| YouTube Channel

घटप्रक्षेप (ghaTaprakSepa)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
घटप्रक्षेप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ನಡೆದ ಬಳಿಕ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬಂದು ಬಂಧುಗಳ ಮುಂದೆ ಆ ತೀರ್ಥದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬಿಂದಿಗೆಯನ್ನು ಎಸೆಯುವುದು
व्युत्पत्तिः - > घटस्य प्रक्षेपः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
घटप्रक्षेप
न०
 ६ त० । “कृतप्रायश्चित्तेन महापुण्यजलाशयेस्नानोत्तरं सपिण्डसमीपे पुण्यजलपूर्ण्णघटस्यापवर्जनेतद्विघिः मिता० दर्शितो यथा“यदा तु वन्धुत्यागादन्यथा वा जातबैराग्यः प्रायश्चित्तंकुर्य्यात्तदा किं कार्य्यमित्याह “चरितव्रत आयातेविनयेरन्नवं घटम् । जुगुप्सेरन्न चाप्येनं संवसेयुश्चसर्वशः” या० । “कृतप्रायश्चित्ते वन्धुसमीपम्पुनरायातेतत्सपिण्डाद्यास्तेन सहिता नवममुपहतं घटमुदकपूर्णंनिनयेयुः । एतच्च निनयनं पुण्यह्रदादिस्नानो त्तरकालन्द्रष्टव्यम् । “प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भमपां नवम् ।तेनैव सार्द्धभ्प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्वजलाशये” इति मनुस्मरणात् । गोतमेन तु विशेष उक्तः “यस्तु प्रायश्चित्ते-न शुध्येत्तस्मिंश्छुद्धे शातकुम्भमयस्पात्रं पुण्यतमाद्ध्रदा-त्पूरयित्वा स्रवन्तीभ्यो वा त एनमप्युपस्पर्शयेयुरथास्मै-तत्पात्रन्दद्युस्तत्सम्प्रतिगृह्य जपेत् शान्ता द्यौः शान्तापृथिवी शान्तं शिवमन्तरिक्षं योरोचनस्तमिह गृह्णा-मीत्येतैर्यजुर्भिः पावमानीभिस्तरत्समन्दीभिः कूष्माण्डै-श्चाज्यं जुहुयाद्धिरण्यं दद्याद्गाञ्चाचार्याय यस्य तुप्राणात्तिकम्प्रायश्चित्तं स मृतः शुध्येदेतदेव शान्त्युदकंसर्वेषूपपातकेप्विति तत एनङ्कृतप्रायश्चित्तन्तं नैवकुत्सयेयुस्तथा सर्वकार्य्येषु क्रयविक्रयादिषु तेन सहसंव्यवहरेयुः” । “प्रकृतएव चरितव्रतविधौ विशेषमाह“घटेऽपवर्जिते ज्ञातिमध्यस्थो यवसं गवाम् । प्रदद्यात् प्रथमंगोभिः सत्कृतस्य हि सत्क्रिया” या० मिताक्ष०अत्रेदं बोध्यम् घटेऽपवर्जिते इत्यादि याज्ञ० वचनस्यप्रायश्चित्ते तु चरिते इत्यादि मनुवचनस्य च प्रकरणात्घटप्रक्षेपस्य पतितविषयकत्वावधारणे “स्वशिरसा यवस-मादाय गोभ्योदद्यात्” इति हारीतवचनस्य गोग्रास-मात्रदानप्रतिपादकत्वेन तस्य सर्वप्रायश्चित्तशेषत्वेनावधा-रणेऽपि “एवं हारीतयाज्ञवल्क्यवचनैकवाक्यतयावक्ष्यमाणमनुवचनद्वयमपि सामान्यप्रायश्चित्तोत्तरकर्त्त-व्यतापरं न तु प्रकरणादसत्प्रतिग्रहमात्रपरं तस्या-सत्प्रतिग्रहमात्रपरतया यत् कुल्लूक भट्टव्याख्यानं तत्-प्रदर्शनमात्रम् एवं घटापवर्जनमपि न पतितमात्रविष-यम् यथाह मनुः “उपवासकृशं तं तु गोव्रजात् पुन-रागतम् । प्रणतं परिपृच्छेयुः साभ्यं सौम्येच्छसी-ति किम् । सत्यमुक्ता तु विप्रेषु विकिरेत् यवसं गवाम्” ।इत्यन्तेन प्रा० त० यद् घटापवर्जनस्यापि सर्वप्रायश्चित्त-शेपतया व्यवस्थापितम् तच्चिन्त्यम् दर्शितहारीतवाक्ये“उपवासकृशमित्यादिमगुवाक्ये च घटापवर्जनस्यानुक्तेःपतितविषये च प्रागुक्तमनुयाज्ञवल्क्यवाक्ययोर्घटापवर्जन-स्योक्तेः उभयस्येकविषयत्वाभावात् ततश्च सर्वप्रायश्चित्तेकेबलं गोग्रासदानमात्रं शेषकर्त्तव्यं पतितप्रायश्चित्ते तुघटापवर्जमरूपविशेषकार्य्यसहितगोग्रासदानमिति विषयविवेकसम्भवे मनुयाज्ञवल्क्यवचनसङ्कोचस्मायुक्तत्वात्किञ्च हारीतवचनस्य गोग्रासदानविषयकत्वेन श्रवणे-ऽपि याज्ञवल्क्यवाक्ये “घटेऽपवर्जिते इत्यनेन प्राप्तपतितविषयकघटापवर्जनमनूद्य गोग्रासमात्रविधायकत्वात्न सामान्यपरत्वं यद्विषये घटापवर्जनं विहितंतद्विपयेऽपि गोग्रासदानाधिक्यविधानार्थं तस्य प्रवृत्तेःघटापवर्जनं तु पतितविषयकं प्रकरणादवगस्यते ।किञ्च पतितविषये दासीपदा घटप्रक्षेपपूर्व्वकं निरुदकघटकरणं घटपर्य्यसनशब्दे मन्वादिवाक्येन दर्शितम्तदुत्तरमेव मनुयाज्ञवल्क्याभ्यां घटापवर्जनं विहितमितितस्य तद्विषयकत्वौचित्यात् न तु तत्सङ्कोचः इति ।वस्तुतस्तु घटपर्य्यसनशब्दे दर्शितगौतमवाक्ये “एतदेवशान्त्युदकं सर्व्वेषू पपातकेषु” इत्युक्तेः शान्त्युदकग्रहणस्यसर्वोपपातक प्रायश्चित्तशेषत्वावधारणात् शान्त्युदकग्रह-णस्य च पूर्ण्णघटनिनयनपूर्वकत्वौचित्येन सर्व्वोपपातकप्राय-श्चित्ते शान्त्युदकग्रहणार्थं घटनिनयनं कार्य्यमितिसुधीभिर्भाव्यमिति । घटापवर्जनघटनिनयनादयोऽप्यत्र ।