| YouTube Channel

घसॢ (ghaslR)

 
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
घसॢँ घसॢ अदने
इति केचित्-घञ्-घासः क्मरचि (द्र0 32160) घस्मरः 695
धातुवृत्तिः
Sanskrit
घसॢँ घसॢ (अर्थः) अदने
अयंन सार्वत्रिकः, "लिट्यन्यतरस्याम्''इति अदेर्धस्लादेशविकल्पविधानवैर्थ्यप्रसङ्गात् द्वैरुप्यं हि साध्यम् ततश्च यत्र लिङ्गं वचनं वास्ति तत्रैवास्य प्रयोगः अत्रैवपाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम् लृदित्करणमङि सिश्च सान्तेष्विति इण्निषेधो वलाद्यार्घधातुके यत्र प्रत्यये प्रतिपदोपानं "सृघस्यदः क्मरच्'' इत्यादौ तद्वचनम् (घसित घस्ता घत्स्याति ) "सः स्यार्धधतुके'' इति तत्वम् ( घसतु अघसत् घसेत् ) शबभावादाशिष्यस्याप्रयोगः (अघसत्), लृदित्त्वादङ् (घत्स्यतेदेवदत्तेनान्नम्)इत्यादो शप्परस्मैपदाभावेपि वलादिनिमितृतः प्रयोगः (घस्मरः) "सृघस्यदः क्मरच्'' इति क्मरच् तच्छीलादौ (घासः)भ्यतृणादिः जनिघसिभ्यामिण् (घासिः), जघासेति घासः प्रघास इति भटभास्करो''बहुलं छन्दसि'' इति घस्लादेश औणादिक इत्याह तदस्य घसेरस्मरणात् 702
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“घसॢ अदने”@} 2 3 “परे तु ‘लिट्यन्यतरस्याम्’ 4 इत्येतत्सामर्थ्यात् लिटि मास्तु प्रयोगः, अन्यत्र तु भवत्येव।
‘जघस्थ’ इति रूपवारणे तत्सार्थक्यम्।
‘जघस्थ’ इत्यस्येष्टत्वे हि असार्वत्रिकत्वबोधनेऽपि न कथमपि सार्थक्यम्।
अत एव, ‘उप- देशेऽत्वतः’ 5 इति सूत्रे, ‘घसेः प्रतिषेधो वक्तव्यः--जघसिथ’ 6 इति वार्तिकं, तासौ नित्यानिट्त्वाभावात् प्रत्याख्यातं भाष्ये।
अन्यथा, अस्य प्रतिषेधार्थं वार्तिकं स्यादिति तत्प्रत्याख्यानासङ्गतिः।
अच्प्रत्यये घस्लादेशविधानं तु-- ‘अदः’ इत्येतद्रूपवारणार्थमित्याहुः।।” इति शेखर- काराः।
अत एव ‘घासः’ इति प्रयोगस्योपपत्तिः ज्ञेया।
‘शष्पं बालतृणं घासः’ इत्यमरः।
एतन्मते ण्यन्तात् यङन्तादपि रूपाणि भवन्त्येव।
तदानीम्, ‘घासकः-सिका, घासकः-सिका, जाघसकः-सिका, ’ इत्यादीनि रूपाणि यथायथमूह्यानि।
यङ्न्ते जाघसकः इति रूपप्रदर्शनं तु ‘गमहनजनखन- घसां लोपः क्ङित्यनङि’ 7 इत्यत्र ‘अनङि’ इति पर्युदासेन औपदेशि- काजादिप्रत्यये एव लोपः--इत्यभ्युपगच्छतां शब्दकौस्तुभकाराणां मतेन।
‘न धातुलोप--’ 8 सूत्रे उद्योते औपदेशिकाजादावित्यर्थमनाश्रित्य गमॢ- धातोर्यङन्ते ण्वुलि जङ्ग्मकः इति रूपप्रदर्शनेन नागेशभट्टानां तु जाक्षकः इति रूपमेव अस्माद्धातोर्यङन्ते सम्मतमिति भाति।
प्राचीननवीनयोर्बहुषु स्थलेषु आशयमेदो यथा भवति--तथाऽत्रापीति बोध्यम्।]] “अयं न सार्वत्रिकः।
‘लिट्यन्यतरस्याम्’ 9 इत्यदेः घस्लादेशविधानात्।
ततश्च, यत्र लिङ्गं वचनं वाऽस्ति, तत्रैवास्य प्रयोगः।
अत्रैव पाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम्।
लृदित्करणमङि।
अनिट्कारिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके।
क्मरचि तु विशिष्योपादानम्।” इति सिद्धान्तकौमुदी।
एतदनुसारेण रूपाणि लिख्यन्ते।
एवञ्च गमकाभावाद् ण्यन्तात् यङन्ताच्च प्रयोगो न।
-- 10 जिघत्सकः-त्सिका
11 घस्ता-घस्त्री, जिघत्सिता-त्री
घसन्-न्ती, जिघत्सन्-न्ती
12 घत्स्यन्-न्ती-ती, जिघत्सिष्यन्-न्ती-ती
13 घस्तम्-घस्तः-घस्तवान्, जिघत्सितः-तवान्
14 घस्मरः, 15 जिघत्सुः
घस्तव्यम्, जिघत्सितव्यम्
-- जिघत्सनीयम्
-- जिघत्स्यम्
-- ईषज्जिघत्सः-दुर्जिघत्सः-सुजिघत्सः
-- जिघत्सः
-- जिघत्स्यमानः
घस्तुम्, जिघत्सितुम्
घस्तिः, जिघत्सा
-- जिघत्सनम्
घस्त्वा, जिघत्सित्वा
-- प्रजिघत्स्य
-- घस्त्वा २, जिघत्सम् २
जिघत्सित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४६१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७१५। सक। अनि। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (२-४-४०)
05
=>
 (७-२-६२)
06
=>
 (वा। ७-२-६२)
07
=>
 (६-४-९८)
08
=>
 (१-१-४)
09
=>
 (२-४-४०)
10
=>
 [[१। अस्य धातोरनुदात्तत्वात् सन इण्णिषेधः। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति धातुसकारस्य तकारादेशे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
11
=>
 [पृष्ठम्०४५२+ २३]
12
=>
 [[१। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति धातुसकारस्य तकारः।]]
13
=>
 [[२। धातोः भक्षणार्थकत्वेन, ‘क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः’ (३-४-७६) इति अधिकरणे, कर्तरि, कर्मणि च क्तप्रत्ययो भवति।]]
14
=>
 [[३। ‘सृघस्यदः क्मरच्’ (३-२-१६०) इति ताच्छीलिकः क्मरच्प्रत्ययः।]]
15
=>
 [[आ। ‘महीय्यमाना भवताऽतिमात्रं सुराध्वरे घस्मरजित्वरेण। दिवोऽपि वज्रायुधभूषणाया हृणीयते वीरवती न भूमिः।।’ भ। का। २-३८।]]