ग्रहाधिकरण (grahAdhikaraNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
वाचस्पत्यम्
Sanskritग्रहाधिकरण ग्रहस्य पात्रविशेषस्यैकत्वाविवक्षा-याज्ञापकमधिकरणम् । न्यायरूपे पञ्चाङ्गे अधिकरणभेदेतच्च जै० ३ अ० १ पादे दर्शितं संक्षेपतस्तत उद्धृत्य तत्त्व-बोधिन्यामुक्तं यथा“सोमयागे श्रूयते “दशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टीति”दशापवित्रं वासःखण्डं ग्रहः सोमरसादिहविःपात्रविशेषः तत्र एकस्यैव मार्ज्जनमुत एकत्वाविवक्षया सर्व्वे-षामिति संशये “पशुना रुद्रं यजेत” इत्यत्रेव एकवचना-देकत्वविवक्षया एकस्यैव मार्ज्जनं न सर्व्वेषां तथा चसू० “एकत्वं युक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगादिति, प्राप्ते ब्रूमः ।ग्रहाणां यागोपकरणतया प्राप्तानामनेन मार्जनसंस्कारोविधीयते तत्र ग्रहमिति द्वितीयया एकस्योद्दे-श्यत्वं फलवत्त्वञ्च बोध्यते प्रधानं ग्रहं प्रति मार्ज्जनंगुणः “प्रतिप्रधानं गुण आवर्त्तनीयः” इति न्यायेन स-र्व्वेषां मार्जनं प्राप्तम् उद्देश्यगतमेकत्वमविवक्षितं न चग्रहत्वजातिर्मार्ज्जनेन सस्कार्य्या इति तदाश्रयैक-मार्जनेन सर्वे संस्कृता भवन्ति, जातेः सर्बवृत्तित्वा-दित्येकत्वविवक्षायामपि सर्वमार्ज्जनसिद्धिरिति बाच्यंजातेरभूर्त्तत्वात् अपूर्वासाधनत्वाच्च तल्लक्षितानां द्रव्या-णामपूर्व्वसाधनतया संमार्गात् तदुक्तम् “उद्देश्यलक्षणं जातिर्यद्द्रव्यं लक्ष्यते तया । तस्याङ्गमेष सम्मार्गःसर्वस्येति विनिश्चयः” । नचैकत्वं नोद्देश्यगतम् अपि तुएकत्वं सर्मार्ज्जनञ्चोभयं विधेयमिति वाच्यं “ग्रहंसंमृज्य त् सचैकः कार्य्य इति वाक्यभेदापत्तेः एकत्वस्यसर्वग्रहेषु सिद्धत्वेन विधानासम्मवात् स्वसमानाधि-करणकर्म्मतानिरूपकमार्ज्जनसजातीयकर्मतासमानाधि-करणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वरूपविशिष्ट-मेकत्वं विधेयं तथा सति सर्वर्मार्जनासिद्धिःअतएव एकत्वविशिष्टग्रहस्य मार्जनं विधीयते एकत्वंग्रहत्वञ्च सर्वेषु वर्त्तत इति एकत्वविवक्षायामपि सर्व-मार्जनसिद्धिरित्यपि परास्तं तादृशैकत्वस्याव्यावर्त्तकत्वात्विशिष्टैकत्वविवक्षायाञ्च उक्तदोषादिति साम्प्रदा-यिकाः । अत्नेदमवधेयम् एकत्वविवक्षायामपि सर्व-मार्जलसिद्धिः तथाहि एकत्वविवक्षायां प्रत्येकमेव मा-र्जनं न तु मिलितानामेकं मार्जनं तथात्वे साहित्येबहुपचनं निर्द्दिस्येत । तस्मादेकवचननिर्द्देशात्प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिन्यायात् प्रत्येकं सर्वेषां मार्जनमिति ।इत्थञ्च स्वसमानाघिकरणकर्मतानिरूपकमार्जननिरूपि-तकर्मतासमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छे-दकैकत्वरूपविशिष्टैकत्वमेव विवक्षितं स्यात् । अवि-वक्षितत्वसिद्धान्तस्तु एकस्यैव मार्जनं न सर्वेषामितिप्रापकस्य स्वसमानाधिकरणेत्यादिपूर्व्वपक्षोक्तस्य सा-मान्यती मार्जनघटितैकत्वस्य विवक्षामादाय । न चैवंग्रहं संमार्ष्टीति वाक्यात् कथं सर्वेषां मार्जनबोधः ग्रह-त्वेनोपस्थितस्यैव ग्रहस्य मार्जनबोधनादिति वाच्यम्उद्देश्यविधेयभेदेन भिन्नानामेव वाक्यानां तन्त्रेणो-च्चारणात् प्रतिप्रधानं गुणावृत्तिन्यायात् सर्वमार्जन-सिद्धौ वाक्यभेदकल्पनागौरवस्याप्रामाणिकत्वात् अतएवभावार्थदीपिकायां रुक्मिणीस्वयंवरीयषड्बधारणव्या-ख्याने “न चैवं वाक्यभेदः अनूद्यविधेयभेदेन विभिन्ना-नामेव वाक्यानां सहप्रयोगात् ग्रहं समार्ष्टीतिवदिति”दृष्टान्तीकृतं श्रीधरस्वामिचरणैः” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.