| YouTube Channel

ग्रहगति (grahagati)

 
Apte Hindi
Hindi
ग्रहगतिः
पुं*
 ग्रह-गतिः -
ग्रहों की चाल
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ग्रहगति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗ್ರಹಗಳ ಸಂಚಾರ
व्युत्पत्तिः - > ग्रहाणां गतिः
L R Vaidya
English
graha-gati {% f. %} the motion of the planets.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
°ग्रहगति der (das Schicksal eines Menschen bestimmende) Lauf der Planeten, Prabandh. 85, 9 v.u.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ग्रहगति स्त्री ६ त० । ग्रहाणां प्रत्यहं भांशगमनभेदे । तत्रखगगति शब्दे २४१४ पृ० ग्रहग्रतिभेदास्तत् कारणा-दिकं च दर्शितम् । तत्र ग्रहाणां सावनदिनगतिमानंसि० शि० उक्तं तच्च खगोलशब्दे २४३२ पृ० उक्तायमपिविशेषोऽत्रोच्यते । तत्र ग्रहाणा दिनगतिसाधनंसि० शि० उक्तं यथा“महीमितादहर्गणात् फलानि यानि तत्कलाः । भवन्तिमध्यमाः क्रमान्नभासदां द्युभुक्तयः । समा गतिस्तुयोजनैर्नभःमदां सदा भवेत् । कलादिकल्पनायशान्मृदु-द्रुता च सा स्मृता” सि० शि० ।“अत्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । पूर्वं गतिर्योजनात्मिकाग्रहाणां तुल्यैबोक्ता । इदानीमतुल्या । सा कलादि-कल्पनावशात् । इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह” प्रमिता०“कक्षाः सर्वा अपि दिविषदां चक्रलिप्ताङ्कितास्ता वृत्तेलब्ध्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ताः । तस्मादेतेशशिजभृगुजादित्यभौमेज्यमन्दा मन्दाक्रान्ता इव शश-धराद्भान्ति यान्तः क्रमेण” सि० शि० ।“यतः सर्वा अपि कक्षाश्चक्र २१६०० । लिप्ताभिरेवाङ्किताःअतो महति वृत्ते महत्यो लिप्ताः स्युः । लघुनि लघ्व्यः ।तद्यथा चन्द्रकक्षा सर्वाधःस्था लघुः । तस्यामेका कलापञ्चदशभिर्योजनैर्भवति । शनेः कक्षा सर्पोपरिस्था सामहती । तस्यामेका कला योजनानां षड्भिः सहस्रै-रेकसप्तत्योनै ५९२९ र्भवति । योजनं चतुःक्रोशमेव ।अतश्चन्द्रात् सकाशादूर्ध्वोर्ध्वस्था बुधशुक्रादयः क्रमेणमन्दाक्राता मन्दगतय इव भान्ति । मन्दाक्रान्ताछ-न्दोऽपि सूचितम्” प्रमिता० । स्फुटगतिमाह“दितान्तरस्पष्टखगान्तरं स्याद् ग तः स्फुटा तत्समया-न्तराले । कोटी फलघ्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिस्त्रिज्योद्धृताकर्किमृगादिकेन्द्रे । तया युतोना ग्रहमध्यभुक्तिस्ता-त्कालिकी केन्द्रपरिस्फुटा स्वात् । समीपतिथ्यन्तसम्प्रीप-चालनं विधोस्तु तत्कालजयैव युज्यते । सुदूरसंचालन-माद्यया यतः प्रतिक्षण सा न समा महत्त्वतः” सि० शि०अद्यतनश्वस्तनस्फुटग्रहयोरौदयिकयोर्दिनार्द्धजयोर्वास्तकालिकयोर्वा यदत्तरं कलांदिकं सा स्फुटा गतिः ।अद्यतनात् श्वस्तने न्यूने वक्रा गतिर्ज्ञेया । तत्समयान्त-राल इति । तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहश्चा-लयितुं युज्यत इति । इयं किल स्थूला गतिः । अथसूक्ष्मा तात्कालिकी कथ्यते । तुङ्गगत्यूना चन्द्रगतिः ।अन्येषां ग्रहाणां गृहगतिरेव केन्द्रगतिः । मृदु-केन्द्रकोटिफलं कृत्वा तेन केन्द्रगतिर्गुण्या त्रिज्ययाभाज्या लब्धेन कर्क्यादिकेन्द्रे ग्रहगतिर्युक्ता कार्या ।मृगादौ तु रहिता कार्या । एवं तात्कालिकी मन्द-परिस्फुटा स्यात् । तात्कालक्या भुक्त्या चन्द्रस्यविशिष्टं प्रयोजनम् तदाह । समीपतिथ्यन्तसमीप-चालनमिति । यत्कलिकश्चन्द्रस्तस्मात् कालाद्गतो वागम्यो वा यदासन्नस्तिथ्यन्तस्तदां तात्कालिक्या गत्यातिथिसाधनं कर्तुं युज्यते । तथा समीपचालनं च ।यदा तु दूरतरस्तिथ्यन्तो दूरचालनं वा चन्द्रस्य तदा-द्यया स्थूलया कर्तुं युज्यते स्थूलकालत्वात् ।यतश्चन्द्रगतिर्महत्त्वात् प्रतिक्षणं समा न भवति ।अतस्तदर्थमयं विशेषोऽभिहितः । अथ गतिफ-लवासना । अद्यतनश्वस्तनग्रहयोरन्तरं गतिः । अतएव ग्रहफलयोरन्तरं गतिफलं भवितुमर्हति । अथतत्साधनम् । अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रयोरन्तरं केन्द्रगतिः ।भुजज्याकरणे यद्भोग्यखण्डं तेन सा गुण्या शरद्वि-दस्रैः २२५ भाज्या । तत्र तावत् तात्कालिकभोग्यखण्ड-करणायानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्ययाद्यंभोग्यखण्डं शरद्विदस्रतुल्यं लभ्यते तदेष्टया किमित्यत्रकोटिज्यायाः शरद्विदस्रा २२५ गुणस्त्रिज्या हरः ।फलं तात्कालिकं स्फुटभोग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिर्गुण-नीया शरद्विदस्रैर्भाज्या । अत्र शरद्विदस्रमितयोर्गुण-कभाजकयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते केन्द्रगतेः कोटिज्यागुणस्त्रिज्या हरः स्यात् । फलमद्यतनकेन्द्रदोर्ज्ययो-रन्तरं भवति । तत्फलकरणार्थं स्वपरिधिना गुण्यंभांशै ३६० र्भाज्यम् । पूर्व्वं किल गुणकः कोटिज्यासा यावत् परिधिना गुण्यते भांशै ३६० र्ह्रियतेतावत् कोटिफलं जायत इत्युपपन्नं कोटी फलघ्नी मृदु-केन्द्रभुक्तिरित्यादि । एवमद्यतनश्वस्तनग्रहफलयोरन्तरंतद्गतेः फलं कर्क्यादिकेन्द्रे ग्रहर्णफलस्यापचीयमान-त्वात् तुलादौ धनफलस्योपचीयमानत्वाद्धनम् । मक-रादौ तु धनफलस्यापचीयमानत्वान्मेषादावृणफलस्यो-पत्तीयमानत्वादृणमित्युपपन्नम्” प्रमिता० ।