| YouTube Channel

ग्रामः (grAmaH)

 
Apte
English
ग्रामः [grāmḥ], [ग्रस्-मन् आदन्तादेशः]
A village, hamlet
पत्तने विद्यमाने$पि ग्रामे रत्नपरीक्षा
M.*
 1
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥
H.*
 1.129
R.*
 1.44
Me.*
 3.
A race, community
कथा ग्रामं न पृच्छसि
Rv.*
 1.146.1.
A multitude, collection (of anything)
e. g. गुणग्राम, इन्द्रियग्राम
Bg.*
 8.19
9.8. शस्त्रास्त्र- ग्रामकोविदः Bm. 1.611, 613.
A gamut, scale in music
स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छनाम्
Śi.*
 1.1.
Comp.
 -अक्षपटलिकः a village archioist
Hch.*
 7.23. -अधिकृतः, -अधिपः, -अधिपतिः, -अध्यक्षः, -ईशः, -ईश्वरः superintendent, head, chief of a village
ग्रामाधिपस्य तरुणीमहं भार्यां सदा भजे
Ks.*
 64.115
Ms.*
 7.115. -अन्तः the border of a village, space near a village
Ms.*
 4.116
11.78. -अन्तरम् another village. -अन्तिकम् the neighbourhood of a village.-अन्तीय
a.
 situated in the neighbourhood of a village
Ms.*
 8.24. -यम् space near a village. -आचारः a village custom. -आधानम् hunting. -उपाध्यायः the village priest.
कण्टकः 'the village-pest', one who is a source of trouble to the village.
a tale-bearer.-काम
a.
one wishing to take possession of a village.
fond of living in villages. -कायस्थ a village scribe.-कुक्कुटः a domestic cock
Ms.*
 5.12, 19.
कुमारः one beautiful in a village.
a village-boy.
कूटः the noblest man in a village.
a Śūdra. -गृह्य
a.
 being outside a village. -गृह्यकः a village-carpenter.-गोदुहः the herdsman of a village. -घातः plundering a village
Ms.*
 9.274. -घोषिन्
a.
 sounding among men or armies (as a drum)
प्रवेदकृद् बहुधा ग्रामघोषी
Av.*
 5.2.9.
m.
 an epithet of Indra. -चर्या sexual intercourse
(स्त्रीसंभोग). -चैत्यः a sacred fig-tree of a village
नीडारम्भैर्गृहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः
Me.*
 23. -ज, -जात
a.
village-born, rustic.
grown in cultivated ground
Ms.*
 6.16. -जालम् a number of villages, a district.
णीः the leader or chief of a village or community
तयोर्युद्धं समभवद्रक्षोग्रामणिमुख्ययोः
Mb.
 * 7.19.3.
a leader or chief in general.
a barber.
an epithet of Viṣṇu.
a libidinous man.
a yakṣa
उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः
Mb.
 * 12.11.48. (f. )
a whore, harlot.
the indigo plant. ˚पुत्रः a bastard, the son of a harlot. -तक्षः a village-carpenter
P.
V.*
 4.95.-देवता the tutelary deity of a village. -द्रुमः a sacred tree in a village.
धर्मः the observances or customs of a village.
sexual intercourse. -धान्यम् a cultivated grain (like rice)
ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः
Mb.
 * 12.36.48. See ग्राम्यधान्यम्.
पालः the guardian of a village.
army for the protection of a village. -पुरुषः the chief of a village. -प्रेष्यः the messenger or servant of a community or village.
मद्गुरिका a riot, fray, village tumult.
N.
 of a fish (or a plant) -मुखम् a market. -मृगः a dog. -याजकः, -याजिन्
m.
'the village priest, ' a priest who conducts the religious ceremonies for all classes and is consequently considered as a degraded Brāhmaṇa
Ms.*
 4.25.
the attendant of an idol. -युद्धम् a riot, fray.-लुण्ठनम् plundering a village. -वासः (ग्रामेवासः also)
residence in a village. -विशेषः a variety of scales in music
स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छना Śi.-वृद्धः an old villager
प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्
Me.*
 3. -षण्डः an impotent man (क्लीब). -संकरः the common sewer or drain of a village. -संघः a villagecorporation. -सिंहः a dog
व्यमुञ्चन्विविधा वाचो ग्रामसिंहास्त- तस्ततः
Bhāg.*
 3.17.1. -स्थः
a.
a covillager. -हासकः a sister's husband.
Apte 1890
English
ग्रामः [ग्रस्-मन् आदंतादेशः] 1 A village, hamlet
पत्तने विद्यमानेऽपि ग्रामे रत्नपरीक्षा M. 1
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ H. 1. 149
R. 1. 44
Me. 30.
2 A race, community.
3 A multitude, collection (of anything)
e. g. गुणग्राम, इंद्रियग्राम
Bg. 8. 19, 9. 8.
4 A gamut, scale in music.
Comp.
अधिकृतः
अध्यक्षः,
ईशः,
ईश्वरः superintendent, head, chief of a village.
अंतः the border of a village, space near a village
Ms. 4. 116. 11. 79.
अंतरं another village.
अतिकं the neighbourhood of a village.
अंतीय a. situated in the neighbourhood of a village.
यं space near a village.
आचारः a village custom.
आधानं hunting.
उपाध्यायः the village priest.
कंटकः {1} ‘the village-pest’, one who is a source of trouble to the village. {2} a tale-bearer.
काम a. {1} one wishing to take possession of a village. {2} fond of living in villages.
कुक्कुटः a domestic cock.
कुमारः {1} one beautiful in a village. {2} a village-boy.
कूटः {1} the noblest man in a village. {2} a Śūdra.
गृह्य a. being outside a village.
गोदुहः the herdsman of a village.
घातः plundering a village.
घोषिन् m. an epithet of Indra.
चर्या sexual intercourse
(स्त्रीसंभोग)
चैत्यः a sacred fig-tree of a village
Me. 23.
ज,
जात a. {1} village-born, rustic. {2} grown in cultivated ground.
जालं a number of villages, a district.
णीः {1} the leader or chief of a village or community. {2} a leader or chief in general. {3} a barber. {4} an epithet of Viṣṇu. {5} a libidinous man. (
f.) {1} a whore, harlot. {2} the indigo plant. °पुत्रः a bastard, the son of a harlot.
तक्षः a village-carpenter.
देवता the tutelary deity of a village.
द्रुमः a sacred tree in a village.
धर्मः sexual intercourse.
पालः {1} the guardian of a village. {2} army for the protection of a village.
प्रेष्यः the messenger or servant of a community or village.
मद्गुरिका a riot, fray, village tumult.
मुखं a market.
मृगः a dog.
याजकः,
याजिन् m. {1} ‘the village priest’, a priest who conducts the religious ceremonies for all classes and is consequently considered as a degraded Brāhmaṇa. {2} the attendant of an idol.
युद्धं a riot, fray.
लुंठनं plundering a village.
वासः (ग्रामेवासः also) {1} a villager. {2} residence in a village.
षंडः an impotent man (क्लीब).
संकरः the common sewer or drain of a village.
संघः a village-corporation.
सिंहः a dog.
स्थ a. {1} a villager. {2} a co-villager.
हासकः a sister's husband.
Apte Hindi
Hindi
ग्रामः
पुं*
 - "ग्रस् - मन्, अदन्तादेशः"
"गाँव, पुरवा"
ग्रामः
पुं*
 - -
"वंश, जाति"
ग्रामः
पुं*
 - -
"समुच्चय, संग्रह"
ग्रामः
पुं*
 - -
"सरगम, स्वरग्राम या सुरक्रम"
ग्रामः
पुं*
 - "ग्रस्+मन्, आदन्तादेशः"
"गाँव, पल्ली"
ग्रामः
पुं*
 - "ग्रस्+मन्, आदन्तादेशः"
"वंश, समुदाय"
ग्रामः
पुं*
 - "ग्रस्+मन्, आदन्तादेशः"
" समुच्चय, संग्रह"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ग्रामः
noun
ग्रामवासिनः।
"श्रुते च कोलाहले ग्रामः समागतः।"
Synonyms:
 ग्रामः, संवसथः
noun
लघुवस्तिस्थानम्।
"भारतस्य अधिकाः जनाः ग्रामे वसन्ति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: ग्रामः
Root: ग्राम
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ race
⇒ troop
⇒ scale
⇒ gamut
⇒ people
⇒ hamlet
⇒ village
⇒ multitude
⇒ community
⇒ inhabitants
⇒ number of tones
⇒ inhabited place
⇒ old women of a family
⇒ collective inhabitants of a place
⇒ any number of men associated together
Shloka(s):
2|2|19|2 ► समौ संवसथग्रामौ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम्॥ (पुरवर्गः)
3|3|17|8 ► खेटकौ ग्रामफलकौ धीवरेऽपिच जालिकः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|2|19|2 ⇢ संवसथः (संवसथ) (पुं) ⇒ house, village, dwelling, settlement, inhabited place
➠ 2|2|19|2 ⇢ ग्रामः (ग्राम) (पुं) ⇒ race, troop, scale, gamut, people, hamlet, village, multitude, community, inhabitants, number of tones, inhabited place, old women of a family, collective inhabitants of a place, any number of men associated together
➠ 3|3|17|8 ⇢ खेटकम् (खेटक) (नपुं)
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सीमा
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ ग्रामाधिपः
जातिः ➡ मानवनिर्मितिः
परा_अपरासंबन्धः ➡ भिल्लग्रामः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ग्रामः,
पुं,
 (ग्रस् + “ग्रसेरात् ।” उणां । १ । १४२ ।इति मन् धातोराकारान्तादेशश्च ।) विप्रादि-वर्णप्राया प्राकारपरिखादिरहिता बहुजन-वसतिः । इति भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । संवसथः २ ।इत्यमरः । २ । ३ । १९ ॥
हट्टादिशून्यवसतिः ।इति श्रीधरस्वामी ॥
यथा, मार्कण्डेयपुराणे ।“तथा शूद्रजनप्राया सुसमृद्धकृषीबला ।क्षेत्रोपयोगभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिका ॥
”(तथा च मनुः । १० । ५४ ।“अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद्भिन्नभाजने ।रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥
”)शब्दादिपूर्व्वकश्चेत् समूहार्थः । इति विश्वः ॥
यथा शब्दग्रामः भूतग्रामः गुणग्रामः ।इत्यादि ॥
(यथा, मनुः । २ । २१५ ।“बलवानिन्द्रियग्रामो विद्बांसमपि कर्षति ॥
”शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ११३ ।“गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्म्मवसनो हरिः ॥
”)स्वरभेदः । यथा, --“षड्जमध्यमगान्धारास्त्रयो ग्रामा मता इह ।षडजग्रामो भवेदत्र मध्यमग्राम एव च ।सुरलोके च गान्धारो ग्रामः प्रचरति स्वयम् ॥
”इदानीं षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः क्रियन्ते ।मूर्च्छना प्रस्तार इत्यर्थः । ष ऋ ग म प धनिश्च । इति षड्जस्य । म-पौ ध-नी ष ऋ चगः । इति मध्यमस्य । ऋ-गौ म-पौ ध नी षोऽन्ते ।इति गान्धारस्य मूर्च्छनाः । ष ऋ ग म प धनिश्च । नि-षौ ऋ-ग-म-पाश्च धः । ध नि ष ऋग म पोऽन्ते । प-धौ नि-षौ ऋ-गौ त्त मः ।म-पौ ध-नी च ष ऋ ग । ग म प ध नि षश्चऋः । ऋ-गौ म-पौ ध-नी गोऽन्ते । मूर्च्छनाःसप्त षड्जाः ॥
“आदि द्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्तस्वपि समे मता ।मध्यमो मो यदा तेषु मध्यमग्राममूर्च्छना ॥
आदौ गकारो यत्रास्ति गान्धारग्राममूर्च्छना ॥
”तत्र षड्जग्रामप्रस्तारस्यायं क्रमः ।“षड्जान्निषधान्तं नेर्धान्तं धात् पान्तमिष्यत ।पान्मान्तं मध्यमाद्गान्तं गादृषभान्तमिष्यते ॥
ऋषभात् षान्तमित्याहुः षड्जग्रामस्य मूर्च्छनाः ।मध्यमग्रामजास्त्वेवं मूर्च्छनाः परिकीर्त्तिताः ॥
मकारादिक्रमेणैव गकारान्तास्तु ता मताः ।तारो मन्द्रश्च आवश्च इति ग्रामनिरूपणाः ॥
षड्जग्राममूर्च्छनायाः सप्त कोष्ठानि ।ब्रह्मविष्णुशिवैरुक्तास्त्रयो ग्रामा मनोहराः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ग्राम आमन्त्रणे”@} 2 अदन्तः, ग्रामकः-मिका, जिग्रामयिषकः-षिका
ग्रामयिता-त्री, जिग्रामयिषिता-त्री
3 ग्रामयन्-न्ती, जिग्रामयिषन्-न्ती
ग्रामयिष्यन्-न्ती-ती, जिग्रामयिषिष्यन्-न्ती-ती
ग्रामयमाणः, जिग्रामयिषमाणः
ग्रामयिष्यमाणः, जिग्रामयिषिष्यमाणः
4 विग्रान्-विग्रामौ-विग्रामः
-- ग्रामितम्-तः, जिग्रामयिषितः-तवान्
ग्रामः, जिग्रामयिषुः
ग्रामयितव्यम्, जिग्रामयिषितव्यम्
ग्रामणीयम्, जिग्रामयिषणीयम्
ग्राम्यम्, जिग्रामयिष्यम्
ईषद्ग्रामः-दुर्ग्रामः-सुग्रामः
-- ग्राम्यमाणः, जिग्रामयिष्यमाणः
ग्रामः, जिग्रामयिषः
ग्रामयितुम्, जिग्रामयिषितुम्
ग्रामणा, जिग्रामयिषा
ग्रामणम्, जिग्रामयिषणम्
ग्रामयित्वा, जिग्रामयिषित्वा
सङ्ग्राम्य, सञ्जिग्रामयिष्य
प्रामम् २, प्रामयित्वा २, जिग्रामयिषम् २
जिग्रामयिषित्वा २। 5
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४४२)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८९३। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[आ। ‘इत्यूचे स हि केतयन् परिजनान् सेनापतीन् ग्रामयन् स्वामात्यान् कुणयन् भटांश्च गुणयन् नॄणां मुदं स्तेनयन्।।’ धा। का। ३। ५७।]]
04
=>
 [[१। क्विपि, णिलोपाल्लोपयोः स्थानिवद्भावेन मान्तस्य पदत्वाभावात् नत्वं न भवतीति म शङ्क्यम्। ‘पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्’ (वा। १-१-५८।) इति तन्निषेधात्। ततश्च ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति नत्वम्।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०४४१+ २४]