ग्रामभर्ता (grAmabhartA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“भृञ् भरणे”@} 2 ‘पूरणेऽपि-इति भट्टिः।’ इति धा।
का।
व्याख्याने 3।
‘भृञो बिभर्ति बिभृते भरते भरतीत्यपि।
ॠदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि तथा भरः।।’ 4 इति देवः।
भारकः-रिका, भारकः-रिका, 5 बिभरिषकः-बुभूर्षकः-षिका, 6 बेभ्रीयकः-यिका
भर्ता-र्त्री, भारयिता-त्री, बिभरिषिता-बुभूर्षिता-त्री, बेभ्रीयिता-त्री
भरन्-न्ती, भारयन्-न्ती, बिभरिषन्-बुभूर्षन्-न्ती
-- 7 8 भरिष्यन्-न्ती-ती, भारयिष्यन्-न्ती-ती, बिभरिषिष्यन्-बुभूर्षिष्यन्-न्ती-ती
-- भरमाणः, भारयमाणः, बिभरिषमाणः-बुभूर्षमाणः, बेभ्रीयमाणः
भरिष्यमाणः, भारयिष्यमाणः, बिभरिषिष्यमाणः-बुभूर्षिष्यमाणः, बेभ्रीयिष्यमाणः
9 मेदिनीभृत् 10 -भृतौ-भृतः
-- -- -- भृतम्-तवान्, भृतकी, 11 भारितः, बिभरिषितः-बुभूर्षितः, बेभ्रीयितः-तवान्
12 जारभरः, 13 उदकभारः, वंशभारः 14 आत्मम्भरिः 15, 16 कुक्षिम्भरिः-उदरम्भरिः, 17 18 शाकम्भरी, 19 अब्भ्रम्, 20 21 मालभारी-उत्पलमालभारी, 22 विश्वम्भरः-विश्वम्भरा, 23 ग्रामभर्ता, 24 बभ्रिः, भारः, बिभरिषुः-बुभूर्षुः 25, 26 बेभ्रियः
भर्तव्यम्, भारयितव्यम्, बिभरिषितव्यम्-बुभूर्षितव्यम्, बेभ्रीयितव्यम्
भरणीयम्, भारणीयम्, बिभरिषणीयम्-बुभूर्षणीयम्, बेभ्रीयणीयम्
27 भृत्यः, भार्याः 28, 29 संभृत्यः-संभार्यः, 30 सम्भर्यम्, भार्यम्, बिभरिष्यम्-बुभूर्ष्यम्, बेभ्रीय्यम्
ईषद्भरः-दुर्भरः-सुभरः
-- -- 31 भ्रियमाणः, भार्यमाणः, बिभरिष्यमाणः-बुभूर्ष्यमाणः, बेभ्रीय्यमाणः
32 भारः, भारः, बिभरिषः-बुभूर्षः, बेभ्रीयः
भर्तुम्, भारयितुम्, बिभरिषितुम्-बुभूर्षितुम्, बेभ्रीयितुम्
33 भृतिः-सम्भृतिः, 34 उपभृत्, 35 भृत्या 36 -भार्या, 37 पङ्कभारिका, भारणा, बिभरिषा-बुभूर्षा, बेभ्रीया
भरणम्- 38 आभरणम्, भारणम्, बिभरिषणम्-बुभूर्षणम्, बेभ्रीयणम्
भृत्वा, भारयित्या, बिभरिषित्वा-बुभूर्षित्वा, बेभ्रीयित्वा
सम्भृत्य, सम्भार्य, प्रबिभरिष्य-प्रबुभूर्ष्य, प्रबेभ्रीय्य
39 अग्रेभारं व्रजति, अग्रे भृत्वा व्रजति।
भारम् २, भृत्वा २, भारम् २, भारयित्वा २, बिभरिषम् २ -बुभूर्षम् २, बिभरिषित्वा २ -बुभूर्षित्वा २, बेभ्रीयम् २
बेभ्रीयित्वा २
40 इति उप्रत्ययः।
प्राणिनो भरतीति भरुः = समुद्रः।]] भरुः, 41 इति कुप्रत्ययः, चकारात् द्वित्वं च।
बभ्रुः = कपिलो वर्णः, नकुलो वा।]] बभ्रुः, 42 भरतः, 43 अवभृथः, 44 भर्म।
01 (११७०)
02 (१-भ्वादिः-८९८। सक। अनि। उभ।)
03 (२-२९)
04 (श्लो। २८)
05 [[५। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभरज्ञपिसनाम्’ (७-२-४९) इत्यनेन सन्नन्ते इड्- विकल्पः। इट्पक्षे रूपमेवम्। इडभावपक्षे सनो झलादित्वात् ‘इको झल्’ (१-२-९) इति कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घे, ‘उदोष्ठ्यपूर्वस्य’ (७-१-१०२) इत्युत्वरपरत्वयोः, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घे च बुभूर्षकः इति रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूयद्वयस्य निष्पत्तिः।]]
06 [[६। यङि, द्विर्वचनात् पूर्बं, परत्वेन ‘रीङ् ऋतः’ (७-४-२७) इति ‘भृ’ इत्यत्र ऋकारस्य रीङादेशे, द्विर्वचनादिषु कृतेषु अभ्यासे गुणे च रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
07 [पृष्ठम्०९७०+ २९]
08 [[१। ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इतीडागमः। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
09 [[२। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति कर्मण्युपपदे क्विप्। ‘ह्रस्वस्य--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]
10 [[आ। ‘प्रायेण नीचानपि मेदिनीभृतो जनः समेनैव पथाऽधिरोहति।’ शि। व। १२-४६।]]
11 [[B। ‘घूर्जरान् पारशीकांश्च प्रागेव भृतकीकृतान्।’ या। अ। २२-८९।]]
12 [[३। जारं भरतीति जारभरः। स्त्रियां जारभरा = कुलटा। पचादिषु ‘जारभरा’ इति पाठात् कर्मोपपदे अणपवादोऽच्प्रत्ययः। चारभरा इति कुत्रचिद् दृष्टः पाठः। स चाप्रामाणिकः।]]
13 [[४। उदकं भरतीति उदकभारः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्। ‘मन्थौदनसक्तु- बिन्दुवज्रभारहारवीवधगाहेषु च’ (६-३-६०) इत्यनेन उदकशब्दस्य उदादेशो विकल्पेन भवति।]]
14 [[५। ‘फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च’ (३-२-२६) इत्यनेन, आत्मानं भरतीत्यर्थे आत्मन्- शब्दस्योपपदस्य मुमागमः इन्प्रत्ययश्च भृञो निपात्येते। आत्मम्भरिः = उदरैकपरायणः।]]
15 [[C। ‘आत्मम्भरिश्चरति यूथमसेवमानः।’ इति भाष्ये (३-२-२६) उपात्तम्।]]
16 [[६। ‘भृञः कुक्ष्यात्मनोर्मुम् च’ (वा। ३-२-२६) इति वार्तिकात् कुक्षिम्भरिः इत्यपि साधुः। अत्रैव वार्तिके चकारात् उदरम्भरिः इत्याद्यपि साधुरिति वदन्ति। वस्तुतस्तु ‘स्वे पुषः’ (३-४-४०) इत्यत्र यथा स्वशब्देन स्वशब्दपर्यायाणां रै, गोशब्दानां ग्रहणम्, तद्वदत्रापि (३-२-२६) आत्मशब्देन शरीरावयववाचकेन शरीरावयववाचकानां उदर-कुक्षिप्रभृतीनामपि ग्रहणमित्यङ्गीकृत्य उदरम्भरिः कुक्षिम्भरिः इत्यादिप्रयोगाणां साधुत्वं साध्यमिति ज्ञेयम्।]]
17 [[ड्। ज्योत्स्नाकरम्भमुदरम्भरयश्चकोराः।।’ अनर्घराघवे २। ८३।]]
18 [[७। शाकं भरतीति शाकम्भरी = पार्वती। ‘भृञः कुक्ष्यात्मनोर्मुम् च’ (वा। ३-२-२६) इत्यत्र चकारात् मुम् इन् च भवति। स्त्रियाम्, ‘कृदिकारादक्तिनः’ (ग। सू। ४-१-४५) इति ङीष्।]]
19 [[८। अपो भरतीति अब्भ्रम्। कर्मण्युपपदे ‘मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कप्रत्ययः। ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यण्।]]
20 [पृष्ठम्०९७१+ २७]
21 [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति णिनिः। ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु’ (६-३-६५) इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः। ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च’ (परिभाषा-३०) इत्यनेन तदुत्तरपदस्य च ह्रस्वः। तेन ‘उत्पलमालभारी’ इत्यपि साधुः।]]
22 [[२। ‘संज्ञायां भृतॄ--’ (३-२-४६) इति खच्। ‘खित्यनव्ययस्य’ (६-३-६६) इति वर्तमाने, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। विश्वम्भरः = विष्णुः। स्त्रियां टापि विश्वम्भरा = भूमिः। ‘विश्वम्भरा, साम रथन्तराख्यं पतिंवरा चापि धनञ्जयश्च।’ इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
23 [[३। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति ताच्छील्ये तृन्। याजकादित्वात् (२-२-९) समासः।]]
24 [[४। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च’ (३-२-१७१) इत्यनेन किः किन् वा प्रत्ययः। तस्य च लिड्वद्भावेन द्विर्वचनादिके कृते, ‘इको यणचि’ (६-१-७७) इति यणादेशः। बभ्रिः = आयुधविशेषाणां भरणशाली।]]
25 [[आ। ‘स्वां जिज्ञापयिषू शक्तिं बुभूर्षू नु जगन्ति किम्।’ भ। का। ९। ३७।]]
26 [[५। यङन्तात् पचाद्यचि, यङो लुकि संयोगपूर्वकत्वात् यणं बाधित्वा, इयङादेशे रूपमेवम्।]]
27 [[६। ‘भृञोऽसंज्ञायाम्’ (३-१-११२) इत्यत्र ‘असंज्ञायाम्’ इत्युक्तेः, संज्ञायां क्यपि तुकि भृत्यः = कर्मकरः। असंज्ञायां तु भार्यः इत्येव। भार्याः नाम क्षत्त्रियाः।]]
28 (क्षत्रियाः)
29 [[७। ‘संपूर्वाद्वा’ (वा। ३-१-११२) इत्यनेन वा क्यप्। पक्षे ण्यत्।]]
30 [[८। अत्र बाहुलकात् यत्प्रत्यये, गुणः। सम्भर्यम् गवामयनरूपः सत्रविशेषः। क्वचित्, ‘सम्भार्यम्’ इत्येव गबामयनस्य नाम दृष्टम्।]]
31 [[९। यकि, ‘रिङ् शयग्लिङ्क्षु’ (७-४-२८) इति रिङादेशः।]]
32 [[१०। धातोरस्य ह्रस्वऋकारान्तत्वात् घञेव न्याय्यः
\n\n क्षीरस्वामी तु “‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) भरः।” इत्युक्तवान्। तच्चिन्त्यम्।]]
33 [पृष्ठम्०९७२+ २७]
34 [[१। उप भ्रियतेऽनेनेत्यर्थे ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-१०८) इति भावे क्विप् भवति। अश्वत्थकाष्ठनिर्मितः दर्शपूर्णमासिको यज्ञपात्रविशेषः = उपभृत्।]]
35 [[२। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति क्यप् स्त्रियां भवति, तुक् च। असंज्ञायां तु भार्या इत्येव। ‘क्तिन्नपीष्यते’ (काशिका ३-३-९४) इति वचनात्, ‘कर्मणि भृतौ’ (३-२-२२) इति निर्देशाच्च क्तिन्नपि साधुः। तेन भृतिः-सम्भृतिः इत्यपि सिध्यति।]]
36 [[आ। ‘कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्मणि।’ रघु। ३-१२।]]
37 [[३। ‘पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु ण्वुच्’ (३-३-१११) इति अर्हणार्थे ण्वुच्प्रत्ययो भबति। पङ्कभारिकामर्हति गौः।]]
38 [[४। आ = समन्तात् भ्रियते इत्याभरणम्। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इत्यत्र बहुलग्रहणात् कर्मणि ल्युट्।]]
39 [[५। ‘विभाषाऽग्रेप्रथमपूर्वेषु’ (३-४-२४) इति वा णमुल्। पक्षे क्त्वाऽपि एवं प्रथमं- भारं-प्रथमं भृत्वा, पूर्वम्भारं-पूर्वं भृत्वा इत्यपि बोध्यम्।]]
40 [[६। ‘भृमृ--’ [द। उ। १। ९२।]
41 [[७। ‘कुर्भ्रश्च’ [द। उ। १। १०७]
42 [[८। ‘भृदृ--’ (द। उ। ६-१४) इत्यतच्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
43 [[९। ‘अवे भृञः’ (द। उ। ६-२८) इति अवोपपदादस्मात् क्थन्प्रत्ययः। अवभृथः = यज्ञान्तस्नानम्।]]
44 [[१०। ‘मनिन्’ (द। उ। ६-७३) इति मनिन्प्रत्ययः। भर्म = भरणम्।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.