| YouTube Channel

घटीयन्त्रं (ghaTIyantraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
घटीयन्त्रं,
क्ली,
 (घट्याः यन्त्रम् ।) कूपाज्जलो-त्तोलनार्थरज्जुसहितघटः । जलतोला कल इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । उद्थाटनम् २ । इत्यमरः ।२ । १० । २७ ॥
(यथा, मार्कण्डेयपुराणे । १२ । २० ।“तान्येव तत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः ॥
”घटी क्षुद्रघटस्तदधस्तनार्द्धाकारं यन्त्रम् । यद्वाघट्याः दण्डरूपकालस्य ज्ञापकं यन्त्रम् । काल-परिमाणज्ञापको यन्त्रविशेषः । घडी इतिख्यातः ॥
सूर्य्यसिद्धान्ते कालमानज्ञापकयन्त्राणिबहुविधान्युक्तानि । तत्र शङ्कुयष्ट्यादिकं दिवा-कालमानज्ञापकमुक्तवान् । घटीयन्त्रादिकन्तुअहर्निशं कालज्ञानसाधनमिति घटीयन्त्रादिकंसूर्य्यसिद्धान्ते रङ्गनाथेन विस्तीर्य्य प्रदर्शितम् ।यथा, --“अथ घटीयन्त्रादिभिश्चमत्कारियन्त्रैर्वा सर्व्वोप-जीव्यं कालं सूक्ष्मं साधयेदिति कालसाधन-मुपसंहरति ॥
”“तोययन्त्रकपालाद्यैर्मयूरनरवानरैः ।ससूत्ररेणुगर्भैश्च सभ्यक् कालं प्रसाधयेत् ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥
अत्र रङ्गनाथकृतटीका यथा, --“जलयन्त्रञ्च तत् कपालञ्च कपालाख्यं जलयन्त्रंवक्ष्यमाणं तदाद्यं प्रथमं तेषां तैर्यन्त्रैर्वालुका-यन्त्रप्रभृतिभिः सापेक्षघटीयन्त्रैर्मयूरनरवानरैः ।मयूराख्यं स्वयंवहयन्त्रं निरपेक्षं नरयन्त्रं शङ्-क्वाख्यं छायायन्त्रं पूर्व्वोद्दिष्टं वानरयन्त्रं स्वयं-वहं निरपेक्षमेतैः ससूत्ररेणुगर्भैः सूत्रसहितारेणवो धूलयो गर्भे मध्ये येषां तैः सूत्रप्रोताःषष्टिसंख्यका मृद्घटिका मयूरोदरस्था मुखात्घटिकान्तरेण स्वत एव निःसरन्तीति लोक-प्रसिद्ध्या तादृशैर्यन्त्रैरित्यर्थः । यद्वा सूत्रा-कारेण रेणवः सिकतांशा गर्भे उदरे यस्यै-तादृशं यन्त्रं बालुकायन्त्रं प्रसिद्धम् । तेन सहितै-र्मयूरादियन्त्रमयूराद्युक्तयन्त्रैर्बालुकायन्त्रेण चेतिसिद्धोऽर्थः । चकारस्तोययन्त्रकपालाद्यैरित्यनेनसमुच्चयार्थकः । कालं दिनगतादिरूपं सम्यक्सूक्ष्मं प्रसाधयेत् । प्रकर्षेण सूक्ष्मत्वेनातिसूक्ष्मत्वेने-त्यर्थः । जानीयादित्यर्थः ॥
* ॥
ननु मयूरादि-स्वयंवहयन्त्राणि कथं साध्यानीत्यतस्तत्साधन-प्रकारा बहवो दुर्गमाश्च सन्तीत्याह ॥
”“पारदाराम्बुसूत्राणि शुल्वतैलजलानि च ।बीजानि पांशवस्तेषु प्रयोगास्तेऽपि दुर्लभाः ॥
”अत्र रङ्गनाथकृतटीका यथा, --“तेषु मयूरादियन्त्रेषु म्वयंवहार्थमेते प्रयोगाःप्रकर्षण योज्याः । प्रकर्षस्तु यावदभिमतसिद्धेः ।एते क इत्यत आह । पारदाराम्बुसूत्राणोतिपारदयुक्ता आराः । यथा सिद्धान्तशिरोमणौ ।लघु काष्ठजसमचक्रे समसुषिराराः समान्तरानेभ्याम् ।किञ्चिद्वक्रा योज्याः सुषिरस्यार्द्धे पृथक् तासाम् ॥
रसपूर्णे तच्चक्रं द्व्याधाराक्षस्थितं स्वयं भ्रमति ॥
अम्बु जलस्य प्रयोगः । सूत्राणि सूत्रसाधन-प्रयोगः । शुल्वं शिल्पनैपुण्यम् । तैलजलानितैलयुक्तजलस्य प्रयोगः । चकारात् तयोः पृथक्प्रयोगोऽपि । यथा च सिद्धान्तशिरोमणौ ।उत्कीर्य्यनेमिमथवा परितो मदनेन संलग्नम् ।तदुपरि तालदलाद्यं कृत्वा सुषिरे रसं क्षिपेत्तावत् ॥
यावद्रसैकपार्श्वे क्षिप्तजलं नान्यतो याति ।पिहितच्छिद्रं तदतश्चक्रं भ्रमतिस्वर्य जलाकृष्टम् ॥
ताम्रादिमयस्याङ्कुशरूपनलस्याम्बुपूर्णस्य ।एकं कुण्डजलान्तर्द्वितीयमग्रं त्वधोमुखं च वहिः ॥
युगपन्मुक्तं चेत् कं नलेन कुण्डाद्बहिः पतति ।नेम्यां वद्धा घटिकाश्चक्रं जलयन्त्रवत् तथाधार्य्यम् ॥
नलकप्रच्युतसलिलं पतति यथा तद्घटीमध्ये ।भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाकृष्टम् ॥
चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥
बीजानि केवलं तुङ्गबीजप्रयोगः । पांसवो धूलि-प्रयोगास्तैर्युक्ताः प्रयोगाः । अपिशब्दात् प्रयो-गेषु सुगमतरा इत्यर्थः । दुर्लभा असाधारणत्वेनमनुष्यैः कर्त्तुमशक्या इत्यर्थः । अन्यथा प्रतिगृहंस्वयंवहानां प्राचुर्य्यापत्तेः । इयं स्वयंवहविद्यासमुद्रान्तर्निवासिजनैः फिरङ्गाख्यैः सम्यग-भ्यस्तेति । कुहकविद्यात्वादत्र विस्तारानुद्योगइति संक्षेपः ॥
* ॥
अथ कपालाख्यजलयन्त्रमाह ।“ताम्रपात्रमधश्छिद्रं न्यस्तं कुण्डेऽभलाम्भसि ।षष्टिर्मज्जत्यहोरात्रे स्फुटं यन्त्रं कपालकम् ॥
”अत्र रङ्गनाथकृतटीका यथा, --“यत् ताम्रघटितं पात्रमधश्छिद्रं अधोभागे छिद्रंयस्य तत् । अमलाम्भसि निर्म्मलं जलं विद्यतेयस्मिन् तादृशे कुण्डे बृहद्भाण्डे न्यस्तं धारितंसत् अहोरात्रे नाक्षत्राहोरात्रे षष्टिः षष्टिवार-मेव न न्यूनाधिकं मज्जति । अधश्छिद्रमार्गणजलागमनेन जलपूर्णतया निमग्नं भवति तत्-कपालकं कपालमेव कपालकं घटखण्डानांकपालपदवाच्यत्वात् घटाधस्तनार्द्धाकारं यन्त्रघटीयन्त्रं स्फुटं सूक्ष्मम् । तद्घटनन्तु ।शुल्वस्य दिग्भिर्विहितं पलैर्यत्षडङ्गुलोच्चं द्विगुणायतास्यम् ।तदम्भसा षष्टिपलैः प्रपूर्य्यंयात्रं घटार्द्धप्रतिमं घटी स्यात् ॥
सत्त्र्यंशमाषत्रयनिर्म्मिता याहेम्नः शलाका चतुरङ्गुला स्यात् ।विद्धं तया प्राक्तनमत्रपात्रंप्रपूर्य्यते नाडिकयाम्बुभिस्तत् ॥
तथाच सिद्धान्तशिरोमणौ, --“घटदलरूपा घटिता घटिका ताम्री तलेपृथुच्छिद्रा ।द्युनिशनिमज्जनमित्याभक्तं द्युनिशं घटीमानम् ॥
”“अत्र दशभिः शुल्बस्य पलैरित्यादि यद्घटी-लक्षणं कैश्चित् कृतं तद्युक्तिशून्यं दुर्घटं चेत्येतदु-पेक्षितम् । इष्टप्रमाणाकारसुषिरं पात्रं घटी-संज्ञमङ्गीकृतम् । द्युनिशनिमज्जनसङ्ख्यया यदिषट्त्रिंशच्छतानि पानीयपलानि लभ्यन्ते तदै-केन निमज्जनेन किमिति त्रैराशिकम् ।” इतिघटीयन्त्रम् ॥
अन्यानि कालमानयन्त्राणि तुयन्त्रशब्दे द्रष्टव्यानि ॥
)