| YouTube Channel

ग्रीष्मः (grISmaH)

 
Apte Hindi
Hindi
ग्रीष्मः
पुं*
 - -
"गर्मी का मौसम, गरम ऋतु"
ग्रीष्मः
पुं*
 - -
"गर्मी, उष्णता"
ग्रीष्मः
पुं*
 - -
ग्रीष्म ऋतु
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ग्रीष्मः, ग्रीष्मकालः, ग्रीष्मसमयः, निदाघकालः, निदाघः, उष्णकालः, उष्णः, उष्णकः, उष्मः, उष्मा, तपः, तपाः
noun
उष्णस्य समयः।
"ग्रीष्मे तृष्णा वर्धते।"
Synonyms:
 ग्रीष्मः
noun
एकः पुरुषः ।
"ग्रीष्मः अश्वादिगणे परिगणितः"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: ग्रीष्मः
Root: ग्रीष्म
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
Meaning(s):
⇒ Summer season consisting of the months Jyaiṣṭha and Āṣāḍha
Shloka(s):
2|1|88|1 ► पुष्पकालोऽपीध्ममस्त्री ग्रीष्मस्त्वारखोर ऊष्मकः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|88|2 ► शुचिरुष्णागमः पात्म उष्ण ऊष्माऽप्यथ क्षरी॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|88|1 ⇢ ग्रीष्मः (ग्रीष्म) (पुं) ⇒ Summer season consisting of the months Jyaiṣṭha and Āṣāḍha ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ आखोरः (आखोर) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|1 ⇢ ऊष्मकः (ऊष्मक) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|2 ⇢ शुचिः (शुचि) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|2 ⇢ उष्णागमः (उष्णागम) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|2 ⇢ पात्मः (पात्म) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|2 ⇢ उष्णः (उष्ण) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
➠ 2|1|88|2 ⇢ ऊष्मा (ऊष्मन्) (पुं) ⇒ Epithet of Griṣma season ⇒ ज्येष्ठाषाढाभ्याम् ऋतुः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ ज्यैष्ठः
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऋतुः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ग्रीष्मः,
पुं,
 (ग्रसते रसान् इति । ग्रसु अदने +“ग्रीष्मः ।” उणां । १ । १४९ । इति मक्ग्रीभावश्च घातोः षुगागमश्च निपात्यते ।) ऋतु-विशेषः । (यथा, मनुः । ६ । २३ ।“ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः ॥
”)स तु ज्यैष्ठाषाढौ । तत्पर्य्यायः । उष्णकः २निदाघः ३ उष्णोपगमः ४ उष्णः ५ उष्मागमः ६तपः ७ । इत्यमरः । १ । ४ । १९ ॥
घर्म्मः ८तापनः ९ उष्णागमः १० उष्णकालः ११ ।“ग्रैष्मिकन्त्वनभिस्यन्दि जलमित्येष निश्चयः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
(“दीर्घवासरकं तीक्ष्णं ज्वालामालाकुलं जगत् ।दिशि ग्रीष्मे मृगतृष्णाः स्विन्नाः स्युर्मृगवाजिनः ॥
नैरृतो मारुतो रूक्षः शीर्णपर्णा महीरुहाः ।दग्धं तृणाकुलारण्यं दावाग्निश्च दिशो दश ॥
एवं लक्षणके ग्रीष्मे पित्तरक्तमुदीर्य्यते ।तस्मात् क्रिया प्रतीकारं कुर्य्यात् संशमनं भिषक् ॥
जलक्रीडा दिवानिद्रा सेवनं सुखसाधनम् ।श्यामारामारतं शस्तं कुञ्जकिञ्जल्कशीतलम् ॥
नीलनालदलोपेतः श्रमघ्नो व्यजनानिलः ।केतक्या मोदकुसुमचन्दनोशीरशीतलैः ॥
लेपनं शीतलं सम्यक् धारागाराश्रयः पुनः ।एवं क्रिया समापन्ने ग्रीष्मे च सुखसङ्गमः ॥
”इति ग्रीष्मोपचारः ॥
इति हारीते प्रथमे स्थाने पञ्चभेऽध्याये ॥
“तीक्ष्णांशुरतितीक्ष्णां शुर्गीष्मे संक्षिपतीव यत् ।प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश्च वर्द्धते ॥
अतोऽस्मिन् पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत् ।भजेन्मधुरमेवान्नं लधुस्निग्धं हिमं द्रवम् ॥
सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात् शक्तून् सशर्करान् ॥
मद्यं न पेयं पेयं वा स्वल्पं सुबहु वारि वा ॥
अन्यथा शोफशौथिल्यदाहमोहान् करोति तत् ।कुन्देन्दुधवलं शालिमश्नीयाज्जाङ्गलैः पलैः ॥
पिबेद्रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ ।पानकं पञ्चसारं वा नवमृद्भाजनस्थितम् ॥
मोचचोचदलैर्युक्तं साम्लं मृण्मयशुक्तिभिः ।पटलावासितञ्चाम्भः सकर्पूरं सुशीतलम् ॥
शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्रनक्षत्रशीतलम् ॥
अभ्रङ्कषमहाशालतालरुद्धोष्णरश्मिषु ।वनेषु माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तवकशालिषु ॥
सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके ।कायमाने चिते चूतप्रवालफललम्बिभिः ॥
कदलीदलकह्लार-मृणालकमलोत्पलैः ।कल्पिते कोमलैस्तल्पे हसत्कुसुमपल्लवे ॥
मध्यदिनेऽर्कतापार्त्तः स्वप्याद्धारागृहेऽथवा ।पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि ॥
निशाकरकराकीर्णे सौधपृष्ठे निशासु च ।आसनास्वस्थचित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः ॥
निवृत्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः ।जलार्द्रास्तालवृन्तानि विस्तृताः पद्मिनीपुटाः ॥
उत्क्षेपाश्च मृदूत्क्षेपा जलवर्षिहिमानिलाः ।कर्पूरमल्लिकामाला हाराः सहरिचन्दनाः ॥
मनोहरकलालापाः शिशवः शारिकाः शुकाः ।मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोज्ज्वलाः ॥
जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम् ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
“ग्रीष्मे पुनर्भृशौष्ण्योपहतत्वात् शरीरमसुखोप-पन्नं भवति । उष्णवातावध्मातमतिशिथिल-मत्यन्तप्रविलीनदोषं भेषजं पुनः संशोधनार्थ-मुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते ।तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोप-पद्यते शरीरं पिपासोपद्रवाय ।” इति चरकेविमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
“मयूखैर्जगतः सारं ग्रीष्मे पेपीयते रविः ।स्वादुशीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम् ॥
शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः ।घृतं पयः स शाल्यन्नं भजन् ग्रीष्मे न सीदति ॥
मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम् ।लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामञ्चात्र वर्ज्जयेत् ॥
दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतलम् ।भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्म्यमस्तके ॥
व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः ।सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः ॥
काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च ।ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः ॥
”इति च सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥
)तत्र जातफलं यथा, कोष्ठीप्रदीपे ।“ग्रीष्मोद्भवो भोगभवानुरक्तोवक्ता सुशीलो जलकेलिशीलः ।विद्याधनैश्वर्य्ययशोमनोज्ञोधन्वी सुवेशः परदारचित्तः ॥
”उष्णः । इति मेदिनी । मे । १० ॥
गर्मि इतितात् इति च भाषा ॥
तद्वति त्रि ॥