| YouTube Channel

घण्टकः (ghaNTakaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
घण्टकः,
पुं,
 (घण्ट + संज्ञायां कन् ।) क्षुपविशेषः ।घेँट्कोण इति भाषा । अस्य मूलगुणाः । कफ-नाशित्वम् । कटुपाकित्वम् । पित्तकारित्वञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
घण्टकर्णोऽपि पाठः ॥
द्यराटा, स्त्री (द्यण्टयति दीप्यते पूजादिकालेवाद्येन शाभत, घण्टयति शब्दायते वा । घटिदीप्तौ + अच् ततष्टाप् ।) कांस्यनिर्म्मितवाद्य-विशेषः । यथा, स्मृतिः ।“सर्व्ववाद्यमयी घण्टा वाद्याभावे नियोजयेत् ॥
”“शङ्खो यस्य गृहे नास्ति घण्टा वा गरुडान्विता ।पुरतो वासुदेवस्य न स भागवतः कलौ ॥
”इति पद्मपुराणे पातालखण्डम् ॥
अथ घण्टामाहात्म्यमुक्तञ्च स्कान्दे श्रीब्रह्म-नारदसंवादे यथा, --“स्नानार्च्चनक्रियाकाले घण्टानादं करोति यः ।पुरतो वासुदेवस्य तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
वर्मकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च ।वसते देवलोके तु अप्सरोगणसेवितः ॥
सर्व्ववाद्यमयी वण्टा केशवस्य सदा प्रिया ।वादनाल्लभते पुण्यं यज्ञकोटिसमुद्भवम् ॥
वादित्रनिनदैस्तूर्य्यगीतमङ्गलनिःखनैः ।यः स्नापयति गोविन्दं जीवन्मुक्तो भवेद्धि सः ॥
वादित्राणामभावे तु पूजाकाले हि सर्व्वदा ।घण्टाशब्दो नरैः कार्य्यः सर्व्ववाद्यमयी यतः ॥
सर्व्ववाद्यमयी घण्टा देवदेवस्य वल्लभा ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन घंण्टानादन्तु कारयेत् ॥
मन्वन्तरसहस्राणि मन्वन्तरशतानि च ।घण्टानादेन देवेशः प्रीतो भवति केशवः ॥
” * ॥
तथा, विष्णुधर्म्मोत्तरे श्रीभगवत्प्रह्लादसंवादे ।“शृणु दैत्येन्द्र ! वक्ष्यामि घण्टामाहात्म्यमुत्तमम् ।प्रह्लाद ! त्वत्समो नास्ति मद्भक्तो भुवनत्रये ॥
मम नामाङ्किता घण्टा पुरतो मम तिष्ठति ।अर्च्चिता वैष्णवगृहे तत्र मां विद्वि दैत्यज ! ॥
वैनतेयाङ्कितां घण्टां सुदर्शनयुतां यदि ।ममाग्रे स्थापयेद्यस्तु देहे तस्य वसाम्यहम् ॥
यस्तु वादयते घण्टां वैनतेयेन चिह्निताम् ।धूपे नीराजने स्नाने पूजाकाले विलेपने ॥
मामाग्रे प्रत्यहं वत्स ! प्रत्येकं लभते फलम् ।मखायुतं गोयुतञ्च चान्द्रायणशतोद्भवम् ॥
विधिवाह्यकृता पूजा सफला जायते नृणाम् ।घण्टानादेन तुष्टोऽहं प्रयच्छामि स्वकं पदम् ॥
नागारिचिह्निता घण्टा रथाङ्गेन समन्विता ।वादनात् कुरुते नाशं जन्ममृत्युभयस्य च ॥
गरुडेनाङ्कितां घण्टां दृष्ट्वाहं प्रत्यहं सदा ।प्रीतिं करोमि दैत्येन्द्र ! लक्ष्मीं प्राप्य यथाधनः ॥
दृष्ट्वानृतं यथा देवाः प्रीतिं कुर्व्वन्त्यहर्निशम् ।सुपर्णे च तथा प्रीतिं घण्टाशिखरमास्थिते ॥
स्वकरेण प्रकुर्व्वन्ति घण्टानादं सुभक्तितः ।मदीयार्च्चनकाले तु फलं कोट्यैन्दवं कलौ ॥
”अन्यत्र च ।“घण्टादण्डस्य शिखरे सचक्रं स्थापयेत्तु यः ।गरुडं वै प्रियं विष्णोः स्थापितं भुवनत्रयम् ॥
सचक्रघण्टानादन्तु मृत्युकाले शृणोति यः ।पापकोटियुतस्यापि नश्यन्ति यमकिङ्कराः ॥
सर्व्वे दोषाः प्रलीयन्ते घण्टानादे कृते हरौ ।देवतानां मुनीन्द्राणां पितॄणामुत्सवो भवेत् ॥
अभावे वैनतेयस्य चक्रस्यापि न संशयः ।घण्टानादेन भक्तानां प्रसादं कुरुते हरिः ॥
गृहे यस्य भवेन्नित्यं घण्टा नागारिसंयुता ।न सर्पाणां तत्र भयं नाग्निविद्युत्समुद्भवम् ॥
यस्य घण्टा गृहे नास्ि शङ्खश्च पुरतो हरेः ।कथं भागवतं नाम गीयते तस्य देहिनः ॥
”“अतो भगवतः प्रीत्यै घण्टा श्रीगरुडान्विता ।संग्राह्या वैष्णवैर्यत्नाच्चक्रेणोपरि मण्डिता ॥
गीतं नृत्यं पुराणादिपठनञ्च प्रशस्यते ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे ६ विलासः ॥
(घण्टयति दीप्यते कुसुमादिभिरिति । घटि +अच् । स्त्रियां टाप् ।) घण्टापाटलिवृक्षः । इतिशब्दरत्नावली ॥
अतिबला । नागबला । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(अतिबलानागबलाघण्टापाटलि-शब्देष्वासां विवृति र्यथायथं ज्ञातव्या ॥
)