| YouTube Channel

घटपर्यसन (ghaTaparyasana)

 
Apte Hindi
Hindi
घटपर्यसनम्
नपुं*
 घटः- पर्यसनम् -
पतित व्यक्ति का अन्त्येष्टि संस्कार करना
Shabdartha Kaustubha
Kannada
घटपर्यसन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪತಿತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಿಂಜರಿಯದೆ ಸಮಾಜದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಲು ಅವನು ಜೀವಿಸಿರುವಾಗಲೇ ಮಾಡುವ ಘಟಶ್ರಾದ್ಧ
L R Vaidya
English
Gawa-paryasana {% n. %} the ceremony of performing the obsequies of an apostate while he is yet alive.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
घटपर्य्यसन
न०
 ६ त० । प्रायश्चित्ते पराङ्मुखस्य पतितस्यत्यागार्थं जीवतएव तस्य प्रेतकार्य्यार्थं च ज्ञातिभिःक्रियमाणे दास्याः पादेन कुम्भस्य निरुदककरणेततद्विधिः मनुना दर्शितो यथा“पतिस्योदकं कार्य्यं सपिण्डैर्बान्धवैर्बहिः । निन्दि-तेऽहनि सायाह्ने ज्ञात्य त्विग्गुरुसन्निधौ । दासी घटमपांपूर्णं पर्य्यस्येत् प्रेतवत् पदा । अहोरात्रमुपासीरन्नशौचंबान्धवैः सह । निवर्त्तेरंश्च तस्मात्तु सम्भापणसहासने ।दायाद्यस्य प्रदानञ्च यात्रा चैव हि लौकिकी । ज्येष्ठता चनिवर्त्तेत ज्येष्ठाबाप्यञ्च यद्धनम् । ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चास्ययवीयान् गुणतोऽधिकः” “पतितस्येति । महापातकिनोजीवतएव प्रेतस्योदकक्रिया वक्ष्यमाणरीत्या सपिण्डैःसमानोदकैश्च ग्रामाद्वहिर्गत्वा ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधानेरिक्तायां नवम्यादौ तिथौ दिनान्ते कर्त्तव्या । दासीति ।सपिण्डसमानोदकप्रयुक्ता दासी उदकपूर्णं वटं प्रेतव-दिति दक्षिणाभिमुखीभूय पादेन क्षिपेत् यथा स निरु-दको भवति तदनु ते सपिण्डाः समानोदकैः सहाहो-रात्रमशौचमाचरेयुः । निवर्त्तेरन्निति । तस्मात् पति-तात् सपिण्डादीनां सम्भाषणमेकासनोपवेशनं च तस्मैरिक्थदानं सांवत्सरिकादौ निमन्त्रणादिरूपो लोक-व्यवहारः एतानि निवर्त्तेरन् । ज्येष्ठतेति । ज्येष्ठस्ययत् स्तुत्युत्थानादिकं कार्य्यं तत्तस्य न कार्य्यं ज्येष्ठ-लभ्यं च तस्य विंशोद्धारादिकं घनं न देयं यद्यपिरिक्थप्रदानप्रतिषेधादेवाप्युद्धारप्रतिषेधः सिद्धः तथापियवीयसस्तत्प्राप्त्यर्थमनूद्यते तस्यैव ज्येष्ठस्य सम्बन्धिधनं सोद्ध्वारांशं तदनुजो गुणाधिको लभते” कुल्लू० ।विस्तरस्तु मिताक्षरायामुक्तोयथा“यस्त्वौद्धत्यादेतन्न चिकीर्षति तस्य किं कार्य्यमित्याह“दासीकुम्भं बहिर्ग्रामान्निनयेरन् स्वबान्धवाः । पतितस्यवहिः कुर्युः सर्वकार्येषु चैव तम्” या० । “जीवतएवपतितस्य स्वज्ञातयोबान्धवाः मातृपक्षाश्च ते सर्वे सन्निपत्यदासी प्रेष्या तया सपिण्डादिप्रेषितयाऽऽनीतं कुम्भमपा-म्पूर्णं ग्रामाद्बहिर्निनयेयुः । एतच्चतुर्थ्यादिरिक्ततिथिष्वह्रःपञ्चमे भागे गुर्वादिसन्निधौ कार्यम् “पतितस्योदकङ्कार्यंसपिण्डैर्वान्धवैःसह । निन्दितेऽहनि सायाह्ने ज्ञात्यृ-त्विग्गुरुसन्निधाविति” मनुस्मरणात् । अथ वा दास्येवसपिण्डादिप्रयुक्ता निनयेत् यथाह मनुः “दासी घटमपाम्पूर्णम्पर्यस्येत् प्रेतवत्तदा । अहोरात्रमुपासीरन्नशौचंवान्धवैः सहेति” । प्रेतवदिति दक्षिणामुखापसव्यत्वयोःप्राप्त्यर्थम् । तच्च निनयनमुदकपिण्डदानादिप्रेतक्रियो-त्तरकालं द्रष्टव्यम् । “तस्य विद्यागुरुयोनिसम्बन्धांश्चसन्निपात्य सर्वाण्युदकादीनि प्रेतकर्म्माणि कुर्युः पात्र-ञ्चास्य विपरिषिञ्चेयुर्दासः कर्म्मकरोवावचारात्पात्रमा-नीय दासी घटं पूरयित्वा दक्षिणामुखी पदा विपर्थ-स्येदगुदकमुदकङ्करोति नामग्राहान्तं सर्वे त्वालभेरन्प्राचीनावीतिनोमुक्तशिखा विद्यागुरवो योनिसम्बन्धाश्चवीक्षेरन्नपौपस्पृश्य ग्रामम्प्रविशेयुरिति” गौतमस्मरणात् ।अयञ्च त्यागोयदि बन्धुमिः प्रेर्यमाणोऽपि प्रायश्चित्तंन करोति तदा द्रष्टव्यः “तस्य गुरोर्बान्धवानां राज्ञश्चसमक्षन्दोषानप्रिख्याप्यानुभाय्य पुनः पुनराचारं लभ-स्वेति स यद्येवमप्यनवस्थितमतिः स्यात्ततोऽस्य पात्रं वि-पर्यस्येदिति” शङ्खस्मरणात् । ततस्तं लब्धोदकम्पतितंसर्वकार्येषु सम्भाषणसहासनादिषु वहिःकुर्युर्वर्ज-येयुः । तथा च मनुः “निर्बर्त्तेरंस्ततस्तस्य सम्भाषण-सहासने । दायाद्यस्य प्रदानञ्च यात्रा चैव हि लौकिकी” ।यदि स्नेहादिना सम्भाषणङ्करोति तदा प्रायश्चित्तंकार्यम् । “अत ऊर्द्धन्तेन सह सम्भाष्य तिष्ठेदेकरात्रंजपन् सावित्रीमज्ञानपूर्व्वं ज्ञानपूर्व्वं त्रिरात्रमिति” ।घटनिनयनादयोऽप्यत्र ।