| YouTube Channel

ग्रहबल (grahabala)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ग्रहबल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯಾದಿ ಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರ ಸ್ವೋಚ್ಚಕ್ಷೇತ್ರ ಮಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬಲ
व्युत्पत्तिः - > ग्रहाणां स्वोच्चक्षेत्रादिस्थित्या बलम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ग्रहबल
न०
 ६ त० । ग्रहाणां बलभेदे तानि च वृहज्जातकेतद्व्याख्याने भट्टोत्पलेन चोक्तानि यथा“स्वोच्चसुहृत्स्वत्रिकोणनवांशैः स्थानबलं स्वगृहो-पगते च । दिक्षु वुधाङ्गिरसौ रविभौमौ सूर्यसुतः सित-शीतकरौ च । उदगयने रविशीतमयूखौ वक्रसमा-गमगाः परिशेषाः । विपुलकरा युधि चोत्तरसंस्थाश्चेष्टितवीर्ययुताः परिकल्प्याः । निशिशशिकुजसौराः सर्वदाज्ञोऽह्रि चान्ये बहुलसितगताः स्युः क्रूरसौम्याः क्र-मेण । द्व्ययनदिवसहोरामासपैः कालवीर्यं शकुबुगु-शुचराद्यावृद्धितो वीर्यवन्तः” वृहज्जा० । “अत्र ग्रहाणांचतुर्विधं स्थानदिक्चेष्टाकालाख्यं बलम् । तत्र तावत्स्थानदिग्बलं दोधकेनाह “स्वोच्चसुहृदिति स्वग्रहणंप्रत्येकमभिसंबध्यते तत्र स्वोच्चे स्थितो गृहो बलवान्भवति, तात्कालिकस्य सुहृदो मित्रस्य क्षेत्रे स्थितो बलबा-नेव स्वत्रिकोणे आत्मीयमूलत्रिकोणे स्थितः, स्वनवांशेस्थितः, स्वगृहे स्वराशाबुपगतः प्राप्तो बलवानेव, एते-षामन्यतमे व्यवस्थितो ग्रहः स्थानबलयुक्तो भवति ।तत्रार्कस्य सिंहः स्वत्रिकोणम् तदेव गृहं क्षेत्रम् ।चन्द्रस्य दृष उच्चः स एव त्रिकोणम्, भौमस्य मेषःत्रिकोणम् तदैव स्वक्षेत्र, बुधस्य कन्या उच्चः सैव मूलत्रिकोणं स्वक्षेनं च । गुरोः धन्वी त्रिकोणं, तदेवस्वक्षेत्रम् सौरेः कुम्भस्त्रिकोणम् तदेव स्वक्षेत्रम् । शुक्रस्यतला त्रिकीणं तदेवं स्वक्षेत्रम् एतेषामाचार्य्येणविशेपोनोक्तः अस्मामिरन्यहोर शास्त्रादानीर्य शिष्य-हितायेह लिख्यते तथा च साराबल्याम् “विशतिरंशाःसिंहे त्रिकोणमपरे स्वभवनमर्कस्य । उच्चं भागत्रितयंवृप इन्दोः स्यात्त्रिकोणमपरेऽंशाः । द्वादशभागा मेषेत्रिकोस्पमपरे स्वभन्तु भौमस्य । उच्चफलं कन्यायां बुधस्यतङ्गांशकैः सदा चिन्त्यम् । परतस्त्रिकोणजातः पञ्चभिरंशैःस्वराशिजं परतः । दशभागा जीवस्य त्रिकोणफलं स्वभंपरं चापे । शुक्रस्य तु तिथयोऽंशास्त्रिकोणमपरे घटेस्वराशिश्च । कुम्भे त्रिकोणजनिते रविजस्य रवेर्यथासिहे” एतदार्य्याचतुष्टयम् । दिक्षु बुधाङ्गिरसावित्यादि ।प्राच्याद्यातु चतसृषु दिक्षुक्रमाद्बु धादयो वलिनो भवन्तितत्र पूर्बस्यां बुधाङ्गिरसौ ज्ञजीवौ बलिनौ भवतःलग्नस्थावित्यर्थः दक्षिणस्यां रविभौमौ सूर्याङ्गारकौदशमस्थावित्यर्थः पश्चिमायां सूर्य्यसुतः शनिः सप्तमस्थइत्यर्थः । उत्तरस्यां सितशीतकरौ शुक्रचन्द्रौ चतुर्थ-स्थावित्यर्थः । यो ग्रहो यत्र बली स तस्मात्सप्तमस्थानस्थो विबलो भवति मध्येऽनुपात ऊह्य इति सर्वत्रेयंपरिभाषा ग्रहाणामुच्चनीचप्रविभागे राशीनां दिग्बलप्रविभागेऽपि, तथा च यवनेश्वरः “गुर्वैन्दवौ पूर्वविलग्नसंस्थौ नभस्तलस्थौ च दिवाकरारौ । सौरोऽस्तगःशुक्रनिशाकरौ तु तुर्य्ये स्थितौ तौ सवलौ भवेतामिति” ।अन्यबले ग्रहाणाम् अन्तरेऽनुपात एव युक्तः । एतत्-ग्रहाणां दिग्बलमुच्यते । अधुना चेष्टाबलं दोधकेनाहउदगयने इति मकरादिराशिषट्कमुत्तरमयनं कर्कटादि-राशिषट्कं दक्षिणमयनमिति उदगयने उत्तरायणेरविशीतमयूखौ सूर्यचन्द्रमसौ बलिनौ भवतः । परि-शेषाः भौमबुधगुरुसितसौराः वक्रगाः विपरीतगतयोबलिनो भवन्ति तथा समागमगाश्चन्द्रेण सहिताःवलिन एव चन्द्रेण संयोगो ग्रहाणां समागमशब्दवाच्यःरविणा सहास्तमयो भौमादीनां परस्परं युद्धम् उक्त-ञ्चाचार्य्यविष्णुचन्द्रेण “दिवसकरेणास्तमयः समागमःशीतरश्मिसहितानाम् । कुसुतादीनां युद्धम् निगद्यतेऽन्योन्ययुक्तानामिति” विपुलकरा इति विपुलाः करा येषांते विपुलकराः विस्तीर्णरश्मयो वलिनो भवन्ति शीघ्र-केन्द्रे द्वितीयतृतीयपदस्थे ग्रहस्य विपुलकरत्वं प्रायःसम्भवति वक्रासन्नत्वात् युधि संग्रामे चोत्तरसंस्थाबलिन एव कुसुतादीनां युद्धमित्युक्तम् । तत्र यः उत्तर-दिग्भागसंस्थितो जयी स च बलवान् उत्तरसंस्थत्व-मत्रोपलक्षणार्थम् । यस्तेजस्वी स एव बलवान् तत्रै-तज्जयलक्षणम् “दक्षिणदिक्स्थः परुषो बेपथुरप्राप्यसन्निकृष्टतनुः । अधिरूढो विकृतोनिःप्रभो विवर्णश्च यः ।स जितः उक्तविपरीतलक्षणसम्पन्नो जयगतो विनि-र्दिष्टः । विपुलः स्निग्धोद्युतिमान् दक्षिणदिक्स्थोऽपि जयउक्तः” इति एतच्छुक्रंस्य प्रायः सम्भवति यस्मात्पुलिशा-चार्यः “सर्वे जयिन उदक्स्था दक्षिणदिक्स्थो जयी शुक्रः”इति । एतच्चेष्टाबलम् एषामन्यतमेन संयुक्तश्चेष्टावल-संयुक्तो भवति । अधुना ग्रहाणां कालबलं नैस-र्गिकबलं च मालिन्याह निशीति शशिकुजसौराश्चन्द्रभौमशनयः निशि रात्रौ वीर्य्यवन्तो बलिनः । ज्ञोबुधःसर्वदा सर्तस्मिन् काले निशि दिने च बली । अन्ये परेरविगुरुसिता अह्नि दिने बलिनः । क्रूराः पापाः प्रा-गुक्ताः बहुलपक्षे, कृष्णवक्षेऽपि कूरो बलबान् भवतियवनेश्वरः “मासे तु शुक्ले प्रतिपत्प्रवृत्ते पूर्वे शशी-मध्यबलो दशाहे । श्रेष्ठो द्वितीयेऽल्पबलस्तृतीये सौम्यैस्तुदृष्टो बलवान् सदैवेति” सितगताः शुक्लपक्षे स्थिताः सौ-म्याः बलिनः । द्व्ययनेति द्वे अयने प्रमाणं यस्य द्व्ययनंतत्तु वर्षं स्ववर्षे आत्मीयवर्षे, यो ग्रहो यत्र वर्षेऽधि-पतिः स तत्र बलवान् स्वदिवसे आत्मीयवासरे स्वहो-रायां कालहोरायाम् । तथा स्वमासे यस्मिन् मासेयोऽधिपतिः स तत्र बली द्व्ययनदिवसहोरामासानां येअधिपतयस्तैर्ग्रहैः कालबलोपेतैरुपलक्षणीयम् । तेकालबलोपेता इत्यर्थः केचिद्द्व्ययनदिवसहोरामास-पैरिति पठन्ति अन्ये स्वदिवससमहोरामासपैरिति पठन्तिय एषामपरः पाठः एतेषु कालेषु सर्वे एव बलिनो भवन्तिएतत् ग्रहाणां कालवीर्य्यम् । एतेषामन्यतमेन संयुक्तःकालबलसम्पन्नो भवति । शकुबुगुशुचराद्या इति शादयोवर्णाः आद्या येषाम् ते शकाराद्यः शनैश्चरः सर्वेभ्योयलहीनः कुकाराद्यः कुजः भौमः शनैश्चराद्बलवान् ।बुकाराद्यो बुधः स भौमाद्बलवान् गुकाराद्यो गुरुः स-बुधाद्बली, शुकाराद्यः शुक्रः स जीवाद्बली चकाराद्यश्चन्द्रःस शुक्राद्बली रकाराद्यो रविः स चन्द्राद्बलीति । एत-द्ग्रहाणां नैसर्गिकबलम् । यस्मादेवानेन स्वल्पजातकेउक्तम् “मन्दारसौम्यवाक्पतिसितचन्द्रार्का यथोत्तरंबलिनः । नैसर्गिकबलमेतद्बलसाम्ये स्यादधिकचिन्तेति” ।यदा ग्रहाणां ग्रहयोर्बा बलसाम्यं भवति तदा बलाधि-क्यम् अधिकवीर्यवत्ता ज्ञयेति । अत्राचार्य्येण चतुःप्रका-रस्य फल नोक्तं तच्चान्यशास्त्राल्लिख्यते तथा च साराब-ण्याम् “उच्चबलेन समेतः परां विभूतिं स्वगः प्रसाधयति ।स्वत्रिकोणबलः पुंसां साचिव्यं बलपतित्वं वा । स्वर्क्ष-बलेन च सहितः प्रमुदितधनधान्यसंपदाक्रान्तम् । मित्र-बलसंयुक्तो जनयति कीर्त्यान्वितं पुरुषम् । तेजस्विनमतिसुखिनं सुस्थिरविभवं नृपाच्च लब्धधनम् । स्वनवांशक-बलयुक्तः करोति पुरुषं प्रसिद्धं च” । सूक्ष्मजातकेचोक्तम्“बलबान्मित्रस्वग्र होच्च नवांशकेष्वीक्षितः शुभैश्चापि । च-न्द्रसितौ स्त्रीक्षेत्रे पुरुषक्षेत्रोपगाः शेषाः” इति तत्र शुभ-वृष्ट्यादिफलं तावत् “शुभदर्शनबलसहितः पुरुषं कुर्याद्धना-न्यितं ख्यातम । सुभगं प्रधानमखिलं सुरूपदेहं च सौम्यंच । पुंस्त्रीभवनबलेन च करोति जनपूजितं कलाकुश-लम् । पुरुषं प्रसन्नचित्तं कल्यं परलोकभीतञ्च” आशा-बलसमवेतो नयति खदिशं नभश्चरः पुरुषम् । नत्या वस्त्रविभूषणवाहनसौख्यान्वितं कुरुते । क्वचिद्राज्यंक्वचित्पूजां क्वचिद्द्रव्यं क्वचिद्यशः । ददाति विहगश्चित्रंचेष्टावीर्य्यसमन्वितः । वक्त्रिणस्तु महावीर्याः शुभा राज्य-प्रदाःखगाः । पापा व्यसनदाः पुंसां कुर्वन्त च वृथाटनम् ।स्वस्थं शरीरसमागमसुखमाहवजयबलेन विदधाति ।शुभमतुलं विहगेन्द्रो राज्यं च विनिर्जितारातिम् ।रात्रिदिवाबलपूर्णैर्मूगजलाभेन शौर्यपरिवृद्ध्या । मलि-नयति शत्रुपक्षं भुञ्जति लक्ष्मीं नमश्चरैः पुरुषः । द्विगुणंद्विगुणं दद्युर्वर्षाधिपमासदिवसहोरेशाः । कुर्युर्वृद्ध्यासौख्यं स्वदशासु धनं च कीर्त्तिञ्च । पक्षबलाद्रिपुनाशंवराम्बरहस्तिसम्पदं दद्युः । स्त्रीकनकभूमिलाभं कीर्त्तिञ्चशशाङ्कधवलतराम् । सकलबलभारभरिता निर्मलकर-जालभासुराः सततम् । राज्यं खगा विदध्युः सौख्यञ्चमनोरथातीतम् । आचारसौख्यशुभशौचयुताः सुरू-पास्तेजस्विनः कृतविदो द्विजदेवभक्ताः । सद्वस्त्रमाल्यजन-भूषणसंप्रियाश्च सौम्यग्रहैर्बलयुतैः पुरुषा भवन्ति । लुब्धाःकुकर्मनिरता निजकार्य्यनिष्ठाः पापान्विताः सकलहाश्चतमोऽभिभूताः । क्रूराः शठा बधरता मलिनाः कृतघ्नाःपापग्रहैर्बलयुतैः पिशुनाः कुरूपाः । पुंराशिषु ग्रहेन्द्रै-र्वीराः संग्रामकाङ्क्षिणो बलिनः । निःस्नेहाः सुकठोराःक्रूरा मूर्खाश्च जायन्ते । युवतिभवनस्थितेषु च मृदवःसंग्रामभीरवः पुरुषाः । जलकुसुमवस्त्रनिरताः सौम्याःकलहैः सुसंयुक्ताः इति” एतत्सर्वं सुगमम्” भट्टोत्पलः ।ताजकोक्तखगवलं च पञ्चवर्गीशब्दे द्वादशद्वादशवर्गी-शब्दे च वक्ष्यते ।