर्द्धनम् ।वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् ॥
सर्व्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः ।सहस्रवीर्य्यं विधिभिर्घृतं कर्म्मसहस्रकृत् ॥
मदापस्मारमूर्च्छायशोफोन्मादगरज्वरान् ।योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति ॥
”इति चरके सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये ॥
“विशेषतः पुराणञ्च घृतं तत् पाययेद्भिषक् ।त्रिदोषघ्नं पवित्रत्वात् विशेषाद्ग्रहमोक्षणम् ॥
गुणकर्म्माधिकं स्थानादास्वादात् कष्टुतिक्तकम् ।उग्रगन्धं पुराणं स्याद्दशवर्षस्थितं घृतम् ॥
लाक्षारसनिभं शीतं तद्धि सर्व्वग्रहापहम् ।मेध्यं विरेचनेष्वग्य्रं प्रपुराणमतः परम् ॥
नासाध्यं नाम तस्यास्ति यत् स्याद्वर्षशतस्थितम् ।दृष्टं स्पृष्टमथाघ्रातं तद्धि सर्व्वग्रहापहम् ।अपस्मारुग्रहोन्मादवतां शस्तं विशेषतः ॥
”इति चरके चिकित्सासास्थाने चतुर्द्दशेऽध्याये ॥
“घृतन्तु सौम्यं शीतवीर्य्यं मृदुमधुरमल्पाभिष्यन्दिस्नेहनमुदावर्त्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवात-पित्तप्रशसनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्ति-स्वरलावण्यसौकुमार्य्यौजस्तेजोबलकरं आयुष्यंवृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभि-वर्द्धनं पापालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नञ्च ॥
विपाके मघुरं शीतं वातपित्तविषापहम् ।चक्षुष्यमग्र्यं बल्यञ्च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ॥
आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्द्धनम् ।कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ॥
मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरुपाके कफावहम् ।वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ॥
औष्ट्रं कटुरसं पाके शोफक्रिमिविषापहम् ।दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ॥
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् ।कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ॥
पाके लघूष्णवीर्य्यञ्च कषायं कफनाशनम् ।दीपनं वद्धमूत्रञ्च विद्यादैकशफं घृतम् ॥
चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणान्तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् ।वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् ॥
कषायं बद्धविन्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु ।हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रमीन् ॥
”क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छा-प्रशमनं नेत्ररोगहितञ्च । सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरोयोनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो वस्तिनस्याक्षि-प्रपूरणेषूपदिश्यते । सर्पिः पुराणं सरं कटु-विपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामेदोन्माद उदर-ज्वरगरशोफापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिरःशूलघ्नंदीपनं बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते । भवन्तिचात्र ।“पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् ।मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥
एकादशशतञ्चैव वत्सरानुषितं घृतम् ।रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ॥
पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः ।बल्यं पवित्रं मेध्यञ्च विशेषात्तिमिरापहम् ॥
सर्व्वभूतहरञ्चैव घृतमेतत् प्रशस्यते ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ॥
* ॥
क्ली,
 सलिलम् । इति मेदिनी । ते । १७ ॥
)
घृतः, त्रि, (जघर्त्ति दीप्यते घरति सिञ्चतीतिवा । घृ + “अञ्जिघृसिभ्यः क्तः ।” उणां । ३ ।८९ । क्तः ।) दीप्तः । सेचकः । इति शब्दरत्ना-वली ॥