ग्रह (graha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 ग्रह r. 1st,  and 10th cls. (ग्रहति-ग्रहयति) r. 9th cl. (उभ) ग्रहू (गृह्णाति गृह्णीते)
1. To take,  to seize,  to receive or accept. With अनु,  prefixed,  To
favour,  to show kindness to. With अव,  To oppose. With उत्,  To
deposit,  to trust. With उप,  To provide.
	 2. To favour. With नि,  1.
To take,  to arrest.
	 2. To punish.
	 3. To restrain.  With परि,  To lay
hold of,  to seize. With प्रति,  1. To assent to,  to receive as a precept
or truth.
	 2. To embrace,  to enfold,  to comprehend or contain. 
	 3.
To subdue.
	 4. To accept. With वि,  To quarrel,  to fight. With सम्, 
To collect,  to assemble. क्न्या-उभ-सक-सेट् । आदाने वा चुरा-उभ पक्षे भ्वा-प ।

 ग्रह m.
  (-हः)
	 1. Taking,  whether by seizure or acceptance.
	 2. An
eclipse or seizure of the sun or moon,  by RAHU,  &c.
	 3. A planet.
4. The place of a planet in the fixed zodiac.
	 5. A moveable point
in the heavens.
	 6. A name of RAHU,  or the ascending node.
	 7.
An imp,  one of a particular class,  beginning with PUTANA,  sup-
posed especially to seize upon young children producing convul-
sions.
	 8. Effort in battle.
	 9. Tenacity,  perseverance.
	 10. Purpose, 
design. 
	 11. Favor,  patronage.
 E.
  ग्रह् to take,  &c. affix अच्.

Capeller Eng

English

 ग्र॑ह a.
  grasping,  seizing,  etc. (v. ग्रभ्). — m.
  one
who seizes,  esp.
    the demon Rāhu (who seizes and obscures the moon),  a
planet or star (as seizing or influencing the destinies of men),  demon
of illness,  crocodile,  one of the eight organs,  house,  vessel for
drawing water
 anything seized,  e.g.
   booty,  prey,  ladleful,  spoonful, 
the middle of the bow
 seizing,  grasp,  robbery,  theft,  tenacity, 
insisting upon (loc.  or —°)
 taking,  receiving
 choice,  favour
mention,  apprehension,  conceiving,  understanding. 

Yates

English

 ग्रह (हः) 1.
m.
  Taking
 an eclipse
a planet
Rāhu
 an imp
 ef-
fort
 tenacity
 design
 favour.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

ग्रह 	-	  graha 	-	 m.
  	-	 seizer
हर 	-	  hara 	-	 m.
  	-	 seizer
हरक 	-	  haraka 	-	 m.
  	-	 seizer
हर्तु 	-	  hartu 	-	 m.
  	-	 seizer
श्वग्रह 	-	  zvagraha 	-	 m.
  	-	  dog-seizer
सूर्यग्रह 	-	  sUryagraha 	-	 m.
  	-	  sun-seizer
अस्थिसंहारक 	-	  asthisaMhAraka 	-	 m.
  	-	  bone-seizer
तुषग्रह 	-	  tuSagraha 	-	 m.
  	-	  husk-seizer
स्मृतिहरा 	-	  smRtiharA 	-	 f.
  	-	  memory-seizer
स्मृतिहरिका 	-	  smRtiharikA 	-	 f.
  	-	  memory-seizer
देवग्रह 	-	  devagraha 	-	 m.
  	-	  divine seizer
बन्दिचौर 	-	  bandicaura 	-	 m.
  	-	  plunder-seizer
बन्दिग्राह 	-	  bandigrAha 	-	 m.
  	-	  plunder-seizer
प्रतिग्रह 	-	  pratigraha 	-	 m.
  	-	 seizer a receiver
बालग्रह 	-	  bAlagraha 	-	 m.
  	-	 seizer of children

ग्रह 	-	 graha 	-	 m.
  	-	 planet
बुध 	-	 budha 	-	 m.
  	-	 Mercury  [ planet ]
अम्बरचारिन् 	-	  ambaracArin 	-	 m.
  	-	 planet
खचर 	-	  khacara 	-	 m.
  	-	 planet
खचारिन् 	-	  khacArin 	-	 m.
  	-	 planet
खग 	-	  khaga 	-	 m.
  	-	 planet
गगनाध्वग 	-	  gaganAdhvaga 	-	 m.
  	-	 planet
गगनग 	-	  gaganaga 	-	 m.
  	-	 planet
गगनेचर 	-	  gaganecara 	-	 m.
  	-	 planet
खभ 	-	  khabha 	-	 m.
  	-	 planet
खेचर 	-	  khecara 	-	 m.
  	-	 planet
खेट 	-	  kheTa 	-	 m.
  	-	 planet
खोल्क 	-	  kholka 	-	 m.
  	-	 planet
दिविगमन 	-	  divigamana 	-	 m.
  	-	 planet
दिवौकस् 	-	  divaukas 	-	 m.
  	-	 planet
द्युचर 	-	  dyucara 	-	 m.
  	-	 planet
द्युषद् 	-	  dyuSad 	-	 m.
  	-	 planet
नभःसद् 	-	  nabhaHsad 	-	 m.
  	-	 planet
नभोग 	-	  nabhoga 	-	 m.
  	-	 planet
शोभन 	-	  zobhana 	-	 m.
  	-	 planet

 
   ग्रह  graha m.
   ladleful   
   द्विदेवत्य  dvidevatya m.
   ladleful for 2 deities   
   वसाग्रह  vasAgraha m.
   ladleful of melted fat  
   अग्रह  agraha adj.
   where no ladleful is drawn   
   सावित्र  sAvitra m.
   particular kind of ladleful   
   वाजपेयग्रह  vAjapeyagraha m.
   ladleful taken at the vAjapeya   
   ग्रहत्व  grahatva n.
   state of a ladleful or spoonful  
   स्थालीग्रह  sthAlIgraha m.
   ladleful taken out of a cooking-vessel   
   ग्रहोक्थ  grahoktha n.
   hymn sung while a ladleful is being taken up  
   अधाराग्रह  adhArAgraha m.
   ladleful or cupful not drawn from flowing water     
            

 
   ग्रह  graha m.
   rAhu or the dragon's head  
   आर्द्रालुब्धक  ArdrAlubdhaka m.
   dragon's tail or descending node   
   केतु  ketu m.
   dragon's tail or descending node     
            

 
   ग्रह  graha m.
   imprisoning

Wilson

English

 ग्रह r. 1st,  and 10th cls. (ग्रहति ग्रहयति) r. 9th cl. (ऊ)
ग्रहू (गृह्णाति गृह्णीते)
1 To take,  to seize,  to receive or accept.
With अनु prefixed,  To favour,  to shew kindness to.
With अव,  To oppose.
With उत्,  To deposit,  to trust.
With उप,  To provide.
2 To favour.
With नि, 
1 To take,  to arrest.
2 To punish.
3 To restrain. 
With परि,  To lay hold of,  to seize.
With प्रति, 
1 To assent to,  to receive as a precept or truth.
2 To embrace,  to enfold,  to comprehend or contain. 
3 To subdue.
4 To accept.
With वि,  To quarrel,  to fight.
With सम्,  To collect,  to assemble.

 ग्रह
m.
  (-हः)
1 Taking,  whether by seizure or acceptance.
2 An eclipse or seizure of the sun or moon,  by RĀHU,  &c.
3 A planet.
4 The place of a planet in the fixed zodiac.
5 A moveable point in the heavens.
6 A name of RĀHU,  or the ascending node.
7 An imp,  one of a particular class,  beginning with PŪTANĀ,  supposed
especially to seize upon young children,  producing convulsions.
8 Effort in battle.
9 Tenacity,  perseverance.
10 Purpose,  design. 
11 Favor,  patronage.
E.
  ग्रह to take,  &c. affix अप्.

Apte

English

ग्रहः [grahḥ],  [ग्रह्-अच्]

Seizing,  grasping,  laying hold of,  seizure,  रुरुधुः कचग्रहैः R.*
  19.31.

A grip,  grasp,  hold
 विक्रम्य कौशिकं खड्गं मोक्षयित्वा ग्रहं रिपोः Mb.
 *  3.157.11
 कर्कटक- ग्रहात् Pt.*
  1.26.

Taking,  receiving,  accepting
 receipt.

Stealing,  robbing
 अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे Ms.*
  9.277
 so गोग्रहः.

Booty,  spoil.

Eclipse
 see ग्रहण.

A planet,  (sometimes more particularly 'Rāhu'
 वध्यमाने ग्रहेणाथ आदित्ये मन्युराविशत् Mb.
 *  1.24.7.) (the planets are nine: सूर्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥)
 नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि (रात्रिः) R.*
  6.22
3.13
12.28
 गुरुणा स्तनभारेण मुखचन्द्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ Bh.*
  1.17.

Mentioning
 utterance,  repeating (as of a name) नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः Ms.*
  8.271
 Amaru.*
  85.

A shark,  crocodile.

An imp in general.

A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions &c.
  cf.
   Mb.
  Crit. ed. 3.219.26
 कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम् Bhāg.*
  7.4.38.

Apprehension,  perception
 ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः. ...... श्रोत्रं गुणग्रहः Bhāg.*
  2.1.21-22.

An organ or instrument of apprehension
 Bṛi. Up.*
   3.2.1.

Tenacity,  perseverance,  persistence
 नृणां स्वत्वग्रहो यतः Bhāg.*
  7.14.11.

Purpose,  design. 

Favour,  patronage.

The place of a planet in the fixed zodiac.

The number 'nine'.

Any state of mind which proceeds from magical influences.

A house.

A spoonful,  ladleful
 ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश Rv.*
  1.114.5.

A ladle or vessel
 चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु Ms.*
  5.116.

The middle of a bow.

A movable point in the heavens.

Keeping back,  obstructing.

Taking away,  depriving
 प्राण˚ Pt.*
  1.295.

Preparation for war
 ग्रहो$वग्रहनिर्बन्धग्रहणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैंहिकेये$पि तत् त्रिषु । Nm. 

A guest (अतिथि)
 यथा सिद्धस्य चान्नस्य ग्रहायाग्रं प्रदीयते Mb.
 *  13.1.6.

Imprisoning,  imprisonment
 Mb.
 *  13.136.11. Comp.
   -अग्रेसरः the moon
 Dk.*
  8.1. -अधीन a.
  subject to planetary influence. -अवमर्दनः an epithet of Rāhu. (-नम्) friction of the planets. -अधीशः the sun.  -आधारः,  -आश्रयः polar star (as the fixed centre of the planets).

आमयः epilepsy.

demoniacal possession. -आलुञ्चनम् pouncing on one's prey,  tearing it to pieces
 श्येनो ग्रहालुञ्चने Mk.*
  3.2. -आवर्तः horoscope.-ईशः the sun.  -एकत्वन्यायः the rule according to which the gender and number of उद्देशपद is not necessarily combined along with the action laid down in the विधेयपद. This is discussed by जैमिनि and शबर at MS. III.1.13-15 (opp.  of अरुणान्याय or पश्वेकत्वन्याय).-कल्लोलः an epithet of Rāhu. -कुण्डलिका the mutual relation of planets and prophecy derived from it.-गणितम् the astronomical part of a ज्योतिःशास्त्र. -गतिः the motion of the planets. -ग्रामणी the sun.  -चिन्तकः an astrologer. -दशा the aspect of a planet,  the time during which it continues to exercise its influence.-देवता the deity that presides over a planet.

नायकः the sun. 

an epithet of Saturn.  -निग्रहौ (du. ) reward and punishment.

नेमिः the moon. 

the section of the moon's course between the asterisms मूल and मृगशीर्ष.

पतिः the sun. 

the moon
 तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव Mb.
 *  12.118.15.

पीडनम्,  पीडा oppression caused by a planet.

an eclipse
 शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनम् Bh.*
  2.91
 H.*
  1.51
 Pt.*
  2.19.-पुषः the sun.  -भक्तिः f.
  division of countries &c.
  with respect to the presiding planets.

भोजनः oblation offered to the planets.

a horse. -मण्डलम्,  -ली the circle of the planets. -यज्ञः,  -यागः worship or sacrifice offered to the planets. -युतिः,  -योगः conjunction of planets. -युद्ध opposition of planets.

राजः the sun. 

the moon. 

Jupiter. -लाघवम् N.
  of an astronomical work of the 16th century. -वर्षः the planetary year. -विप्रः an astrologer. -शान्तिः f.
  propitiation of planets by sacrifices &c.
  -शृङ्गाटकम् triangular position of the planets with reference to one another. -सङ्गमः conjunction of planets. -स्वरः the Ist note of a musical piece.

Apte 1890

English

 ग्रहः [ग्रह् अच्] 1 Seizing,  grasping,  laying hold of,  seizure,  रुरुधुः कचग्रहैः R. 19. 31. 
2 A grip,  grasp,  hold
 कर्कटकग्रहात् Pt. 1. 260. 
3 Taking,  receiving,  accepting
 receipt. 
4 Stealing,  robbing
 अंगलीग्रंथिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे Ms. 9. 277
 so गोग्रहः. 
5 Booty,  spoil. 
6 Eclipse
 see ग्रहण. 
7 A planet,  (the planets are nine: 
सूर्यश्चंद्रो मंगलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥)
 नक्षत्रताराग्रहसकुलापि (रात्रि) R. 6. 22,  3. 13
 12. 28
 गरुणा स्तनभरेण मुखचंद्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पाद भ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ Bh. 1. 17. 
8 Mentioning
 utterance,  repeating (as of a name)
 नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः Ms. 8. 271
 Amaru. 83. 
9 A shark,  crocodile. 
10 An imp in general. 
11 A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions &c. 
12 Apprehension,  perception. 
13 An organ or instrument of apprehension. 
14 Tenacity,  perseverance,  persistence. 
15 Purpose,  design. 
16 Favour,  patronage. 
17 The place of a planet in the fixed zodiac. 
18 The number ‘nine’. 
19 Any state of mind which proceeds from magical influences. 
20 A house. 
21 A spoonful,  ladleful. 
22 A ladle or vessel. 
23 The middle of a bow. 
24 A moveable point in the heavens. 
25 Keeping back,  obstructing. 
26 Taking away,  depriving
 प्राण° Pt. 1. 295. 
Comp. 
अधीन a. subject to planetary influence. 
अवमर्दनः an epithet of Rāhu. (
नं) friction of the planets. 
अधीशः the sun. 
आधारः,  
आश्रयः polar star (as the fixed centre of the planets). 
आमयः {1} epilepsy. {2} demoniacal possession. 
आलुंचनं pouncing on one's prey,  tearing it to pieces
 श्येनो ग्रहालुंचने Mk. 3. 20. 
ईशः the sun. 
कल्लालः an epithet of Rāhu. 
गतिः the motion of the planets. 
चिंतकः an astrologer. 
दशा the aspect of a planet,  the time during which it continues to exercise its influence. 
देवता the deity that presides over a planet. 
नायकः {1} the sun. {2} an epithet of Saturn 
निग्रहौ (du.) reward and punishment. 
नेमिः the moon. 
पतिः {1} the sun. {2} the moon. 
पीडनं,  
पीडा {1} oppression caused by a planet. {2} an eclipse
 शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं Bh. 2. 91
 H. 1. 51
 Pt. 2. 19. 
पुषः the sun. 
भक्तिः f. division of countries &c. with respect to the presiding planets. 
भोजनः oblation offered to the planets. 
मंडलं,  
ली the circle of the planets. 
यज्ञः,  
यागः worship or sacrifice offered to the planets. 
युतिः conjunction of planets. युद्ध opposition of planets. 
राजः {1} the sun. {2} the moon. {3} Jupiter. 
वर्षः the planetary year. 
विप्रः an astrologer. 
शातिः f.,  propitiation of planets by sacrifices &c. 
शृंगाटकं triangular position of the planets with reference to one another. 
संगमः conjunction of planets. 

Monier Williams Cologne

English

 ग्र॑ह mfn.
   (Pāṇ.  iii,  3,  58
 g. वृषादि) ifc.  (iii,  2,  9,  Vārtt.
  1) seizing,  laying hold of,  holding,  BhP.
   iii,  15,  35 (cf.   अङ्कुश-,  धनुर्-,  &c.
  )

 obtaining,  v,  viii

 perceiving,  recognising,  iv,  7,  31

 ग्र॑ह m.
  ‘seizer (eclipser)’,  Rāhu or the dragon's head,  MBh.
   &c.
  

 a planet (as seizing or influencing the destinies of men in a supernatural manner
 sometimes 5 are enumerated,  viz. Mars,  Mercury,  Jupiter,  Venus,  and Saturn,  MBh.
   vi,  4566 f.
 
 R.
  i,  19,  2
 Ragh.
  iii,  13 &c.
  
 also 7 i.e. the preceding with Rāhu and Ketu,  MBh.
   vii,  5636
 also 9 i.e. the sun [cf.   ŚBr.
   iv,  6,  5,  1 and 5
 MBh.
   xiii,  913
 xiv,  1175] and moon with the 7 preceding,  Yājñ.
  i,  295
 MBh.
   iv,  48
 VarBṛS.
 
 also the polar star is called a Graha,  Garg. (Jyot.  5,  Sch.)
 the planets are either auspicious शुभ-,  सद्-,  or inauspicious क्रूर-,  पाप-,  VarBṛS.
 
 with Jainas they constitute one of the 5 classes of the Jyotiṣkas)

 the place of a planet in the fixed zodiac,  W.
 

 the number ‘nine’

 N.
  of particular evil demons or spirits who seize or exercise a bad influence on the body and mind of man (causing insanity &c.
  
 it falls within the province of medical science to expel these demons
 those who esp.
   seize children and cause convulsions &c.
   are divided into 9 classes according to the number of planets,  Suśr.
 ),  MBh.
   &c.
  

 any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man,  BhP.
   vii,  ix
 BrahmaP.
  
 Hit.
  ii,  1,  20

 ग्र॑ह m.
  a crocodile,  MBh.
   xvi,  142 (ifc.  f(आ). ),  R.
  iv f.
 
 BhP.
   viii

 ग्र॑ह m.
  any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid (esp.   of Soma) out of a larger vessel,  Mn.
   v,  116
 Yājñ.
  i,  182

 N.
  of the 8 organs of perception (viz. the 5 organs of sense with Manas,  the hands and the voice),  ŚBr.
   xiv
 NṛsUp.   i,  4,  3,  22

 (=  गृह) a house,  R.
  vii,  40,  30 (cf.   अ-,  खर-,  -द्रुम and -पति)

 ‘anything seized’,  spoil,  booty,  MBh.
   iii,  11461 (cf.   °हालुञ्चन)

 as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel,  ladleful,  spoonful (esp.   of Soma),  RV.
   x,  114,  5
 VS.
 
 TS.
 
 AitBr.
  
 ŚBr.
   &c.
  

 the middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used,  MBh.
   iv,  1351 (सु-,  1326)

 the beginning of any piece of music

 grasp,  seizing,  laying hold of (often ifc. ),  Kauś.
  10
 MBh.
   &c.
  

 keeping back,  obstructing,  Suśr.
 

 imprisoning,  imprisonment (°हं-√ गम्,  ‘to become a prisoner’,  Kām.
  ),  R.
  ii,  58,  2

 seizure (by demons causing diseases,  e.g. अङ्ग-,  spasm of the limbs),  Suśr.
 

 seizure of the sun and moon,  eclipse,  AV.
   xix,  9,  7 and 10
 VarBṛS.
 

 stealing,  robbing,  Mn.
   ix,  277
 MBh.
   vi,  4458

 effort,  Hit.
 

 insisting upon,  tenacity,  perseverance in (loc.   or in comp. ),  BhP.
   vii,  14,  11
 Naiṣ. ix,  12
 Kathās.
 
 Rājat.
  viii,  226

 taking,  receiving,  reception,  Mn.
   viii,  180
 Śṛṅgār.

 taking up (any fluid)

 choosing,  MBh.
   xii,  83,  12
 Sāh.
  vi,  136

 ‘favour’,  see -निग्रह

 mentioning,  employing (a word),  Mn.
   viii,  271
 Pāṇ.
  vii,  1,  21,  Kār.
  2
 Amar.
 
 Rājat.
 

 apprehension,  perception,  understanding,  Bhāṣāp. 
 BhP.
  
 Sarvad.
 ,  Sch. on Jaim.
   & KapS.
 

Monier Williams 1872

English

 ग्रह,  अस्,  आ,  अम्,  seizing,  laying hold of,  holding
taking,  collecting,  gathering
 (अस्),  m. one who
seizes
 the power that seizes and obscures the sun
and moon and causes eclipses,  especially Rāhu or the
ascending node
 a planet (as seizing or influencing
the destinies of men in a supernatural manner
sometimes five planets are enumerated,  viz. Mars, 
Mercury,  Jupiter,  Venus,  and Saturn
 sometimes
seven,  i. e. the preceding with Rāhu and Ketu or
the ascending and descending nodes
 sometimes
nine,  i. e. the sun and moon together with the
preceding: the planets are either auspicious,  शुभ-
ग्रहास्,  सद्-ग्रहास्
 or inauspicious,  क्रूर-ग्रहास्, 
पाप-ग्रहास्
 in the system of the Jainas the planets
constitute one of the five classes of the Jyotiṣka)
the place of a planet in the fixed zodiac,  a N. for the
number nine
 N. of certain evil demons or spirits
who seize or exercise a bad influence on the body and
mind of man,  (they cause insanity &c.
 the Hindūs
consider that it falls within the province of medical
science to expel these demons
 those which especially
seize children and cause convulsions &c. are divided
into nine classes,  according to the number of the planets, 
cf. पूतना)
 any state of mind which proceeds from
magical influences and takes possession of the whole
man
 a crocodile,  a shark
 a house (= गृह,  in अ-ग्र-
ह,  खर-ग्°,  ग्रह-द्रुम,  ग्रह-पति)
 anything
seized,  spoil,  booty,  prey
 as much as can be taken
with a ladle,  spoon &c. out of a larger vessel,  a ladle-
ful,  spoonful,  &c.
 any ladle or vessel employed for
taking up a portion of fluid out of a larger vessel, 
(especially applied to the vessels used for taking up
the Soma
 cf. सोम-ग्रह)
 the middle of a bow
or that part which is grasped when the bow is used
grasp,  seizing,  laying hold of,  the drawing up or
taking up of water &c. [cf. नीर-ग्रह]
 seizure
in general (e. g. अङ्ग-ग्रह,  spasm of the limbs), 
seizure of the sun or moon,  eclipse
 a movable point
in the heavens
 stealing,  robbing
 taking,  receiving, 
reception,  receipt
 keeping back,  obstructing
 men-
tion,  nomination
 apprehension,  perception,  intelli-
gence,  understanding
 an organ or instrument of
apprehension (of which according to the Upaniṣads
there are eight,  viz. Prāṇa,  Vāc,  Jihvā,  Cakṣus, 
Śrotra,  Manas,  Hastau,  and Tvac)
 insisting upon, 
tenacity,  perseverance,  purpose,  design,  favour,  pa-
tronage
 a N. of the fourth or fifth book of the
Śatapatha-Brāhmaṇa
 [cf. गुद-ग्रह,  शिरो-ग्र्°, 
हनु-ग्र्°,  हृद्-ग्र्°।]
—ग्रह-कल्लोल,  अस्,  m. the
wave (or enemy ?) of the planets,  an epithet of
Rāhu.
—ग्रह-गण,  अस्,  m. the whole number of
planets taken collectively.
—ग्रह-गणित,  अम्,  n.
= गणित,  the astronomical part of a Jyotiḥ-śāstra.
—ग्रह-चिन्तक,  अस्,  m. an astrologer.
—ग्रह-
ता,  f. or ग्रह-त्व,  अम्,  n. state of being a planet.
—ग्रह-दशा,  f. the aspect of the planets.
—ग्रह-
द्रुम,  अस्,  m. the creeper Gymnema Sylvestre,  = शा-
क-वृक्ष
 [cf. गृह-द्रुम।]
—ग्रह-नायक, 
अस्,  m. the leader of the planets
 the planet Saturn
the sun.
—ग्रह-नाश or ग्रह-नाशन,  अस्,  m., 
N. of the plant Alstonia Scholaris,  commonly छा-
तिन.
—ग्रह-निग्रह,  औ,  m. du. favour and
punishment.
—ग्रह-नेमि,  इस्,  m. the moon.
—ग्रह-पति,  इस्,  m. the chief of the planets,  the
sun
 the plant Calotropis Gigantea [cf. अर्क],  =
गृह-ति.
—ग्रह-पीडन,  अम्,  n. or ग्रह-
पीडा,  f. the pain or oppression caused by a planet
 the
obscurity caused by Rāhu,  an eclipse
 the influence of
an unpropitious planet.
—ग्रह-पुष,  अस्,  m. the
sun (cherishing the planets with his light).
—ग्रह-
पूजा,  f. worship of the sun and other planets.
—ग्रह-भक्ति,  इस्,  f. distribution among the
planets,  division of countries &c. with respect to
the presiding planets
 title of the sixteenth chapter
in Varāha-mihira's Bṛhat-saṃhitā.
—ग्रह-भीति-
जित्,  त्,  m.,  N. of a perfume (‘conquering the fear
of the demons’).
—ग्रह-भोजन,  अस्,  m. a horse.
—ग्रह-मय,  अस्,  ई,  अम्,  consisting of planets.
—ग्रह-मर्दन,  अम्,  n. friction or opposition
between the planets.
—ग्रह-यज्ञ or ग्रह-
याग,  अस्,  m. worship or sacrifice offered to the
planets.
—ग्रहयज्ञ-तत्त्व,  अम्,  n. title of a
part of the Smṛti-tattva.
—ग्रह-युति,  इस्,  m. con-
junction of the planets.
—ग्रह-युद्ध,  अम्,  n.
strife or opposition of the planets
 title of the
seventeenth Adhyāya of Varāha-mihira's Bṛhat-
saṃhitā.
—ग्रह-राज,  अस्,  m. the king of the
planets
 the sun
 the moon
 the planet Jupiter or
its regent.
—ग्रह-लाघव,  अम्,  n. title of an
astronomical work of the sixteenth century.
—ग्रह-
वर्ष,  अस्,  m. a planetary year
 title of the nine-
teenth Adhyāya of Varāha-mihira's Bṛhat-saṃhitā, 
which describes the good or evil fortune belonging
to certain days,  months or years ruled over by par-
ticular planets.
—ग्रह-विप्र,  अस्,  m. an astrologer.
—ग्रह-विमर्द,  अस्,  m. friction of the planets, 
opposition,  = ग्रह-मर्दन.
—ग्रह-शान्ति,  इस्, 
f. propitiation of the planets by sacrifices &c.
—ग्रह-
शृङ्गाटक,  अम्,  n. triangular position of the planets
with reference to each other
 title of the twentieth
Adhyāya in Varāha-mihira's Bṛhat-saṃhitā,  treating
also of many other positions of the planets.
—ग्रह-
समागम,  अस्,  m. conjunction of the planets
 also
in the comp. शशि-ग्रह-समागम,  conjunction
of the moon with asterisms or planets.
—ग्रहा-
धार (°ह-आध्°),  अस्,  m. the polar star as the fixed
centre of the planets.
—ग्रहाधीन (°ह-अध्°),  अस्, 
आ,  अम्,  subject to planetary influence.
—ग्रहामय
(°ह-आम्°),  अस्,  m. epilepsy,  convulsions,  demoniacal
possession,  which is supposed to cause the complaint.
—ग्रहाराम-कुतूहल or करण-कुतूहल,  अम्, 
n.,  N. of an astronomical work by Bhāskara.
—ग्र-
हालुञ्चन (°ह-आल्°),  अम्,  n. pouncing on prey, 
seizing and tearing it to pieces.
—ग्रहावमर्दन
(°ह-अव्°),  अम्,  n. friction of the planets,  opposition
[cf. ग्रह-मर्दन।]
—ग्रहाशिन् (°ह-आश्°),  ई,  m.
the plant Echites Scholaris
 [cf. ग्रह-नाश।]
—ग्र-
हाश्रय (°ह-आश्°),  अस्,  m. the polar star
 [cf. ग्र-
हाधार।]
—ग्रहाह्वय (°ह-आह्°),  अस्,  m.,  N. of
a plant
 [cf. भूताङ्कुश।]
—ग्रहेश (°ह-ईश्°),  अस्, 
m. the chief of the planets,  the sun.

Macdonell

English

 ग्रह gráh-a,  a.
  (—°) seizing,  holding
 gaining
 🞄perceiving
 m.
  seizer,  esp. Rāhu,  who 🞄seizes and thus eclipses sun and moon
 planet 🞄(which seizes men by magical influence: 🞄generally reckoned to be five in number: 🞄Mars,  Mercury,  Jupiter,  Venus,  and Saturn,  🞄or seven: the same + Rāhu and Ketu,  or 🞄nine: the same + sun and moon)
 demon of 🞄disease
 imp
 crocodile
 booty
 vessel (for 🞄drawing Soma)
 draught (of Soma)
 organ 🞄(of which eight are enumerated)
 seizure,  🞄grasp,  grip
 draught (of a fluid)
 theft,  robbery
 🞄insistence on (lc.,  —°),  endeavour
 receipt
 🞄welcome
 mention
 perception,  understanding.

Benfey

English

 ग्रह ग्रह् + अ, 
 I. Latter part of
comp. adj.
 
 1. Seizing,  Bhāg. P. 3,  15, 
35.
 2. Gathering,  Bhāg. P. 8,  6,  23.
 II. m.
 
 1. A seizure of the sun or moon
by Rāhu,  i. e. an eclipse,  Bhartṛ. 2,  87.
 2. A planet,  Man.  1,  24,  7.
 3. The
five planets,  Mars,  Mercury,  Jupiter, 
Venus,  and Saturn,  combined with
Rāhu,  Ketu,  sun and moon,  making
nine
 it denotes the numeral Nine,  Śru-
tab. 35.
 4. An imp,  Suśr. 2,  382,  4.
 5. A crocodile,  or shark,  Rām.  4,  44,  47.
 6. Booty,  MBh. 3,  11461.
 7. A draught, 
Bhāg. P. 4,  13,  30.
 8. A vessel,  Man. 
5,  116.
 9. The place where a bow is
held when strung,  MBh. 4,  1351.
 10.
Gripe,  Pañc. i. d. 237.
 11. Theft, 
Man.  9,  277.
 12. Receipt,  Man.  8,  180.
 13. Mention,  Man.  8,  271
 Rājat. 5, 
361.
 14. Perception,  Bhāṣāp. 58
understanding,  Bhāg. P. 7,  14,  11.
 15. An organ of perception, 
Bhāg. P. 4,  7,  31.
 16. Tenacity,  perseve-
rance,  Kathās. 24,  156
 Pañc. i. d.
291 (where ग्राहस् must be changed
to ग्रहस्).
 -- Comp.
 
अ-,  m.
  refusal, 
Rājat. 5,  441.
अङ्कुश-,  m.
  a mahout,  or
elephant's driver,  MBh. 3,  978. कुञ्-
जर-,  m.
  a hunter of elephants,  Rām. 
2,  91,  55.
केश-,  m.
  laying hold of
one's hair,  Man.  4,  83.
दुस्-, 
 I. m.
 
a wicked imp,  Kathās. 17,  130.
 II.
adj.
  1. Difficult to be conquered,  Ragh.
17,  52. 2. Difficult to be performed, 
MBh. 12,  775.
देव-,  m.
  suffering
from a certain kind of frenzy,  MBh.
3,  14501.
धनुस्-,  m.
  1. an archer, 
Rām.  2,  44,  18. 2. Archery,  MBh. 12, 
7662.
नव-,  adj.
  lately caught,  Rām. 
2,  58,  2.
नामजाति-,  i. e. नामन्-जाति-
m.
  mentioning name and classes,  Man. 
8,  271.
पाणि-,  m.
  marriage.
शब्द-, 
m.
  1. The ear. 2. Catching sound.
सूत्र-,  adj.
  holding a thread.
सूर्य-, 
m.
  1. the sun.  2. an eclipse of the
sun.  3. Ketu and Rāhu. 4. the bot-
tom of a water jar.
ह्रद-,  m.
  a croco-
dile.

Hindi

ग्रह

Apte Hindi

Hindi

ग्रहः
पुं*
  - ग्रह - अच्
"पकड़ना,  ग्रहण करना,  अधिकार जमाना,  अभिग्रहण"

ग्रहः
पुं*
  - -
"पकड़,  ग्रहण,  प्रभाव"

ग्रहः
पुं*
  - -
"लेना,  प्राप्त करना,  स्वीकार करना,  प्राप्ति"

ग्रहः
पुं*
  - -
"चुराना,  लूटना"

ग्रहः
पुं*
  - -
"लूट का माल,  बटमारी"

ग्रहः
पुं*
  - -
"ग्रहण लगना,  "

ग्रहः
पुं*
  - -
ग्रह

ग्रहः
पुं*
  - -
"उल्लेख,  उच्चारण,  गुहराना"

ग्रहः
पुं*
  - -
"मगरमच्छ,  घड़ियाल"

ग्रहः
पुं*
  - -
"पिशाचशिशु,  भूतना"

ग्रहः
पुं*
  - -
अनिष्टकर राक्षसों का एक विशेष वर्ग जो बच्चों से चिपटकर उन्हें ऐंठन मरोड़ या कुमेड़ों से ग्रस्त कर देता हैं

ग्रहः
पुं*
  - -
"ग्रहण,  प्रत्यक्षीकरण"

ग्रहः
पुं*
  - -
समझने का अंग या उपकरण

ग्रहः
पुं*
  - -
"दृढ़ग्राहिता,  धैर्य,  अध्यवसाय"

ग्रहः
पुं*
  - -
"प्रयोजन,  आकल्पन"

ग्रहः
पुं*
  - -
"अनुग्रह,  संरक्षण"

ग्रहः
पुं*
  - ग्रह्+अच्
युद्ध की तैयारी

ग्रहः
पुं*
  - ग्रह्+अच्
अतिथि

Shabdartha Kaustubha

Kannada

ग्रह - उपादाने (क्र्या० उभ० सक० से०) गृह्णाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹಿಡಿದುಕೊ
प्रयोगाः - > "तयोर्जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी"
उल्लेखाः - > रघु० १-५७
ग्रह - उपादाने (क्र्या० उभ० सक० से०) गृह्णाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ತೆಗೆದುಕೊ
प्रयोगाः - > "प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत्"
उल्लेखाः - > रघु० १-२८
ग्रह - उपादाने (क्र्या० उभ० सक० से०) गृह्णाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವೀಕರಿಸು /ಅಂಗೀಕರಿಸು
प्रयोगाः - > "द्युतिमग्रहीद्ग्रहगणो लघवः प्रकटीभवन्ति मलिनाश्रयतः"
उल्लेखाः - > माघ० ९-२६
ग्रह - उपादाने (क्र्या० उभ० सक० से०) गृह्णाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ತಿಳಿದುಕೊ
प्रयोगाः - > "मयापि मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव गृहीतम्"
उल्लेखाः - > शाकु० ६
ग्रह - उपादाने (क्र्या० उभ० सक० से०) गृह्णाति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಕಲಿತುಕೊ /ಗ್ರಹಿಸು
प्रयोगाः - > "कार्त्स्न्येन गृह्णाति लिपिं न यावत्"
उल्लेखाः - > रघु० १८-४६

ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಹಗಳು
निष्पत्तिः - > ग्रह (उपादाने) - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > गृह्णाति
प्रयोगाः - > "नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलानि ज्योतिष्मती चन्द्रमसव रात्रिः"
उल्लेखाः - > रघु० ६-२२
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು /ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು
प्रयोगाः - > "यो यथा निक्षेपेद्धस्ते यमर्थं यस्य मानवः । स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ८-१८०
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು
प्रयोगाः - > "विद्म हे शठ पलायनच्छलान्यञ्जसेति रुरुधुः कचग्रहैः"
उल्लेखाः - > रघु० १९-३१
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರ ಗ್ರಹಣ
प्रयोगाः - > "ग्रस्ते क्रमान्निमित्तः पुनर्ग्रहो मासषट्कपरिवृद्ध्या । पवनोल्कापातरजः क्षितिकम्पतमोऽशनिनिपातैः ॥"
उल्लेखाः - > बृहत्सं० ५-६३
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅನುಗ್ರಹ /ವಿಶ್ವಾಸ /ದಯೆ
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಣೋದ್ಯಮ
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂತನಾದಿ ಬಾಲಗ್ರಹಗಳು
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಿಂಹಿಕಾಪುತ್ರ /ರಾಹು
प्रयोगाः - > "सन्ध्याभ्रकपिशस्तस्य विरोधो नाम राक्षसः । अतिष्ठन्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः ॥"
उल्लेखाः - > रघु० १२-२८
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ೯ ಸಂಖ್ಯೆ
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೌರ್ಯ /ಕದಿಯುವುದು
प्रयोगाः - > "अङ्गुलीर्ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे"
उल्लेखाः - > मनु० ९-२७७
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಿಳುವಳಿಕೆ /ಜ್ಞಾನ
ग्रह
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಿರ್ಬಂಧ
प्रयोगाः - > "हिमांशुवंशस्य करीरमेव मां निशम्य किं नासि फलेग्रहिग्रहा"
उल्लेखाः - > नैष० ९-१२
विस्तारः - > "ग्रहोऽनुग्रहनिर्बन्धग्रहणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैंहिकेयोपरागयोः" - मेदि० ।

L R Vaidya

English

 graha {% m. %} 1. Grasp,  seizing,  seizure,  रुरुधुः कचग्रहैः R.xix.31
stealing,  robbing,  अंगुलीर्ग्रंथिभेदनस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे M.ix.277
taking,  receiving,  receipt
an eclipse
a planet
 (they are- सूर्यश्चंद्रे मंडलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्वरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नवा ॥) री ग्रहमयीव सा Bhartr.i.17,  R.xii.28,  iii.13
an imp in general
a particular class of them supposed to seize upon young children and produce convulsions
a shark,  a crocodile
mentioning,  repeating,  विपक्षरमणीनामग्रहे Am.S.83
apprehension,  perception
an organ or instrument of apprehension
tenacity,  perseverance
purpose,  design
favour,  patronage.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

९,  अङ्क,  अन्तर,  अम्बुजासन,  उपेन्द्र,  ऋद्धि,  कपाट,  कवाट,  कवि,  कूप,  केशव,  क्षत, खग,  खचर,  खेगामी,  खेचर,  गम्भीर,  गाम्भीर,  गो,  ग्रह,  छिद्र,  तामिस्र,  तार्क्ष्यध्वज,  दिविसद्,  दुर्गा,  द्वार,  नन्द,  नभोग,  नव,  निधान,  निधि,  पट,  पदार्थ,  बल,  बिल,  मिति,  यन्त्र,  रत्न,  रन्ध्र,  लब्ध,  लब्धि,  वट,  विल,  विवर,  शुषिर,  सुषिर,  हरि

Bopp

Latin

 ग्रह m. (r. ग्रह् s. अ)
1) actio prehendendi. RAGH. 10. 48.
2) solis et lunae eclipsis (v. राहु).
3) cognomen Râhûs.
RAGH. 12. 28.
4) planeta. SU. 2. 25. N. 13. 24.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

अरिष्ट
क्ली
अरिष्ट,  ग्रह,  काक,  निम्ब,  क्षेम
अरिष्टं ग्रहमित्युक्तमरिष्टो बृषभासुरः ।
काकनिम्बावरिष्टौ चारिष्टं क्षेममिहेरितम् ॥ ३५ ॥
verse 1.1.1.35
page 0003

Indian Epigraphical Glossary

English

 graha (IE 7-1-2),  ‘nine’.
(IA 21),  seizure
 cf. go-graha,  cattle-lifting.
Cf. sūrya-graha (EI 24),  an eclipse of the sun.

Lanman

English

 gráha,  m. seizure (with a claw,  i. e.),  bite.
[√grah.]

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  ग्रह्
मूलधातुः:
   ग्रह
धात्वर्थः:
  उपादाने
गणः:
  क्र्यादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  गृह्णाति-गृह्णीते

धातुप्रदीपः

Sanskrit

ग्रहँ ग्रह  उपादाने 
- गृह्णाति गृह्णीते  जग्राह जगृहे  जगृहिव जगृहिवहे  ग्रहीता  ग्रहीष्यति ग्रहीष्यते  अग्रहीत् अग्रहीष्ट  अग्रहीढ्वम् अग्रहीध्वम् अग्रहीष्ट  जिघृक्षति जिघृक्षते  जरीगृह्यते  ग्रहीतुम्  गृहीतम्  गृहीतिः  ग्रहः  उद्ग्राहः  ज्योतिषि ग्रहः  जलचरे ग्राहः  गृहम्  ग्राही  64

Sanskrit Tibetan

Tibetan

bgegs
१) प्रतिबन्ध २) विघ्न ३) विबन्ध ४) ग्रह ५)

bsgyur thabs
ग्रह

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
ज्योतिष्काः पञ्च चन्द्रार्कग्रहनक्षत्रतारकाः ।
-wordlist-
 
ज्योतिष्क (पुं),  चन्द्र (पुं),  अर्क (पुं),  ग्रह (पुं),  नक्षत्र (पुं),  तारक (पुं)

--source--
 
नक्षत्रं तारका ताराज्योतिषी भमुडु ग्रहः ॥ १०७ ॥
धिष्ण्यमृक्षमथाश्विन्यश्वकिनी दस्रदेवता ।
अश्वयुग्वालिनी चाथ भरणी यमदेवता ॥ १०८ ॥
-wordlist-
 
नक्षत्र (क्ली),  तारका (त्रि),  तारा (पुंस्त्री),  ज्योतिस् (क्ली),  भ (क्ली),  उडु (स्त्रीक्ली),  ग्रह (पुं),  धिष्ण्य (क्ली),  ऋक्ष (क्ली),  अश्विनी (स्त्री),  अश्वकिनी (स्त्री),  दस्रदेवता (स्त्री),  अश्वयुज् (स्त्री),  बालिनी (स्त्री),  भरणी (स्त्री),  यमदेवता (स्त्री)

--source--
 
रक्ष्णस्त्राणे ग्रहो ग्राहे व्यधो वेधे क्षये क्षिया ।
-wordlist-
 
रक्ष्ण (पुं),  त्राण (क्ली),  ग्रह (पुं),  ग्राह (पुं),  व्यध (पुं),  वेध (पुं),  क्षय (पुं),  क्षिया (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ग्रह
ग्रह,  सूर्याभिनिवेष,  भूताभिनिवेशे
ग्रहशब्दः सूर्यादिषु भूतादिष्वभिनिवेशे च ॥ ८४१ ॥
verse 5.1.1.841
page 0096

Mahabharata

English

graha^1,  mostly pl. (ºāḥ) (“planets”). I,  66 (ºnakshatratārāṇāṃ),  7677 (candrādityau gºās tārā nakshatrāṇi)
 II,  304
 III,  842 (sg.,  prapatan…kshīṇapuṇya iva grahaḥ),  2555 (ºā na viparītāḥ),  8674,  10906,  12550 (ºnakshatraiḥ),  14340,  14368 (ºāḥ sopagrahāḥ),  14558,  15813 (ºnakshatraº),  16198 (ºnakshatratārābhiḥ),  16285 (vṛtau…candrasūryau gºairiva)
 IV,  48 (ºāṇāṃ daśamaṃ,  said of Arjuna,  the ordinary number being nine),  1606
 V,  1148 (tāpyate…nakshatrāṇi gºair iva),  3504,  4842 (sg.,  Citrāṃ pīḍayate grahaḥ,  i.e. Mahāpātākhya,  Nīl.),  7322 (ºān ashtāv iva),  7626 (iva)
 VI,  404 (candrādityau grahās tathā),  637 (sampetur divi sapta mahāgrahāḥ),  3216 (sūryo grahair iva samāvṛtaḥ),  3304 (ºair dyaur iva saṃvṛtā),  4399 (ºnakshatraśabalā dyaur iva),  4436 (candramā yukto dīptair iva mahāgrahaiḥ),  4566 (dudruvuḥ …grahāḥ pañca raviṃ yathā),  4567 (pīḍitaḥ…yathā yugakshaye ghore candramāḥ pañcabhir grahaiḥ)
 VII,  1031 (somaṃ grahagaṇānvitaṃ),  2856 (ºnakshatra-somānāṃ),  3455,  4828,  5636 (pīḍayan…prajāsaṃharaṇe,  rājan,  somaṃ sapta grahā iva),  5691 (dyaur iva grahaiḥ),  6902 (dyaur iva… grahakīrṇā yugakshaye),  7212 (dyaur iva…pahaiḥ kīrṇā yugakshaye),  7538 (dyaur iva grahaiḥ),  9603 (sarvair grahair gṛhītān)
 VIII,  170 (grahāv iva),  662 (do.),  †690 (vikaco yathā grahaḥ) †813 (arka-candra-graha-pāvaka-tvishaṃ),  1479 (became the anukarsha of Śiva's chariot),  1485 (ºnakshatra-tārābhiḥ…nabhastalaṃ),  1707 (sapta mahāgrahāḥ),  †4904 (dyaur grahair amalapradīptaiḥ)
 IX,  1363 (iva),  2513 (came to the investiture of Skanda)
 X,  25 (ºnakshatra-tārābhiḥ),  290 (sārkendu-gº-nakshatrāṃ dyāṃ)
 XI,  796 (iva)
 XII,  909 (krūragrahābhiśamanaṃ),  1600 (vṛtaś candra iva grahaiḥ),  3271 (sg.,  nakshatrāṇām iva grahaḥ),  3399,  6133,  10047,  10312
 XIII,  625,  665 (sg.,  said of Mandara),  669 (do.),  670 (do.),  913 (ºāṇāṃ Sūrya ucyate,  sc. Śiva),  988,  1089,  4201,  †7386 (ºnakshatratārāḥ,  identif. with Kṛshṇa),  7499 (identif. with Śiva),  7584 (ºāṇām abhipūjanaṃ),  7660
 XIV,  1175 (Sūryo grahāṇām adhipaḥ),  1430,  2674 (iva)
 XVI,  48
 XVIII,  217. do. (sg.) of special planets:-Budha: VIII,  †4943 (Somasya putraḥ). Śanaiścara: III,  16171 (Śº)
 V,  4840 (Śº)
 IX,  805 (Śº). Śukra: I,  2606 (Śukraḥ Kavisutaḥ). Śveta: V,  1376 (Śº)
 VI,  79 (Śº),  83 (Śº). Rāhu: I,  1267,  2676 (grahan tu sushuve yan tu Siṃhikā arkendumardanaṃ),  6771 (grastaḥ…graheṇeva parvakāle divākaraḥ)
 VI,  86 (parushagrahaḥ),  480 (only B.),  482 (Svarbhānuḥ)
 XIII,  1151 (identif. with Śiva,  1000 names^2),  6230 (“eclipse, ” PCR.)
 XIV,  892 (agacchad bhānumantam iva grahaḥ).

graha^2 sg. and pl. (ºāḥ) (“sickness demons”): III,  14479 (sg. = Skandāpasmāra),  14480 (Śakunigrahaḥ,  Pūtanāgrahaṃ),  14482 (sg. Raivataḥ),  14483 (sg. = do.),  14485 (sumahāgrahāḥ,  i.e. the Kumāras and the Kumarīs),  14490 (ashṭādaśa),  14496 (mahāgrahāḥ),  14497 (pl. Skandagrahāḥ),  14501 (Devagºṃ),  14502 (Pitṛgºḥ),  14503 (Siddhagºḥ),  14504 (Rākshasagºḥ),  14505 (ºo Gāndharvaḥ),  14506 (ºaḥ Paiśācaḥ),  14507 (Yakshagºḥ),  14510 (trividho grahaḥ),  14511 (ºtulyo bhavet jvaraḥ),  14512 (pl.),  14513 (ºoddeśaḥ),  14564 (Rākshaso grahaḥ)
 XI,  109 (pl.)
 XII,  5677 (bālagrahanipīḍitaḥ)
 XIII,  752b (pl.).

graha^3,  pl. (ºāḥ) = Śiva (1000 names^1).

Vedic Reference

English

 Graha (‘seizing’) is a term applied to the sun in the Śata-
patha Brāhmaṇa, ^1 most probably not in the later sense of
‘planet, ’ but to denote a power exercising magical influence.^2
The sense of ‘planet’ seems first to occur in the later literature, 
as in the Maitrāyaṇī Upaniṣad.^3 The question whether the
planets were known to the Vedic Indians is involved in
obscurity. Oldenberg^4 recognizes them in the Ādityas,  whose
number is,  he believes,  seven
 sun,  moon,  and the five planets.
But this view,  though it cannot be said to be impossible or even
unlikely,  is not susceptible of proof,  and has been rejected by
Hillebrandt, ^5 Pischel, ^6 von Schroeder, ^7 Macdonell, ^8 and Bloom-
field, ^9 among others. Hillebrandt^10 sees the planets in the five
Adhvaryus mentioned in the Rigveda, ^11 but this is a mere con-
jecture. The five bulls (ukṣāṇaḥ) in another passage of the
Rigveda^12 have received a similar interpretation with equal
uncertainty, ^13 and Durga,  in his commentary on the Nirukta, ^14
even explains the term bhūmija,  ‘earth-born, ’ which is only men-
tioned by Yāska,  as meaning the planet Mars.^15 Thibaut, ^16
who is generally sceptical as to the mention of planets in the
Veda,  thinks that Bṛhaspati there refers to Jupiter
 but this is
extremely improbable,  though in the Taittirīya Saṃhitā^17
Bṛhaspati is made the regent of Tiṣya. A reference to the
planets is much more probable in the seven suns (sapta sūryāḥ)
of the late Taittirīya Āraṇyaka.^18 On the other hand,  Ludwig's
efforts to find the five planets with the sun,  the moon,  and the
twenty-seven Nakṣatras (lunar mansions) in the Rigveda,  as
corresponding to the number thirty-four used in connexion with
light^19 (jyotis) and the ribs of the sacrificial horse, ^20 is far-
fetched. See also Śukra,  Manthin,  Vena.
1) iv. 6,  5,  1.
2) St. Petersburg Dictionary,  s.v.
Eggeling,  Sacred Books of the East,  26, 
432,  n. 2.
3) vi. 16. See Weber,  Indian Litera-
ture,  98,  n.
4) Religion des Veda,  185 et seq.
 Zeit-
schrift der Deutschen Morgenländischen
Gesellschaft,  50,  56 et seq.
5) Vedische Mythologie,  3,  102 et seq.
6) Göttingische Gelehrte Anxeigen,  1895.
447.
7) Vienna Oriental Journal,  9,  109.
8) Vedic Mythology,  p. 44.
9) Religion of the Veda,  133 et seq.
10) Vedische Mythologie,  3,  423.
11) iii. 7,  7.
12) i. 105,  10. Cf. also i. 105,  16,  with
Oldenberg's note.
13) Hopkins,  Journal of the American
Oriental Society,  24,  36.
14) i. 14.
15) See Weber,  Jyotiṣa,  10,  n. 2.
16) Astronomie,  Astrologie,  und Mathe-
matik,  6.
17) iv. 4 10,  1. Cf. Macdonell,  Vedic
Mythology,  pp. 102-104.
18) i. 7. See on them Weber,  Omina
und Portenta,  339
 Indische Studien,  2, 
238
 9,  363
 10,  240,  271
 Jyotiṣa,  10
Rāmāyaṇa,  28,  n. 2.
19) x. 55,  3.
20) i. 162,  18.
Cf. Ludwig,  Translation of the Rig-
veda,  3,  183 et seq.
 Zimmer,  Altin-
disches Leben,  354 et seq.
 Max Müller, 
Ṛgveda,  iv. 2,  xxx. et seq.
 Whitney, 
Oriental and Linguistic Essays,  2,  412,  n.
Journal of the American Oriental Society
16,  lxxxviii.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  ग्रहः
Root:  ग्रह
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ house
⇒ booty
⇒ spoil
⇒ grasp
⇒ seizer
⇒ effort
⇒ favour
⇒ taking
⇒ planet
⇒ seizing
⇒ holding
⇒ robbing
⇒ eclipse
⇒ seizure
⇒ spoonful
⇒ ladleful
⇒ tenacity
⇒ choosing
⇒ stealing
⇒ receiving
⇒ taking up
⇒ reception
⇒ employing
⇒ obtaining
⇒ crocodile
⇒ mentioning
⇒ perception
⇒ perceiving
⇒ recognising
⇒ imprisoning
⇒ obstructing
⇒ number nine
⇒ apprehension
⇒ imprisonment
⇒ keeping back
⇒ understanding
⇒ insisting upon
⇒ laying hold of
⇒ anything seized
⇒ perseverance in
⇒ rAhu or the dragon's head
⇒ seizure of the sun and moon
⇒ beginning of any piece of music
⇒ place of a planet in the fixed zodiac
⇒ middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used
⇒ as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel
⇒ any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid out of a larger vessel
⇒ any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man
Shloka(s): 
3|3|237|1 ► दलेऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 3|3|237|1 ⇢ ग्रहः (ग्रह) (पुं) ⇒ house, booty, spoil, grasp, seizer, effort, favour, taking, planet, seizing, holding, robbing, eclipse, seizure, spoonful, ladleful, tenacity, choosing, stealing, receiving, taking up, reception, employing, obtaining, crocodile, mentioning, perception, perceiving, recognising, imprisoning, obstructing, number nine, apprehension, imprisonment, keeping back, understanding, insisting upon, laying hold of, anything seized, perseverance in, rAhu or the dragon's head, seizure of the sun and moon, beginning of any piece of music, place of a planet in the fixed zodiac, middle of a bow or that part which is grasped when the bow is used, as much as can be taken with a ladle or spoon out of a larger vessel, any ladle or vessel employed for taking up a portion of fluid out of a larger vessel, any state which proceeds from magical influences and takes possession of the whole man
Related word(s): 
जातिः ➡ ग्रहः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सूर्यपार्श्वस्थः
गुण-गुणी-भावः ➡ ग्रहणम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ग्रह,  ग ञ ग्रहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
 (क्य्रां-उभं-सकं-सेट् ।) ग ञ,  गृह्णाति गृह्णीते । इतिदुर्गादासः ॥

 ग्रह,  ऊ कि आदाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-पक्षे भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) ऊ,  अग्रहीत्अघ्राक्षीत् । कि,  ग्राहयति ग्रहति । एष ह्वादि-रेव मन्यते तत्राप्यात्मनेपदी एव । इति दुर्गा-दासः ॥

 ग्रहः,  पुं,
   (गृह्णाति गतिविशेषानिति । यद्वा, गृह्णाति फलदातृत्वेन जीवानिति । ग्रह् +“विभाषा ग्रहः ।” ३ । १ । १४३ । इति पक्षेअच् ।) सूर्य्यादिनव । यथा । रविसोममङ्गल-बुधबृहस्पतिशुक्रशनिराहुकेतवः । (यदुक्तम्,  --“सूर्य्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः ।शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति नव ग्रहाः ॥
”“लोकानद्रीन् स्वरान् धातून् मुनीन् द्बीपान्ग्रहानपि ।समिधः सप्त सङ्ख्याताः सप्तजिह्वा हविर्भुजः ॥
”इत्यनेन ग्रहाणां यत् सप्तत्वमुक्तं तत् वराह-मतानुसारेणेत्यवधेयम् । एतेन राहुकेत्वोर्ग्रहत्वंसर्व्वे नाद्रियन्ते इति सूचितम् ॥
) तेषामष्टधागतिर्यथा । वक्रा १ अतिवक्रा २ कुटिला ३मन्दा ४ मन्दतरा ५ समा ६ शीघ्रा ७ शीघ्र-तरा ८ । इति ज्योतिषम् ॥
 तेषां ध्यानानि यथा ।तत्र सूर्य्यस्य ध्यानम् ।“क्षत्त्रियं काश्यपं रक्तं कालिङ्गं द्वादशाङ्गुलम् ।पद्महस्तद्वयं पूर्व्वाननं सप्ताश्ववाहनम् ॥
शिवाधिदैवतं सूर्य्यं वह्निप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
सोमस्य ध्यानम् ।“सामुद्रं वैश्यमात्रेयं हस्तमात्रं सिताम्बरम् ।श्वेतं द्विबाहुं वरदं दक्षिणं सगदेतरम् ॥
दशाश्वं श्वेतपद्मस्थं विचिन्त्योमाधिदैवतम् ।जलप्रत्यधिदैवञ्च सूर्य्यास्यमाह्वयेत्तथा ॥
” * ॥
मङ्गलस्य ध्यानम् ।“आवन्त्यं क्षत्त्रियं रक्तं मेषस्थं चतुरङ्गुलम् ।आरक्तमाल्यवसनं भारद्बाजं चतुर्भुजम् ॥
दक्षिणोर्द्ध्वक्रमाच्छक्तिवराभयगदाकरम् ।आदित्याभिमुखं देवं तद्वदेव समाह्वयेत् ॥
स्कन्दाधिदैवतं भौमं क्षितिप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
बुधस्य ध्यानम् ।“मागधं द्व्यङ्गुलात्रेयं वैश्यं पीतं चतुर्भुजम् ।वामोर्द्ध्वक्रमतश्चर्म्मगदावरदखड्गिनम् ॥
सूर्य्यास्यं सिंहगं सौम्यं पीतवस्त्रं तथाह्वयेत् ।नारायणाधिदैवञ्च विष्णुप्रत्यधिदैवतमे ॥
” * ॥
बृहस्पतेः ध्यानम् ।“द्बिजमाङ्गिरसं पीतं सैन्धवञ्च षडङ्गुलम् ।ध्यात्वा पीताम्बरं जीवं सरोजस्थं चतुर्भुजम् ॥
दक्षोर्द्ध्वादक्षवरदकरकादण्डमाह्वयेत् ।ब्रह्माधिदैवं सूर्य्यास्यमिन्द्रप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
शुक्रस्य ध्यानम् ।“शुक्रं भोजकटं विप्रं भार्गवञ्च नवाङ्गुलम् ।पद्मस्थमाह्वयेत् सूर्य्यमुखं श्वेतं चतुर्भुजम् ॥
सदाक्षवरकरकादण्डहस्तं सिताम्बरम् ।शक्राधिदैवतं ध्यायेत् शचीप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
शनेर्ध्यानम् ।“सौराष्ट्रं काश्यपं शूद्रं सूर्य्यास्यं चतुरङ्गुलम् ।कृष्णं कृष्णाम्बरं गृध्रगतं सौरिं चतुर्भुजम् ॥
तद्वद्बाणवरं शूलंधनुर्हस्तं समाह्वयेत् ।यमाधिदैवतं प्राजापतिप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
राहोर्ध्यानम् ।“राहुं मलयजं शूद्रं पैठीनं द्वादशाङ्गुलम् ।कृष्णं कृष्णाम्बरं सिंहासनं ध्यात्वा तथाह्वयेत् ।चतुर्ब्बाहुं खड्गवरशूलचर्म्मकरन्तथा ।कालाधिदैव सूर्य्यास्यं सर्पप्रत्यधिदैवतम् ॥
” * ॥
केतूनां ध्यानम् ।“कौशद्वीपं केतुगणं जैमिनीयं षडङ्गुलम् ।धूम्रं गृध्रगतं शूद्रमाह्वयेद्विकृताननम् ॥
सूर्य्यास्यं धूम्रवसनं वरदं गदिनं तथा ।चित्रगुप्ताधिदैवञ्च ब्रह्मप्रत्यधिदैवतम् ॥
”इति ग्रहयागतत्त्वम् ॥
तेषां कामरूपे स्थानानि ध्यानमन्त्रादिश्च यथा, “पूर्व्वं सुमदनायास्तु ब्रह्मक्षेत्रस्य पश्चिमे ।महाक्षेत्रं यत्र देव आदित्यः सततं स्थितः ॥
भैरवस्य हितार्थाय यदा सर्व्वे सुराः स्थिताः ।कामरूपे महापीठे ब्रह्मेन्द्रवरुणादयः ॥
तदा तत्त्वाह्वये शैले श्रीसूर्य्योऽपि व्यवस्थितः ।त्रिस्रोता नाम तस्यास्ति नदी पूर्व्वदिशि स्थिता ॥
कापोतं करणं पश्चाद्यस्य कुण्डद्वयं स्थितम् ।कापोतकुण्डे विधिवत् स्नात्वा करणकुण्डके ॥
तत्त्वाचलं समारुह्य संपूज्य च दिवाकरम् ।सकृदेव नरो याति भास्करस्य गृहं प्रति ॥
सूर्य्यरश्मिसमुद्भूत ! कापोत ! करणामृत ! ।पुण्यतोय ! महाघोरं पापं कापोत ! मे हर ! ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण स्नात्वा कापोतपुष्करे ।करणं समुपस्पृश्य तत्त्वशैले रविं यजेत् ॥
त्रिविधं ब्रह्मबीजन्तु सहस्रपदमन्ततः ।रश्मयेति चतुर्थ्यन्तं देवतायाः शुचेस्ततः ॥
अङ्गबीजमिदं प्रोक्तमादित्यस्यातिकामदम् ॥
”ध्यानं यथा,  --“पद्मासनः पद्मकरः पद्मगर्भसमद्युतिः ।सप्ताश्वः सप्तरज्जुश्च द्विभुजो भास्करः सदा ॥
वर्त्त्लं मण्डलं चास्य अष्टपत्रसमन्वितम् ।अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीनान्तु हृदादीनां तथा च षट् ॥
अङ्गमन्त्रेण संयुक्त उपान्त्यो वह्निसंयुतः ।सर्व्वन्यासे समुद्दिष्टो मन्त्रः सर्व्वफलप्रदः ॥
हृच्छिरस्तु शिखावर्ष्मनेत्रास्योदरपृष्ठतः ।वाह्वोः पाण्योर्ज्जङ्घयोस्तु पादयोश्चापि विन्यसेत् ॥
जघने तु समस्तानि क्रमान्मन्त्राक्षराणि तु ।क्रमश्चोत्तरतन्त्रोक्तः पूजनेऽस्य प्रकीर्त्तितः ॥
विसर्ज्जनं तथैशान्यां विद्याद्या दलशक्तयः ।निर्म्माल्यधृगुग्रचण्डो माठराद्यास्तु पार्ष्णयः ॥
बीजमुत्तरतन्त्रस्य पूर्व्वतः प्रतिपादितम् ।अनेन विधिना तत्र पूजयित्वा सुरोत्तमम् ॥
स कामानखिलान् प्राप्य इह लोके स उत्तमः ।सुखी शेषे ततो गच्छेद्भास्करस्यालयं प्रति ॥
 १ ॥
”इति कालिकापुराणे ८० अध्यायः ॥
“पूर्व्वं वायुगिरेः शैलश्चन्द्रकूट इति स्मृतः ।त्रिकोणस्ताम्रसंकाशस्तदूर्द्ध्वे चन्द्रमण्डलम् ॥
द्बितीयवर्गस्याद्यन्तु विन्द्बिन्दुभ्यामलङ्कृतम् ।चन्द्रबीजमिति प्रोक्तं तेन चन्द्रं प्रपूजयेत् ॥
अद्यापि प्रतिदर्शे तु पर्व्वतं तं निशापतिः ।प्रदक्षिणीकरोत्येव दशभिश्चाश्वभिर्युतः ॥
तस्यैव पूर्व्वभागे तु सोमकुण्डाह्वयं सरः ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च नरः कैवल्यमश्नुते ॥
स्वर्गादवभृतश्चन्द्रः कामाख्यासेवने यदा ।तदा तद्रश्मिसङ्घातनिःसृतास्तोयराशयः ॥
तैस्तोयैर्व्वासवः कुण्डमकरोदिन्द्रचन्द्रयोः ।मध्ये पुण्यतमस्थाने स्वयं ब्रह्मशिलोपरि ॥
चन्द्ररश्मिसमुद्भूतचन्द्रकुण्ड महोदधे ।सुधास्रवण साह्वाद त्वं चन्द्र कलुषं हर ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण यः स्नात्वा चन्द्रपाथसि ।चन्द्रकूटं समारुह्य पूजयेद्यस्तु तं नरः ॥
अविच्छिन्ना सन्ततिस्तु सुकान्ता तस्य जायते ।परत्र चन्द्रभवनं भित्त्वा याति परं पदम् ॥
”ध्यानं यथा,  --“श्वेतः श्वेताम्बरधरो दशाश्वो हेमभूषितः ।गदापाणिर्द्विबाहुश्च स्मर्त्तव्यो वरदः शशी ॥
 २ ॥
पूर्व्वस्यां कर्पटाख्यात्तु शैलाच्चित्र इति स्मृतः ।यः पूर्व्वभागप्रान्तोऽभूद्दिश्याग्नेय्यां व्यवस्थितः ॥
पीठस्य ब्राह्मग्रावस्तु अर्ब्बाक् पर्व्वत उच्यते ।तस्मिन् वसन्ति सततं ग्रहा राजन् ! यथेच्छया ॥
तत्र तान् पूजयेद्यस्तु स नाप्नोत्यापदं क्वचित् ।रूपं मन्त्रञ्च सूर्य्यस्य चन्द्रस्य प्रतिपादितम् ।सप्तानामितरेषान्तु मन्त्रं रूषं शृणुष्व मे ॥
रक्ताम्बरधरः शूली शक्तिमांश्च गदाधरः ।चतुर्भुजो मेषरथो वरदो मङ्गलो मतः ॥
 ३ ॥
पीताम्बवधरः शूली पीतमाल्यानुलेपनः ।खड्गचर्म्मगदापाणिः सिं हस्थो वरदो बुधः ॥
 ४ ॥
स्वर्णगौरः पीतवासाः स्वर्णपङ्कजसंस्थितः ।मालां कमण्डलुं दण्डं वामेन वरदायकम् ॥
चतुर्भुजं सुसम्बद्धं चिन्तयेंद्देवतीर्थकम् ।सव्वैर्दवगणैर्नित्यं नम्यमानं मनोहरम् ॥
 ५ ॥
शुक्लवस्त्रं शुक्लवर्णं शङ्खनागोपरिस्थितम् ।चतुर्भुजं चाक्षमालां पुस्तकञ्च वराभये ॥
क्रमाद्दक्षिणवामाभ्यां धत्ते दैत्यगुरुः सदा ॥
 ६ ॥
इन्द्रनीलनिभः शूली वरदो गृध्रवाहनः ।पाशबाणासनधरो ध्यातव्योऽर्कसुतः सदा ॥
 ७ ॥
कामदेवस्य बीजन्तु मन्त्रं भौमस्य कीर्त्तितम् । मं ।दुर्गाया नेत्रबीजस्य यत्तु मध्याक्षरं शुभम् ।तन्मन्त्रं शशिपुत्त्रस्य सर्व्वकामफलप्रदम् ॥
 बु ॥
भकारपञ्चमो यस्तु चतुर्थस्वरसंयुतः ।गणेशबीजं तदिदं गुरोर्म्मन्त्रं प्रकीर्त्तितम् ॥
 बृ ॥
बिन्द्बिन्दुसंयुतञ्चापि पूर्व्ववर्णद्बयं पुनः ।सप्तमस्वरसंयुक्तो भकारस्वादिरन्तरम् ॥
प्रान्तवर्गाद्यक्षरन्तु बिन्द्विन्दुभ्यां समन्वितम् ।भवेंच्छुक्रस्य बीजन्तु सर्व्वकामसमृद्धिदम् ॥
 शु ॥
प्रान्तवर्गाद्यक्षरन्तु चन्द्रबिन्दुसमन्वितम् ।आद्यमन्त्यस्वरोपेतं तदेवेन्द्वादिसंयुतम् ।शनैश्चरस्य मन्त्रोऽयं सर्व्वदोषविनाशनः ॥
 श ॥
बिन्दुचन्द्रसमायुक्तं नामाद्यक्षर एव वा ।तेषां सर्व्वग्रहाणां वै मन्त्रसङ्घः प्रकीर्त्तितः ॥
शान्तिके पौष्टिके कृत्ये एभिर्मन्त्रैर्ग्रहानिमान् ।पूजयेत् सर्ब्बदा धीरो भूतिकामो महामतिः ॥
वरदाभयहस्तश्च खड्गचर्म्मधरस्तथा ।सिंहासनगतः कृष्णो राहुधींरैः प्रचक्ष्यते ॥
 ८ ॥
धूम्रवर्णो विशालाक्षः पुच्छरूपी चतुर्भुजः ।खड्गचर्म्मगदाबाणपाणिः केतुः शवासनः ॥
 ९ ॥
उपान्तादिद्वादशेन स्वरेण सहितः पुनः ।उपान्तपञ्चमेनेन्दुबिन्दुभ्यां सहितावुभौ ॥
मन्त्रोऽयमनुलोमेन राहोः केतोर्विलोमतः ।आद्याक्षरं बिन्दुमद्वा मन्त्रमुक्तं तथैतयोः ॥
 रा । केएवं चित्रे शैलवरे पूजयित्वा नवग्रहान् ।अभीष्टान् लभते कामान्नरः शान्तिं तथोत्तमाम् ॥
”इति कालिकापुराणे ८१ अध्यायः ॥
 * ॥
(अथ ग्रहयुत्यधिकारो यथा,  --“ताराग्रहाणामन्योन्यं स्यातां युद्धसमागमौ ।समागमः शशाङ्केन सूर्य्येणास्तमनं सह ॥
शीघ्रे मन्दाधिकेऽतीतः संयोगो भवितान्यथा ।द्बयोः प्राग्यायिनोरेवं वक्रिणोस्तु विपर्य्ययात् ॥
प्राग्यायिन्यधिकेऽतीतो वक्रिण्येष्यः समागमः ॥
ग्रहान्तरकलाः स्वस्वभुक्तिलिप्तासमाहताः ।भुक्यन्तरेण विभजेदनुलोमविलोमयोः ॥
द्बयोर्वक्रिण्यथैकस्मिन् भुक्तियोगेन भाजयेत् ॥
लब्धं लिप्तादिकं शोध्यं गते देयं भविष्यति ।विपर्य्ययाद्वक्रगत्योरेकस्मिंस्तु धनव्ययौ ॥
समलिप्तौ भवेतां तौ ग्रहौ भगणसंस्थितौ ।विवरं तद्वदुद्धृत्य दिनादि फलमिष्यते ॥
कृत्वा दिनक्षपामानं तथा विक्षेपलिप्तिकाः ।नतोन्नतं साधयित्वा स्वकाल्लग्नवशात्तयोः ॥
विषुवच्छाययाभ्यस्ताद्विक्षेपाद् द्वादशोद्धृतात् ।फलं स्वनतनाडीघ्नं स्वदिनार्द्धविभाजितम् ॥
लब्धं प्राच्यामृणं सौम्याद्विक्षेपात् पश्चिमे धनम् ।दक्षिणे पाक्कपाले स्वं पश्चिमे तु तथा क्षयः ॥
सत्रिभग्रहजक्रान्तिभागघ्नाः क्षेपलिप्तिकाः ।विकलाः स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोर्भिन्नतुल्ययोः ॥
नक्षत्रग्रहयोगेषु ग्रहास्तोदयसाधने ।शृङ्गोन्नतौ तु चन्द्रस्य दृक्कर्म्मादाविदं स्मृतम् ॥
तात्कालिकौ पुनः कार्य्यौ विक्षेपौ च तयोस्ततः ।दिक् तुल्ये त्वन्तरं भेदे योगः शिष्टं ग्रहान्तरम् ॥
कुजार्किज्ञामरेज्यानां त्रिंशदर्द्धार्द्धवर्द्धिताः ।विष्कम्भाश्चन्द्रकक्षायां भृगोः षष्टिरुदाहृता ॥
त्रिचतुःकर्णयुक्त्याप्तास्ते द्विघ्नास्त्रिज्यया हताः ।स्फुटाः स्वकर्णास्तिथ्याप्ता भवेयुर्मानलिप्तिकाः ॥
छायाभूमौ विपर्य्यस्ते स्वच्छायाग्रे तु दर्शयेत् ।ग्रहः स्वदर्पणान्तस्थः शङ्ङ्क्वग्रे सम्प्रदृश्यते ॥
पञ्च हस्तोच्छ्रितौ शङ्कू यथादिग्भ्रमसंस्थितौ ।ग्रहान्तरेण विक्षिप्तावधो हस्तनिखातगौ ॥
छायाकर्णौ ततो दद्याच्छायाग्राच्छङ्कुमूर्द्धगौ ।छायाकर्णाग्रसंयोगे संस्थितस्य प्रदर्शयेत् ॥
स्वशङ्कमूर्द्धगौ व्याम्नि ग्रहौ दृक्तुल्यतामितौ ।उल्लेखं तारकास्पर्शाद्भेदे भेदः प्रकीर्त्त्यते ॥
युद्धशंमुविमर्द्दाख्यमंशुयोगे परस्परम् ।अंशादूनेऽपसव्याख्यं युद्धमेकोऽत्र चेदणुः ॥
समागमोऽंशादधिके भवतश्चेद्बलान्वितौ ।अपसव्ये जितो युद्धे पिहितोऽणुरदीप्तिमान् ॥
रूक्षो विवर्णो विध्वस्तो विजितो दक्षिणाश्रितः ।उदकस्थो दीप्तिमान् स्थूलो जयी याम्येपि योबली ॥
आसन्नावप्युभौ दीप्तौ भवतश्चेत् समागमः ।स्वल्पौ द्वावपि विध्वस्तौ भवेतां कूटविग्रहौ ॥
उदक्स्थो दक्षिणस्थो वा भार्गवः प्रायशो जयी ।शशाङ्केनैवमेतेषां कुर्य्यात् संयोगसाधनम् ॥
भावाभावायलोकानां कल्पनेयं प्रदर्शिता ।स्वमार्गगाः प्रवान्त्येते दूरमन्योन्यमाश्रिताः ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्ते ग्रहयुत्यधिकारः ॥
अथ ग्रहाणां राश्यधिपत्वकथनं ग्रहभावप्रकाशेयथा,  --“मेषवृश्चिकयोर्भौमः शुक्रो वृषतुलाभृतोः ।बुधः कन्यामिथुनयोः प्रोक्तः कर्कस्य चन्द्रमाः ॥
स्यान्मीनधन्विनोर्जीवः शनिर्मकरकुम्भयोः ।सिंहस्याधिपतिः सूर्य्यः कथितो गणकोत्तमैः ॥
”अथ ग्रहाणामुच्चनीचत्वकथनं तत्रैव यथा,  --“रवेर्मेषतुले प्रोक्ते चन्द्रस्य वृषवृश्चिकौ ।भौमस्य मृगकर्कौ च कन्यामीनौ बुधस्य तु ॥
जीवस्य कर्कमकरौ मीनकन्ये सितस्य च ।तुलामेषौ च मन्दस्य उच्चनीचाबुदाहृतौ ॥
”अथ ग्रहाणामन्योन्यं मित्रशात्रवमाह तत्रैव ।“रवीन्दुभौमगुरवो ज्ञशुक्रशनिराहवः ।स्वस्मिन् मित्राणि चत्वारि परस्मिन् शत्रवःस्मृताः ॥
राहुरव्योः परं वैरं गुरुभार्गरयोरपि ।हिमांशुबुधयोर्वैरं विवस्वन्मन्दयोरपि ॥
”अथ ग्रहाणां प्रभातादिकालज्ञानमाह तत्रैव, “प्रभातमिन्दुजगुरू मध्याह्नं रविभूमिजौ ।अपराह्णं भार्गवेन्दू सन्ध्या मन्दभुजङ्गमौ ॥
”अथ ग्रहाणां दृष्टिकथनं तत्रैव यथा,  --“तिर्य्यग्दृशौ बुधसितौ भौमार्कौ व्योमदर्शिनौ ।जीवेन्दू समदृष्टी च शनिराहू अधोदृशौ ॥
”अथ ग्रहाणां विचरणस्थानानि तत्रैव यथा,  --“भार्गवेन्दू जलचरौ ज्ञजीवौ ग्रामचारिणौ ।राहुक्षितिजमन्दार्कान् ब्रुवतेऽरण्यचारिणः ॥
”अथ ग्रहाणां पित्तादिधातुज्ञानमाह तत्रैव, “पित्तं प्रभाकरक्ष्माजौ श्लेष्मा भार्गवशीतगू ।ज्ञगुरू समधातू च पवनौ राहुमन्दगौ ॥
”अथ ग्रहाणां रसज्ञानमाह तत्रैव ।“कुजार्कौ कटुकौ जीवो मधुरस्तुवरो बुधः ।क्षाराम्लौ चन्द्रभृगुजौ तीक्ष्णौ सर्पार्कनन्दनौ ॥
”अथ ग्रहाणां धातुमूलादिचिन्ताज्ञानमाह ।“मन्देन्दूरगभौमाः स्युर्धातुः सवितृभार्गवौ ।मूलं जीवश्च सौम्यश्च जीवं प्राहुर्महाधियः ॥
”अथ ग्रहाणां पदज्ञानमाह तत्रैव ।“द्बिपदौ भार्गवगुरू भूपुत्त्रार्कौ चतुष्पदौ ।पक्षिणौ बुधशौरी च चन्द्रराहू सरीसृपौ ॥
”अथ ग्रहाणां जातिविशेषमाह ।“विप्रौ शुकगुरू क्षत्त्रौ कुजार्कौ शूद्र इन्दुजः ।इन्दर्वैश्यः स्मृतौ म्लेच्छौ सैहिकेयशनैश्चरौ ॥
”अथ ग्रहाणां देहादीनां स्वरूपमाह ।“स्थूल इन्दुः सितः षण्डः चतुरस्रौ कुजो भृगुः ।वर्त्तुलौ सोमधिषणौ दीर्घौ शनिभुजङ्गमौ ॥
”अथ ग्रहाणां वणस्वरूपमाह तत्रैव ।“रक्तवर्णः कुजः प्रोक्तो धिषणः कनकद्युतिः ।शुकपिच्छसमः सौम्यो गौरकान्तिरथोष्णगुः ॥
मन्दारस्यार्कपुष्पस्य समद्युतिरनुष्णगुः ।कविरत्यन्तधवलः फणी कृष्णः शनिस्तथा ॥
”ग्रहाणां धातुचिन्तामाह तत्रैव ।“शुक्रे चन्द्रे भवद्राप्यं बुधे स्वर्णमुदाहृतम् ।गुरौ रत्नयुतं हेम सूर्य्ये मौक्तिकमुच्यते ॥
भोमे त्रपुः शनौ लौहं राहावश्मानि कीर्चयेत् ।घातोर्विनिश्चये ज्ञाते विशेषः स्यादुदाहृतः ॥
शुक्रे चन्द्रे जलाधारो देवतावसतिर्गुरौ ।रवौ चतुष्पदाश्मानमिष्टकानिचयो बुधे ॥
भृगौ स्थानं कुजे प्रोक्तं शनिराहू च वाह्यभूः ।अमीभिर्हि बुकस्थाने नष्टभूमिं विलोकयेत् ॥
”अथ ग्रहाणां लिङ्गज्ञानमाह तत्रैव ।“जीवमङ्गलमार्त्तण्डानुशन्ति पुरुषान् बुधाः ।सोमसोमजमन्दा हि भृगुपुत्त्रास्तु योषितः ॥
”अथ ग्रहाणां वयोज्ञानमाह तत्रैव ।“युवा कुजः शिशुः सौम्यः शशिशुक्रौ च मध्यमौ ।मन्दमार्त्तण्डदेवेज्यफणिनः स्थविरा ग्रहाः ॥
”अथ ग्रहाणां प्रकृतिस्वरूपमाह तत्रैव ।“भौममन्दार्कमोगीन्द्राः प्रकृत्या दुःखदायकाः ।ज्ञगुरुश्वेतकिरणशुक्राः सुखकराः सदा ॥
”अथ ग्रहाणां राशिभोगकालनिरूपणं यदुक्तंज्योतिषे ।“रविर्मासं निशानाथः सपाददिवसद्वयम् ।पक्षत्रयं भूमिपुत्त्रो बुधोऽष्टादशवासरान् ॥
वर्षमेकं सुराचार्य्यश्चाष्टाविंशदिनं भृगुः ।शनिः सार्द्धद्वयं वर्षं स्वर्भानुः सार्द्धवत्सरम् ॥
”ग्रहाणां स्तुत्यादिकन्तु नवग्रहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)तेषां दशा तत्फलादि च दशाशब्दे गरुड-पुराणे ६० अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
अथ नवग्रहयागविधानादि यथा,  --याज्ञवल्क्य उवाच ।“श्रीकामः शान्तिकामो वा वृद्ध्यायुरभिचार-वान् ।ग्रहयज्ञं समं कुर्य्यात् ग्रहाश्चैते बुधैः स्मृताः ॥
सूर्य्यः सोमो मङ्गलश्च बुधश्चैव बृहस्पतिः ।शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुः कुर्य्यात् ग्रहांस्तथा ॥
ताम्रकात् स्फटिकाद्रक्तचन्दनात् स्वर्णकादुभौ ।रजतादयसः सीसात् कांस्यात् वर्णान् निबोधत ॥
रक्तः शुक्लस्तथा रक्तः पीतः पीतः सितोऽसितः ।कृष्णः कृष्णः क्रमाद्वर्णा द्रव्याणि मुनयस्ततः ॥
स्थापयेद्ग्रहवर्णानि होमार्थं प्रलिखेत् पटे ।सवर्णानि प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च ॥
गन्धाश्च वलयश्चैव धूपो देयश्च गुग्गुलुः ।कर्त्तव्यास्तत्र मन्त्रैश्च चरवः प्रतिदैवतम् ॥
आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्द्ध्वा दिवः ककुत् ।उद्वुध्यस्वेति जुहुयादृग्भिरेव यथाक्रमम् ॥
बृहस्पतेऽतियदर्य्यति सर्व्वेऽन्नात् परिस्रुतः ।शन्नो देवीस्ततः काण्डात् केतुं कृन्वन्निति क्रमात् ॥
अर्कः पलाशः स्वदिरश्चापामार्गोऽथ पिप्पलः ।औडम्बरः शमी दूर्व्वा कुशश्च समिधः क्रमात् ॥
होतव्या मधुसर्पिर्भ्यां दध्ना चैव समन्विताः ।गुडौदनं पायसञ्च हविष्यं क्षीरयष्टिकम् ॥
दध्योदनं हविः पूपान्मांसं चित्रान्नमेव च ।दद्याद्ग्रहक्रमादेतान् ग्रहेभ्यो भोजनं ततः ॥
घेनुः शङ्खस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा ।कृष्णा गौरायसश्छाग एता वै दक्षिणाः क्रमात् ॥
ग्रहाः पूज्याः सदा यस्माद्राज्यादि प्राप्यतेफलम् ॥
”इति गारुडे १०१ अध्यायः ॥
अथ वेदभेदे ग्रहादोनां मन्त्रभेदाः क्रमशः प्रदर्श्यन्ते ।ऋग्वेदिनाम् यजुर्व्वेदिनाम् सामवेदिनाम् अथर्व्ववेदिनाम्सूर्य्यस्य आकृष्णेण रजसा । १ । ३५ । २ आ कृष्णेण रजसा । वाः ३३ । ४३ उदु त्यं जातवेदसम् १ । १ । १ । ३ । ११**) बण्महांअसि १ । ३ । २ । ४ । ४ विषासहिं सहमानम् १७ । १ । १सोमस्य आप्यायस्व समेतु ते १ । ९१ । १६ इमं देवा असपत्नम् । वाः ९ । ४० सन्ते पयांसि । वाः १२ । ११३†) सोमं राजानम् १ । १ । २ । ५ । १ शक्रधूमं नक्षत्राणि ६ । १२८ । १मङ्गलस्य अग्निर्मूर्द्धा दिवः ८ । ४४ । १६ अग्निर्मूर्द्धा दिवः । वाः १५ । २० अग्निर्मूर्द्धा दिवः १ । १ । १ । ३ । ७ त्वया मन्यो सरथम् ४ । ३२ । १बुधस्य अग्ने विवस्वत् १ । ४४ । १ उद्बुध्यस्वाग्ने । वाः १५ । ५४ अग्ने विवस्वत् १ । १ । १ । ४ । ६ यद्राजानो विभजन्तः ३ । २९ । १बृहस्पतेः बृहस्पते परि दीया १० । १०३ । ४ बृहस्पते अतियदर्य्यः । वाः २६ । ३ बृहस्पते परि दीया २ । ९ । ३ । २ । १‡)बृहद्वयो हि । १ । १ । २ । ४ । ८ बृहस्पतिर्नः परिपातु ७ । ५१ । १शुक्रस्य शुक्रं ते अन्यत् ६ । ५८ । १ अन्नात् परिस्रुतः । वाः १९ । ७५ शुक्रं ते अन्यत् १ । १ । २ । ३ । ३ हिरण्यवर्णाः शुचयः १ । ३३ । १शनैश्चरस्य शन्नोदेवीरभीष्टये १० । ९ । ४ शन्नो देवीरभीष्टये । वाः ३६ । १२ शन्नो देवीरभीष्टये १ । १ । १ । ३ । १३ सहस्रबाहुः पुरुषः १९ । ६ । १राहोः कया नश्चित्रः ४ । ३१ । १ काण्डात् काण्डात् । वाः १३ । २० कया नश्चित्रः १ । २ । २ । ३ । ५ दिव्यं चित्रमृतुघाःकेतोः केतुं कृण्वन्नकेतवे १ । ६ । ३ केतुं कृण्वन्नकेतवे । वाः २९ । ३७ केतुं कृण्वन्नकेतवे २ । ६ । ३ । १२ । ३ यस्ते पृथुः स्तनयित्नुः ७ । ११ । १सूर्य्यादिदेवेश्वरस्य आ वो राजानम् ४ । ३ । १ त्र्यम्बकं यजामहे । वाः ३ । ६० आ वो राजानम् १ । १ । २ । २ । ७ मानो विदन् विव्याधिनः १ । १९ । १सोमाधिदेवो-मायाः गौरीर्म्मिमाय १ । १६४ । ४१ श्रीश्चते लक्ष्मीश्च । वाः ३१ । २२ आपो हि ष्ठा २ । ९ । २ । १० । १ आपो हि ष्ठा १ । ५ । १कुजाधिदेव-स्कन्दस्य कुमारं माता ५ । २ । १ यदक्रन्दः प्रथमम् । वाः २९ । २२ स्योना पृथिवि । वाः ३५ । २१ अग्निरिव मन्यो त्विषितः ४ । ३१ । २बुधाधिदेवहरेः इदं विष्णुर्विचक्रमे १ । २२ । १७ विष्णोरराटमसि । वाः ५ । २१ इदं विष्णुर्विचक्रमे १ । ३ । १ । ३ । ९ प्र तद्विष्णुः स्तवते ७ । २६ । २जीवाधिदेव-ब्रह्मणः त्वमित् सप्रथाः ८ । ६० । ५ आ ब्रह्मन् ब्राह्मणः । वाः २२ । २२ त्वमित् सप्रथाः १ । १ । १ । ४ । ८ ब्रह्म जज्ञानम् ४ । १ । १शुक्राधिदेवेन्द्रस्य इन्द्रं वो विश्वतः १ । ७ । १० सजोषा इन्द्रः । वाः ७ । ३७ इन्द्रमित् देवतातये १ । ३ । २ । १ । ७ इन्द्रेमं प्रतरम् ६ । ५ । २शन्यधिदेवयमस्य यमाय सोमं सुनुत १० । १४ । १३ यमाय त्वाङ्गिरस्वते । वाः ३८ । ९ आयं गौः पृश्निः २ । ६ । १ । ११ । १ यः प्रथमं प्रवतमाससाद ६ । २८ । ३राह्वधिदेव-कालस्य ब्रह्म जज्ञानम् । वाः । १३ । ३ कार्षिरसि समुद्रस्य । वाः ६ । २८ ब्रह्म जज्ञानम् । १ । ४ । १ । ३ । ९ रोहितः कालः १३ । २ । ३९केत्वधिदेव-चित्रगुप्तस्य उषो वाजं हि १ । ४८ । ११ चित्रावसो स्वस्ति । वाः ३ । १८ चित्र इच्छिशोः १ । १ । २ । २ । २ । आज्ञातं यदनाज्ञातम्सूर्य्यप्रत्यधि-देवाग्नेः अग्निं दूतं वृणीमहे १ । १२ । १ अग्निं दूतं पुरोदधे । वाः २२ । १७ अग्निं दूतं वृणीमहे १ । १ । १ । १ । ३ समास्त्वाग्ने ऋतवः २ । ६ । १सोमप्रत्यधि-देवजलस्य अप्सु मे सोमः १ । २३ । २० आपो हि ष्ठा । वाः ११ । ५० उदुत्तमं वरुण पाशम् । वाः १२ । १२ शन्नो देवीरभीष्टये । वाः ३६ । १२कुजप्रत्यधि-देवक्षितेः स्योना पृथिवि १ । २२ । १५ स्योना पृथिवि । वाः ३५ । २१ पृथिव्यन्तरीक्षम् । तैः आः ७ । ७ । ३ भूमे मातर्निधेहि १२ । १ । ६३बुधप्रत्यधि-देवविष्णोः सहस्रशीर्षा पुरुषः १० । ९० । १ इदं विष्णुर्विचक्रमे । वाः ५ । १५ सहस्रशीर्षा पुरुषः । वाः ३१ । १ इदं विष्णुंर्विचक्रमे ७ । २६ । ४जीवप्रत्यधि-देवेन्द्रस्य इन्द्रायेदो मरुत्वते ९ । ६४ । २२ इन्द्र आसां नेता । वाः १७ । ४० इन्द्रायेन्दो १ । ५ । २ । ४ । ६ इन्द्र जुषस्व प्र वहा २ । ५ । १शुक्रप्रत्यधि-देवशच्याः उत्तापर्णे सुभगे १० । १४५ । २ अदित्यै रास्नासि । वाः १ । ३० एकाष्टका तपसे । अः ३ । १० । १२ प्रेतं पादौ १ । २७ । ४शनिप्रत्यधि-देवप्रजापतेः प्रजापते न त्वद् १० । १२१ । १० प्रजापते न त्वद् । वाः १० । २० प्रजापते न त्वद् । वाः १० । २० नक्तं जातास्योषधे १ । २३ । १राहुप्रत्यधि-देवसर्पाणाम् आयं गौः पृश्निः १० । १८९ । १ नमोऽस्तु सर्पेभ्यः । वाः १३ । ६ तवेन्द्रिद्रावमम् १ । ३ । २ । ३ । ८ शेरभक शेरभ २ । २४ । १केतुप्रत्यधि-देवब्रह्मणः ब्रह्म जज्ञानम् । वाः १३ । ३ ब्रह्म जज्ञानम् । वाः १३ । ३ एष ब्रह्मा य ऋत्विजः १ । ५ । २ । १ । २ ये दिशामन्तर्देशेभ्यः ४ । ४० । ८पाटान्तराणि प्रदर्श्यन्ते,  --(गृह्यते अनुगृह्यते अभ्युपपद्यते इति । ग्रह +“ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इतिअप् ।) अनुग्रहः । निर्ब्बन्धः । (यथा,  आर्य्या-सप्तशत्याम् । ४४५ ।“महति स्नेहे निहितः कुसुमं बहु दत्तमर्च्चितोबहुशः ।वक्रस्तदपि शनैश्चर इव सखि ! दुष्टग्रहोदयितः ॥
”“दुष्टो ग्रह आग्रहो यस्य पक्षे दुष्टश्चासौ ग्रह-श्चेति विग्रहः ।” इति तट्टीका ॥
) ग्रहणम् ।(यथा,  भागवते । ३ । १५ । ३५ ।“सद्योहरेरनुचरावुरु विभ्यतुस्तत्-पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥
”)रणोद्यमः । पूतनादयः । ते तु बालग्रहाः ।(एतेषां नामानि विवरणञ्च बालग्रहशब्दे द्रष्ट-व्याणि ॥
 * ॥
) सैंहिकेयः । (यथा,  रघुः । १२ । २८ ।“सन्ध्याभ्रकपिशस्तस्य विराधो नाम राक्षसः ।अतिष्ठम्मार्गमावृत्य रामस्येन्दोरिव ग्रहः ॥
”)उपरागः । स तु चन्द्रसूर्य्ययोर्ग्रहणम् । इतिमेदिनी । हे । ३ ॥
 (यदुक्तं तिथितत्त्वे ।“भत्रिपादान्तरे राहोः केतोर्व्वा संस्थितो रविः ।चतुष्पादान्तरे चन्द्रस्तदा सम्भाव्यते ग्रहः ॥
”ग्रहाणां नवसंख्यात्वेन ग्रहशब्देनापि नवमसंख्याउच्यते । यथा,  देवीभागवते । १ । ३ । ३ ।“चतुर्द्दशसहस्रञ्च मात्स्यमाद्यं प्रकीर्त्तितम् ।तथा ग्रहसहस्रन्तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥
”महादेवः । यथा,  महाभारते । १३ । १७ । ३७ ।“चन्द्रः सूर्य्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्व्वरः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 ग्रह हस्तव्यापारभेदे स्वीकारे ज्ञाने च क्र्या० उभ०
  सक०
  सेट् ।गृह्णाति गृह्णीते । गृह्णीयात् गृह्णीत । गृह्णातु गृ-हाण । अगृह्णात् अगृह्णीत । अग्रहीत् अलिटि इटोदीर्घः । अग्रहीष्टाम् । अग्रहीष्ट । जग्राह जगृहतुःजग्रहिथ जगृहिव । जगृहे जगृहिषे । ग्रहीता गृ-ह्यात् ग्रहीषीष्ट ग्रहीष्यति ते । ग्रहीतव्यः ग्रहणीयम्ग्राह्यम् पदास्वैरिपक्ष्येषु गृह्यम् । छन्दसि प्रतिगृह्यम-पिगृह्यं लोके तु प्रतिग्राह्यम् अपिग्राह्यम् । जलचरे-णग्राहः । ज्योतिषि अच् ग्रहः । गृहीतः गृहीतिः ।ग्रहणम् अप् ग्रहः । उद्ग्राहः मुष्टौ संग्राहः सञ्चयेसंग्रहः । ग्रहीतुर । गृहीत्वा प्रतिगृह्य । ज्ञाने“हंसं तनौ सन्निहितं चरन्तं मुनेर्जनोवृत्तिरिव स्वि-कायाम् । ग्रहीतुकामादरिणाशयेन” नैष० । “गृह्णातिचक्षुः सम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः” भाषा० । हस्तव्यापारे“गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते” “तौ जगृहतुःपादान् राजा राज्ञी च मागधी” रघुः । “दश गृहान्गृह्णाति” श्रुतिः स्वीकारश्च स्वत्वापदनव्यापारः सेवनादिनाआयत्तीकरणञ्च तत्राद्ये “तत्र किञ्चिन्न गृह्णीयात्प्राणैः कण्ठगतैरपि” प्रा० त० गङ्गामा० द्वितीय “शर-द्रौदं न गृह्णीयात् गृह्णीयात् मार्गपौषयोः” नीतिःकर्मणि गृह्यते अग्राहि अग्राहिषाताम् अग्रहीषाताम् ।अग्राहिष्यते अग्रहीष्यते । णिच् ग्राहयति ते अजी-ग्रहत् त । सन् जिवृक्षति ते । यङ् जरीगृह्यते । यङ्-लुक् जरी(रि)गृहीति जर्गृहीति जरी(रि)गडिर्ढजर्गडिर्ढ मुग्ध०” सि० कौ० जाग्रहीति जाग्राढि । ज्ञान-सामान्थार्थत्वे णिचि प्रयोज्यस्य कर्मत्वं “शिष्यंवेदं ग्राहयतीति । गुहणमात्रार्थकत्वेऽपि कर्मत्वम्मुग्धवो० “अजीग्रहत्त” जनको धनुस्तत्” भट्टिः ।“अयाचितारं न हि देबदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुंशशाक” कुमा० अन्यमते भञ्जनीयत्वेन विवाह्यत्वेनच बोधयामासेत्यर्थकत्वात् नानुपपत्तिः । मुगधबो०द्विकर्मकमध्ये पाठात् “जग्राह यज्वनोभोज्यम्” उदा०पा० मते न द्विकर्मकतेति भेदः । वेदे हस्य भकारः ।“इमामगृभ्णन् रसनामृतस्य” श्रुतिः । आर्षेऽपि क्वचित्हस्य भः गृभीतशब्दे उदा० ।अति + अतिक्रम्य वर्तने “अतिग्रहाव्यथनक्षेपष्वकर्त्तरितृतीयायाः” पा० “अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः चारित्र्य-तोऽतिगृह्यते चारित्र्येणान्यानतिक्रन्य वर्त्तते इत्यर्थः”सि० कौ० “तएतानतिग्राह्यान् ददृशुस्तानत्यगृहणत”शत० ब्रा० ४ । ५ । ४ । २अनु + आनुकूल्यकरणे “वयमप्यनुगृह्णीमोद्विधा कृत्वा वरू-थिनीम्” भा० वि० ९९६ श्लो० ।सम् + अनु + बन्धनादिना आनुकूल्ये “अवमुच्य किरीटं स केशान्समनुगृह्य च । उदतिष्ठज्जरासन्धः” भा० स० ८९५ श्लो० ।अप + सन्ततधारातोविच्छिद्य पृथक्कृत्य ग्रहणे “अपगृह्यपुनरिन्द्रवायू” कात्या० श्रौ० ९ । ६ । ३ “अपगृह्यसन्ततधारातोविच्छिद्य पृथक्कृत्वा पुनस्तस्या एवधाराया गृह्णाति” कर्कः अपसारणे च “अथैकंतृणमपगृह्णाति” शत० ब्रा० १ । ८ । ३ । १६ । “उभौतृणे अपगृह्योपासाते” २ । ५ । २ । ४२ रोधने च । “स(च्यवनः) ते विप्रः सह वज्रेण बाहुमपगृह्णात्तपसाजातमन्युः” मा० आश्व० ९ अ०अपि + पिधाने “यत्रैतत् कर्णावपिगृह्य निनदमिव” छा० उ०“अपिगृह्य पिधाय” भा० “तस्मात् कर्णं पितृदैवतंहि तदपिगृह्यम्” शत० ब्रा० ३ । ८ । १ । १५ । आच्छादनेच “तस्मात् कल्पगन्धानपि गृह्णीत” शत० ब्रा० ४ । १ । ३ । ८अभि + आभिमुख्येन ग्रहणे “अम्बालिका च बलवदभिगृह्यचण्डवर्मणा परिणेतुमात्मनोभवनमानीता” दशकु०अव + प्रतिरोधे नियमे च “मन्दोऽपि नाम न महानवगृह्य-साध्यः” मावः “देवनीयं शंसति पदावग्रहम्” तैत्ति०“वृष्टिर्वर्षं तद्विघातेऽवग्रहावग्रहौ समौ” अमरः “राव-णावग्रहक्लान्तमिति वागमृतेन सः” । “वृष्टिर्भवतिशस्यानामवग्रहविशोषिणाम्” रघुः ।वि + अव + अवनतौ अक० । “तत्रैव कपालम् व्यवगृहीता-न्तमिब भवति व्यवगृहीतान्तेव हि द्यौः” शत० ब्रा० ७ । ५ ।१ । २ “व्यवगृहीतान्तं विविधमवगृहीतोऽवनतः अन्तो-यस्य” भा०आ + आभिमुख्येनाकर्षणे “आ त एता वचोयुजा हरीं गृभाणसुमद्रथा” ऋ० ८ । ४५ । ३९ “आगृभाण अस्मदभिमुखंयातुं हस्ताभ्यासाकर्षयेत्यर्थः” भा० । निर्बन्धे “चले-ऽपि काकस्य पदार्पणाग्रहः” नैष० ।आ + सम् + आभिमुख्येन संग्रहे “आ तू न इन्द्र क्षुमन्तंचित्रं ग्राभं संगृभाय” ऋ० ८ । ८१ । १ । आसंगृभायआभिमुख्येन संगृहाण” भा०उद् + ऊर्द्ध्वं विगृज्य दाने “वाजस्य मा प्रसव उद्ग्राभेणोदग्रभीत्” यजु०१७ । ६३ । ऊर्द्धं विगृज्य दामम् उद्ग्रहः”वेददी० “उद्गृह्णते स्वाहोद्गृहीताय स्वाहा” २२ । २६ ।उद्धृत्य उत्तोल्य ग्रहणे “शक्तिं योऽग्र्यामुदग्रहीत्” भट्टिः ।उद् + ग्रह + णिच् । उद्ग्राहि--उपन्यासे “उद्ग्राहितमु-पन्यस्तम्” वैजयन्ती “विशेषविदुषः शास्त्रं यत्तवोद्ग्रा-ह्यते मया” माघः । “मोज्जिग्रहः सुनीतानि” भट्टिःउप + उद् + ज्ञाने । “तस्य हि मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाच” छा० उ०“मुखं द्वारं विद्यायादाने तीर्थमुपोद्गृह्णन् जाननि-त्यर्थः” भा०उप + सामीप्येन ग्रहणे “दशापवित्रमुपगृह्य हिंकरोति”शत० ब्रा० ४ । २ । २ । १४ अवष्टम्भे च “तेजो वा अद्भ्यो-भूयस्तद्वा एतद्वायुमुपगृह्याकाशमभितपति” छा० उ०“तद्वा एतत्तेजो वायुमुपगृह्यावष्टभ्य स्वात्मना निश्च-लीकृत्य वायुमाकाशमभिव्याप्नुवत्तपति” भा०नि + बलेन निरोधे प्रातिकूल्यकरणेन नियमने च । “र वेप्रविशमानस्तु शूद्रेणान्धेन रक्षिणा । निगृहीतो बलाद्द्वारि सोऽवातिष्ठत पार्थिवः” भा० व० १३६ अ० । “निगृ-हीतः कन्धरायां शिशुना दृढमष्टिना” हरिव० २० अ० ।“तस्मात् यस्य महावाहो निगृहीतानि सर्वशः । इ-न्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता” गीता“अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति” याज्ञ०प्रति + नि + प्रतिरूपतया ग्रहणे “आदित्यपात्रेण द्रोण-कलसात् प्रतिनिगृह्णीते” शत० ब्रा० ४ । ३ । ५ । ६वि + नि + विशेषेण निग्रहे “शिरःसु विनिगृह्यैतान् योधयामास पाण्डवः” भा० आ० १२८ अ०निस् + निःशेषोण ग्रहणे निग्रहे च “शक्रस्त्वमिति यो दैत्यै-र्निर्गृहीतः किलाभवत्” भा० आनु० १९९८ श्लो०परि + परितोग्रहणे “बाहुन । परिजग्राह दक्षिणेन शिरो-धराम्” भा० आ० ६३२ श्लो० । “ज्ञानेन परिगृह्य तान्”मनुः । स्वीकारे च “कस्य गुप्तः परिग्रहः” भा० आ०गन्धर्व्वं प्रति अर्जुनोक्तिःप्र + प्रकर्षेण ग्रहणे । “प्रगृहीतश्च योऽमात्योनिगृहीतश्चकारणैः” भा० वि० १२ श्लो० । सन्धिकार्यनिषेधाय विशिष्यग्रहणे “प्रगृह्यं पदम्” प्रा० प्रगृह्यशब्दे दृश्यम् ।प्रति + दत्तवस्तुनोग्रहणे “सप्त वित्तागमाः धर्म्यादायोलाभक्रयो जयः । विभागः संप्रयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च”स्मृतिः “याजनाध्यापनप्रतिग्रहैर्व्राह्मणो धनमर्ज्जथेत्”श्रुतिः अदृष्टार्थत्यक्तद्रव्यस्वीकार एव प्रतिग्रहो मुख्यःअन्यत्र भाक्तः । “तीरे प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्मस्यविक्रयः” “तत्र न प्रतिगृह्णीयात् प्राणैः कण्ठगतै-रपि” प्रा० त० गङ्गामा० । “प्रतिग्रहादपावृत्तः सन्तु-ष्टो येन केनचित्” प्रा० त० “अभिपद्यच बाहुभ्यां प्रत्य-गृह्णादमर्षितः गा० व० ४४१ श्लो० । प्रतिरूपतयाशस्तादिग्रहणे च “तर्थव पाण्डवो भीष्मे दिव्यमस्त्र-मुदीरयन् । प्रत्यगृह्णादयेमात्मा” भा० वि० ६० अ० ।स्वीकारमात्रे “प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात्” कुमा०“अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घानुपदमाशिषः” रघुः ।वि + विरोधे रोधने । “सन्दधीत न चानार्यं विगृह्णीयान्नबन्धुभिः” भा० शा० ७० अ० “विगृह्य शत्रून् कौन्तेय!जेयः क्षितिपतिस्तदा” भा० आश्र०६ अ० । विशेषेणज्ञाने “न बिग हणाति वैषम्यम्” भाग० ३ । ३२ । २ । ४ श्लो० ।“अविग्रहा गतादिस्था यथा ग्रामादिकर्मभिः” हरिःविशेषणग्रहः अवयवीभावः । विग्रहो देहः । “रक्त-प्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च” वेणी पञ्चविधवृत्तिस्फु-टीकरणवचनभेदे “वृत्त्यर्थविवरणं विग्रहः” सि० कौ०“सप्तम्या विग्रहस्थया” शब्दश० प्र० ।सम् + सञ्चये नानास्थानपठितस्य एकत्र समावेशार्थे संदर्भ-भेदे “संग्रहेऽस्तमुपागते” वाक्यपदीयम् । सङ्कोचने“संगृह्णती कौशिकमुत्तरीयम्” भा० व० १५६०२ श्लो०एकत्रीकरणे “संगृह्य तत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम्”८५५९ श्लो० सम्यक्ग्रहणे “औषधानि च सर्वाणिमूलानि च फलानि च । चतुर्विधांश्च वैद्यान् वै संगृह्णी-याद्विशेषतः” भा० शा० २६५४ श्लो० । मुष्टौ संग्राहःसञ्चये द्रव्यसंग्रहः” सि० कौ०

 ग्रह आदाने वा चुरा० उभ०
  पक्षे भ्वा०
  पर०
  सक०
  वेट् ।ग्राहयति ते ग्रहति । अजिग्रहत्-त अग्रहीत् अ-घ्राक्षीत् ।

 ग्रह पु०
  ग्रह--अच् । १ नवसु सूर्य्यादिषु । २ बालारिष्टकारेषुस्कन्दग्रहादिषु भावे अप् । ३ अनुग्रहे,  ४ निर्बन्धे,  “अव-श्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा” नैष० ५ आदाने ग्रहणे,  ६ रणो-द्यमे,  ७ मलबन्धे,  ८ चन्द्रसूर्ययोर्ग्रासे च “तदा सम्भाव्यतेग्रहः इति ज्योतिषम् “एकरात्रं परित्यज्य कुर्यात्पाणिग्रहं ग्रहे” ज्योति० सूर्यादयश्च“सूर्यश्चन्द्रोमङ्गलश्च बुधश्चापि वृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरोराहुः केतुश्चेति नव ग्रहाः” । एषां गतिभेदाः खगगति-शब्दे २४१३ पृ० दर्शिताः । राहुकेत्वोर्यथा ग्रहत्वंपी० धा०व्यवस्थापितं तच्च केतुशब्दे २२३४ पृ० उक्तम् । शा० ति०१ पटले “लोकानद्रीन् स्वरान् धातून् मुनीन् द्वीपान् ग्र-हानपि । समिधः सप्तसंख्याताः सप्त जिह्वा हविर्भुजः”इत्यनेन ग्रहाणां यत् सप्तत्वमुक्तं तत् वराहमताभि-प्रायेण । तच्च १३११ पृ० उपरागशब्दे अमृतास्वाद-विशेषादित्याद्युक्तम् । अन्यमताभिप्रायेण ग्रहाणांनवत्वं ६ पटले शा० ति० उक्तं यथा “नव वर्गाः समुत्पन्नानवरत्नेश्वरा ग्रहाः । अर्केन्दुरक्तज्ञगुरुभृगुमन्दाहि-केतवः । माणिक्य मौक्तिक चारु विद्रुमं गारुडंपुनः । पुष्परागं लसद्वज्रं नीलं गोमेदकं शुभम् ।वैदूर्य्यं नव रत्नानि” ।स्कन्दग्रहादीनां नवानां लक्षणविभागः सुश्रुते उक्तोयथा“अथातो नवग्रहाकृतिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥
बालग्रहाणां विज्ञानं साधनञ्चाप्यनन्तरम् । उत्पत्तिं का-रणञ्चैव सुश्रुतैकमनाः शृणु ॥
 स्कन्दग्रह १ स्तु प्रथमःस्कन्दापस्मार २ एव च । शकुनी ३ रेवती ४ चैव पूतना ५चान्धपूतना ६ ॥
 पूतना शीतनामा ७ च तथैव मुखमण्डि-का ८ । नवमो नैगमेयश्च ९ यः पितृग्रहसंज्ञितः ॥
 घा-त्रीमात्रोः प्राक्प्रदिष्टापचाराच्छौचभ्रष्टान्मङ्गलाचारही-नान् । त्रस्तान् हृष्टांस्तर्ज्जितान् क्रन्दितान् वा पूजाहे-तोर्हिंस्युरेते कुभारान् ॥
 ऐश्वर्य्यस्थास्ते न शक्या विशन्तोदेहं द्रष्टुं मानुषैर्विश्वरूपाः । आप्तं वाक्यं तत्समी-क्ष्याभिधास्ये लिङ्गान्येषां यानि देहे भवन्ति ॥
 शूनाक्षःक्षतजसगन्धिकः स्तनद्विट्वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः ।उद्विग्नः सुललितचक्षुरल्परोदी स्कन्दार्त्तो भवति च गा-ढमुष्टिवर्च्चाः १ ॥
 निःसंज्ञो भवति पुनर्भवेत्ससंज्ञः संरब्धःकरचरणैश्च नृत्यतीव । विण्मूत्रे सृजति विनद्य जृम्भ-माणः फेनञ्च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः २ ॥
 स्रस्ताङ्गोभयचकितो विहङ्गगन्धिः संस्राविव्रणपरिपीडितः सम-न्तात् । स्फोटैश्च प्रतततनुः सदाहपाकैर्व्विज्ञेयो भवतिशिशुः क्षतः शकुन्या ३ ॥
 रक्तास्यो हरितमलोऽतिपा-ण्डुदेहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनार्त्तः । रेवत्याव्यथिततनुश्च कर्णनासं मृद्नाति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः ४ ॥
स्रस्ताङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विड्भिन्नं सृजतिच काकतुल्यगन्धिः । छर्द्यार्त्तो हृषिततनूरूहः कुमारस्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः ५ ॥
 यो द्वेष्टि स्तनम-तिसारकासहिक्काछर्दीभिर्ज्वरसहिताभिरर्द्यमानः ।दुर्व्वर्णः सततमधःशयोऽम्लगन्धिस्तं ब्रूयुर्वरभिषजोऽन्ध-पूतनार्त्तम् ६ ॥
 उद्विग्नो भृशमतिवेपते प्ररुद्यात् संलीनःस्वपिति च यस्य चान्त्रकूजः । विस्राङ्गो भृशमतिसा-र्य्यते च यस्तं जानीयाद्भिषगिह शीतपूतनार्त्तम् ७ ॥
म्लानाङ्गः सुरुचिरपाणिपादवक्त्रो वह्वाशी कलुषसिरा-वृतोदरो यः । सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः सज्ञेयः शिशुरथ वक्त्रमण्डिकार्त्तः ८ ॥
 यः फेनं वमतिविनम्यते च मध्ये सोद्वेगं बिलपति चोर्द्धमीक्षमाणः ।ज्वर्य्येत प्रततमथो वसासगन्धिर्न्निःसज्ञो भवति हिनैगमेयजुष्टः ९ ॥
 प्रस्तब्धो यः स्तनद्वेषी मुह्यते चावि-शन्मुहुः । तं बालं नचिराद्धन्ति ग्रहः सम्पूर्णलक्षणः ।विपरीतमतःसाध्यं चिकित्सेदचिरार्दितम् । गृहे पुरा-णहविषाभ्यज्य बालं शुचौ शुचिः ॥
 सर्षपान् प्रकिरे-त्तेषां तैलैर्दीपञ्च कारयेत् । सदासन्निहितञ्चापिजुहुयाद्धव्यवाहनम् ॥
 सर्वगन्धौषघीवीजैर्गन्धमाल्यै-रलङ्कृतम् । अग्नपे कृत्तिकाभ्यश्च स्वाहा स्वाहेतिसंस्मरन् ॥
 नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः ।शिरसा त्वाभिवन्देऽहं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् ॥
 नि-रुजो निर्विकारश्च शिशुर्म्मे जायतां ध्रुवम्” ।सोत्पत्तिकमन्यग्रहभेदा भा० व० २२९ अ० उक्ताः यथा“यावत् षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः ।प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः । अहञ्च वःप्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम् । परमं तेन सहिताःसुखं वत्स्यथ पूजिताः । मार्कण्डेय उवाच । ततःशरीरात् स्कन्दस्य पुरुषः पावकप्रभः । भोक्तुं प्रजाःस मर्त्त्यानां निष्पपात महाबलः । अपतत् सहसाभूमौ विसङ्गोऽथ क्षुधार्द्दितः । स्कन्देन सोऽभ्यनु-ज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः । स्कन्दापस्मारमित्याहुर्ग्रहंतं द्विजसत्तमाः ॥
 विनता तु महारौद्रः कथ्यते शकु-नीग्रहः । पूतनां राक्षसीं प्राहुस्तं विद्यात् पूतना-ग्रहम् । कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी ।पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना । गर्भान्सा मानुषीणान्तु हरते घोरदर्शना । अदितिं रेवतींप्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः । सोऽपि बालान्महाघोरोबाधते वै महाग्रहः । दैत्यानां या दितिर्माता तामा-हुर्मुखमुण्डिकाम् । अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टादुरासदा । कुमाराश्च कुमार्य्यश्च ये प्रोक्ताः स्कन्दस-म्भवाः । तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य! सुमहाग्रहाः ।तासामेव तु पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्त्तिताः । अज्ञाय-माना गृह्णन्ति बालकान् रौद्रकर्म्मिणः । गवां मातातु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप! । शकुनिस्तामथा-रुह्य सह भुङ्क्ते शिशून् भुवि । सरमा नाम या माताशुनां देवी जनाधिप! । सापि गर्भान् समादत्ते मानु-षीणां सदैव हि । पादपानाञ्च या माता करञ्जनिलयाहि सा । वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानु-कम्पिनी । करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात् पुत्त्रार्थिनोनराः । इमेःत्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः ।द्विपञ्चरात्रं(१०)तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे । कद्रुः सू-क्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशत्यथ । भुङ्क्ते सा तत्र तंगर्भं सा तु नामं प्रसूथते । गन्धर्वाणाञ्च या मातासा गभं गृह्य गच्छति । ततो विलीनगर्भा सा मानुषीभुवि दृश्यते । या जनित्री त्वपसरसां गर्भमास्ते प्रगृह्यसा । उपविष्टं ततो गर्भं कथयन्ति मनीषिणः । लोहि-तस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता । लोहिताय-निरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते । पुरुषषु यथारुद्रस्तथार्य्या प्रमदास्वपि । आर्य्या माता कुमारस्यपृथक्कामार्थमिज्यते । एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्तामहाग्रहाः । यावत् षोडशं वर्षाणि ह्यशिवास्ते शिवा-स्ततः । ये च मावृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैव ये ग्रहाः ।सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः । तेषांप्रशमनं कार्य्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम् । बलिकर्मोप-हारश्च स्कन्दस्येज्या विशेषतः । एवमभ्यर्चिताः सर्वेप्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् । आयुर्वीर्य्यञ्च राजेन्द्र! सम्यक्-पूजानमस्कृताः । ऊर्द्धन्तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहानृणाम् । तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य भहेश्वरम् ।यः पश्यति नरो देवान् जाग्रद्वा शयितोऽपि वा ।उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तन्तु देवग्रहं विदुः । आसी-नश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन् । उन्माद्यति सतु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः । अवमन्यति यःसिद्धान् क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम् । उन्माद्यति स तुक्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः । उपाघ्राति च योगन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान् उन्माद्यति स तु क्षिप्रंस ज्ञेयो राक्षसग्रहः । गन्धर्वाश्चापि यं विद्याः संवि-शन्ति नरं भुवि । उन्माद्यति स तु क्षिपं ग्रहो गान्धर्वएव सः । अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषंप्रति । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहः पैशाच एव सः ।आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुष कालपर्य्यये । उन्मा-द्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः । यस्य दोषैःप्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः । उन्माद्यति स तुक्षिप्रंसाधनं तस्य शास्त्रतः । वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणांचापि दर्शनात् । उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्व तस्यतु साधनम् । कश्चित् क्रीडितुकामो वै भोक्त कामस्तथा-ऽपरः । अभिकामस्तथेवान्यैत्येष त्रिविधो ग्रहः ।यावत् सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रह । नृणाम् । अतःपरंदेहिनान्तु ग्रहतुल्यो भवेज्ज्वरः । अप्रकीर्णोन्द्रयदान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम् । आस्तिकं शुद्धचारञ्चवर्ज्जयन्ति सदा ग्रहाः । इत्येषते ग्रहोद्देशो मानुषाणांप्रकीर्त्तितः । न स्पृशन्तिग्रहा भक्तान्नरान्देवे महेश्वरे” ।नवग्रहध्यानादिकं ग्रहयज्ञशब्दे वक्ष्यते । ग्रहकक्षादि-मानं तद्भगगदिकञ्च तत्तद्घशब्दे उक्तं वक्ष्यमाणञ्चदृश्यम् । “उञ्चस्थे ग्रहपञ्चके” ति० त० श्रीरामजन्मदिने“ग्रहैततः पञ्चभरुच्चसंस्थितैः” रघुः । गृह्यतेऽनेनकरणे अप् । ९ सोमा दग्रहणपात्रे “दश ग्रहान् गृ-ह्णाति” “गृहं समाष्टि” श्रुतिः सोमादिग्रहणसाधन-पात्रनातानि च यागभेदेन भिन्नानि तानि “दश सोम-ग्रहान् गृह्णाति” इत्यादौ शत० ब्रा० दर्शितानि । एवंयागभेदे ग्रहभेदाः तत्रोक्ता दृश्याः । गृह्यतेऽनेन करणेऽप् । १० घ्राणाद्यष्टके घ्राणादीनां ग्रहत्वम् वृ० उ० उक्तं यथा“याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहाः कत्यतिग्रहाः?इति अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति ये तेऽष्टौ ग्रहाअष्टावतिग्रडाः कतमेते? इति । पाणो १ वै ग्रहः सोऽ-पानेनातिप्राहेण गृहीतोऽपानेन हि गन्धं जिघ्रति ।वाग् २ वै ग्रहः स नाम्नातिग्राहेण गृहीतो वाचा हिनामान्य भवदति । जिह्वा ३ वै ग्रहः स रसेनातिग्राहेणगृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति । चक्षु ४ वै ग्रहःस रूपेणातिग्राहेण गृहीतश्चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।श्रोत्रं ५ वै ग्रहः स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः । श्रोत्रेणहि शब्दाञ्छृणीति । मनो ६ वै ग्रहः स कामेनाति-ग्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान् कामयते । हस्तौ ७वै ग्रहः स कर्म्मणातिग्राहेण गृहीतो हस्ताभ्यांहि कर्म्म करोनि । त्वग्८ वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्राहेणगृहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयत इत्येतेऽष्टौ ग्रहाअष्टावतिग्रहाः” वृ० उ० ।“ये तेऽष्टौ ग्रहा अभिहिताः कतमे ते नियमैन ग्रही-तव्या इति तत्राह । प्राणो वै ग्रहः प्राण इतिघ्राणमुच्यते । प्रकरणाद्वायुसहितः सोऽपानेनेति गन्धे-नोयेतदपानसचिवत्वादपानो गन्ध उच्यते । अपानो-पहृतं हि गन्धम् घ्राणेन सर्षोलोको जिघ्रति ।तदेतदुच्यते अपानेन हि गन्धान् जिघ्रतीति । वाग्वैग्रहो बाचा ह्यध्यात्मपरिच्छिन्नया आसङ्गविष-यास्पदया सत्याऽनृताऽसभ्यबीभत्सादिवचनेषु व्यापृतयागृहीतो लोकोऽपहृतः तेन वाक् ग्रहः स नाम्नाति-ग्राहेण गृहीतः स वागाख्यो ग्रहो नाम्ना वक्तव्येनषिपयेणातिग्राहेणातिग्राहेणेति दैर्घ्यं छान्दसं,  नामबक्तव्यार्था हि वाक् । तेन व्यक्तव्येनार्थेन प्रयुक्तावाक् तेन वशीकृता तेन तत्कार्य्यमकृत्वा नैव तस्यामोक्षः । अतो नाम्नातिग्रहेण गृहीता वानित्युचर्तवक्तव्यासङ्गेन हि प्रवृत्ता सर्वानर्थेर्युज्यते । समान-मन्य दत्यते त्वक्पर्यन्ता अष्टौ ग्रहाः स्पर्शपर्य्य-न्ताश्च एतेऽष्टावतिग्रहा इति” भा० ।

क्षीरतरङ्गिणी

Sanskrit

ग्रहँ ग्रह उपादाने
- उदात्तः स्वरितेत्- (अर्थविवरणम्) उपादानं स्वीकारः 
ग्रहिज्यावयि (6116) इति सम्प्रसारणम्-गृह्णाति,  गृह्णीते  ग्रहोऽलिटि दीर्घः (7231)-ग्रहीता  चिण्वदिटो दीर्घो नेष्यते (द्र0 7231 भाष्यम्)-त्वया ग्राहिष्यते  अग्रहीत् ,  ह्म्यन्तक्षण (725) इति वृद्धिर्नास्ति  रुदविद (128) इति कित्-गृहीत्वा,  जिघृक्षति  ग्रहादेर्णिनिः (द्र0 31134)-ग्राही  विभाषा ग्रहः (31143) णः-ग्राहः,  ग्रहः  गेहे तु कः (द्र0 31144)-गृहम्  अच्प्रकरणे शक्तितोमरलाङ्गल (तु0 329 वा0) इत्यच्-शक्तिग्रहः  सूत्रे च धार्यर्थे (329 वा0)-सूत्रग्रहः  फलेग्रहिरात्मंभरिश्च (3227)  पदास्वैरिबाह्या (32119) इति क्यप्-प्रगृह्यं पदम्,  गृह्यकः पक्षी,  ग्रामगृह्या सेना,  अर्जु नगृह्या देवाः  ग्रहवृदृ (3358) इत्यप्-निग्रहः  उदि ग्रहोः (3335) घञ्-उद्ग्राहः  समि मुष्टौ (3336)-संग्राहो मल्लस्य  अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे (3351) वा-अवग्रहः,  अवग्राहः  अवग्रहो हस्तिललाटे (तु0 अमर0 2838)  प्रे वणिजाम् (3352)-तुलायाः प्रग्राहः,  प्रग्रहः  रश्मौ च (3353) प्रग्राहः प्रग्रहः  आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः (3345)-अवग्राहो ह ते वृषल भूयात्,  निग्राहः  प्रे लिप्सायाम् (3346)-स्रुवप्रग्राहेण चरति द्विजो भिक्षार्थी  परौ यज्ञे (3 347)-उत्तरपरिग्राहं गृह्णाति  अक्षेषु ग्लहः (3370)  तितुत्र (729) इत्यत्र ग्रहादेर्निषेधात् (द्र0 729 वा0)-निगृहीतिः  नाम्न्यादिशिग्रहोः-(3458) णमुल्-नामग्राहं वक्ति  ग्रहेरनिः (उ0 567)-ग्रहणिः प्रवाहिका  60

धातुवृत्तिः

Sanskrit

ग्रहँ ग्रह  (अर्थः)  उपादाने
उदात्तः स्वरितेत् (गृह्णाति गृह्णीतः गृह्णासि गुह्णामि)"प्रहिज्या'' दिना सम्प्रसारणं क्ङितोः ( गृह्णीते गृह्णीषे गृह्णे गृह्णीवहे जग्राह जगृहतुः जगृहुः जग्रहिथ जगृहथुः जग्राह जग्रह जगृहिव जगृहे जगृहाते जगृहिषे जगृहिढ्वे जगृहिध्वे जगृहिवहे ग्रहीता ग्रहीष्यति ग्रहीष्यते ) "ग्रहोऽलिटि दीर्घः'' इत्यलिटीटो दीर्घः ( गृह्णातु गुहाण गृह्णानि गृह्णीताम् गृह्णाताम् गृह्णीष्व गृहै अगृह्णात् अगृह्णीताम् अगृह्णीत अगृह्णाताम् गृह्णीयात् गृह्णीयाताम् गृह्णीयाः गृह्णीत गुह्णीयाताम् गृह्णीरन् ) आशिषि (गृह्यात् गृह्यास्ताम् ग्रहीषीष्ट ग्रहीषीयास्ताम् अग्रहीत् अग्रहीष्टाम् ) "ह्म्यन्त"इति न वृद्धिः (अग्रहीष्ट अग्रहीषाताम् जिघृक्षति जिघृक्षते ) "सनि ग्रहगुहोश्च''इतीण्निषेधः "रुदविदमुषग्रहि''इति सनः कित्त्वात्संप्रसारणम् "हो ढः''  भष्भावः "षढोः'' इति कत्वे षत्वम् (जरीगृह्यते,  ) यङिसंप्रसारणे द्विर्वचनम् "रीगृद्वत'' इत्यभ्यासस्य रीक् ( जाग्राढि,  ) यङो लुका लुप्तत्वान्न संप्रासारणं,  ढत्वघत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः  ( जागृढः ) ढत्वादि दीर्घवर्जं,  तत्र हि पूर्वाणो ग्रहणम् प्रसारणं त्वपित्सार्वधातुका ( 1 ) ( 1 ) तस्य बाहरङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न्रीगादय इति भावः पेक्षम् (जाग्रहीति) झल्परत्वाभावान्न ढत्वम् (जाघ्रक्षि ) ढत्वभष्भावकत्वषत्वादि ( जागृहि जागृह्वः जाग्रहांचकार जाग्रहीता जाग्रहीष्यति ) "ग्रहोऽलिटि''इत्यत्र गृहेर्यद्विहितमार्धधातुकं तस्य य इडिति विहितविशेषणत्वेऽपि द्विःप्रयोगरूपत्वाद् द्विर्वचनस्य द्विरुक्तोऽपि स एव ग्रहिरिति दीर्घो भवति विहितविशेषणाङ्गीकारस्य च प्रयोजनं जरिगृह्यशब्दाद्वलाद्यार्धधातुके इट्यल्लोपयलोपयोर्जरिगृहितेत्यादौ दीर्घनिवृत्तिः अत्र च न ग्रहेर्विहिमार्द्धधातुकं किं तर्हि यङन्तात् ( जाग्राढु जागृढाम् जागृढि ) अत्र हेरपित्त्वात्प्रसारणादौ ढत्वादि,   ( आजाघ्रट् आजागृढाम् अजागृहुः अजाग्रहम् अजाघ्रट् ) तिप्सिपोर्हलङ्यादिलोपे पदान्तत्वाड्ढत्वभष्भावयोर्जश्त्वचर्त्वे ( जागृह्यात् जागृह्याताम् जागृह्यास्ताम् अजाग्रहीत् ) "स्यसिच्सीयुट्''इत्यादिना चिण्वदिटि ग्राहिष्यत इत्यादि "ग्रहोऽलिटि दीर्घः'' प्रकृतस्येट इतीह न भवति ( प्रगृह्यं पदं,  ) यस्य प्रगृह्यसंज्ञा विधीयते ( गृह्यकाः ) शकुनयः,  अस्वतन्त्रा इत्यथः,  ( ग्रामगृह्या ) चाण्डालवाटिका ग्रामाद्बहिर्भूतेत्यर्थः ( अर्ज्जुनगृह्यः ) अर्ज्जुनपक्षः "पदास्वैरिबाह्यापक्षेषु च'' इति गृहेः क्यप्,  बाह्येति स्त्रीलिङ्गनिर्द्देशो लिङ्गान्तरे माभूदिति तेन ग्रामग्राह्यश्चाण्डाल इत्यत्र ण्यदेव भवति गृह्यका इत्यत्रानुकम्पायां कन् ( पाणिगृहीती,  ) "पाणिगृहीती'' इति ङीष्  ( ग्राहः,  ग्रहः ) विभाषा ग्रह'' इति कर्तरि वाणः अन्यदा च व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् जलचरे ( ग्राहः ) ज्योतिषि ( ग्रहः ) गृह्णात्युपादत्ते धान्यदिकमिति ( गृहं गेहम् ) "गेहे कः'' इति ग्रहेर्गेहे कर्तरि कः,  संप्रसारणम् यदायं तात्स्थ्यात्तद्ववचनस्तदा स्वभावात्पुल्लिङ्गो बहुवचनान्तश्च शक्तिं गृह्णातीति ( शक्तिग्रहः ) अच्प्रकरणे [ शक्तिलाङ्गलतोमरयष्टिघटघटीधनुःषु ग्रहेरुपसंख्यानम् ] इत्यच् अणोऽपवादः एवं लाङ्गलग्रह इत्यादि सूत्रं धारयतीति ( सूत्रग्रहः ) "सूत्रे च धायर्थे'' इति धारयत्यर्थाद् ग्रहेरच् (फलेग्रहिः) अवन्ध्यवृक्षादिरिति नैघण्टुकाः "फलेग्रहिरात्मंभरिश्च'' इति इन्प्रत्यय उपपदस्य चैकारान्तत्वं निपात्यते भट्टिकाव्ये तु फलग्राहिमात्रे प्रयुज्यते ( फलेग्रहीन् ) हंसि वनस्पतीनामिति ( उद्ग्राहः ) "उदि ग्रह'' इति घञ् "गृहवृदृनिश्चि'' इत्यपोऽपवादः ( संग्राहो मल्लस्य ) अङ्गुलिसंनिवेशस्य दार्ढ्यमित्यर्थः "समि मुष्टौ'' इति घञ्,  अपोपवादः पूर्ववत् मुष्टाविति मुष्टिविषयश्चेद्धात्वर्थ इत्यर्थः अवग्राहो हन्त ते वृषलरूपात् एवं निग्राहः "आक्रोशे वन्योर्ग्रह'' इति घञ् पूर्ववद् अपोऽपवादः आक्रोशः शपनम् अन्यत्रावग्रहः पदस्य ( निग्रहश्चोरस्य ) "ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च'' इत्यप्. (पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः) लिप्सुः पात्रं गृहित्वा चरतीत्यर्थः "प्रे लिप्सायाम्'' इति घञ् लिप्सायां गम्यमानायाम् ( परिग्रहो वेद्याः ) "परौ यज्ञ'' इति ग्रहेर्घञ्,  अन्यत्र परिग्रहो धनस्य,  पूर्ववदप् ( अवग्रहो देवस्य अवग्राह इति वा ) "अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे'' इति घञपौ वर्षस्य प्रतिबन्घ इत्यर्थः (तुलाप्रग्राहस्तुलाप्रग्रहः) तुलासूत्रमित्यर्थः "प्रे वणिजाम्'' इति वा घञ् वणिजामित्यनेन तुलासूत्रं लक्ष्यते,  तेषां तेन सम्बन्धात्,  न तु वणिजस्तन्त्रमिति वृत्त्यादौ स्थितम् ( प्रग्राहोऽश्वादेः प्रग्रह इति वा ) "रश्मौ च'' इति वा घञ् अश्वानां नियमनार्था रज्जुरिह रश्मिशब्देनोच्यते ( जीवग्राहंगृह्णाति ) "समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रह'' इति जीवशब्दे कर्मण्युपपदे ग्रहेर्णमुल् कषादित्वाद्यथाविध्यनुप्रयोगः,  जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः ( हस्तग्राहं गृह्णाति पाणिग्राहं गृह्णाति ) हस्तेन गृह्णातीत्यर्थः  "हस्ते वर्तिग्रहो''  इतिकरणवाचिनि हस्तार्थं उपपदे णमुल् पूर्ववदनुप्रयोगः ( नामग्राहमाह्वयति ) नाम गृहीत्वा ऽऽह्वयतीत्यर्थः "नाम्न्यादिशिग्रहोः'' इति नाम्न्युपपदे णमुल् तृतीयाप्रभृतित्वात्समासविकल्पः धातुसम्बन्धाधिकारादनुप्रयोगः वासरूपेण क्त्वाप्यनुज्ञायतइति नाम गृहीत्वेति भवति गर्हत इति गृहेर्ग्रहणे शपि कुत्सायां गल्हत इति शपि,  एवं गर्हते इति 60

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“ग्रह उपादाने”@} 2 ग्रह्यादिः। 
 उपादानम् = स्वीकारः। 
 ‘ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते,  तत्रानदन्ताद् गृहेः भूवादेः शपि गर्हते,  श्नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च। 
 3 गर्हेर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा,  गर्हयेद् भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्हेर्भवेद् गर्हते।।’ 4 इति देवः। 
 ग्राहकः-हिका,  ग्राहकः-हिका,  5 जिघृक्षकः-क्षिका,  6 जरीगृहकः-हिका
   7 ग्रहीता-त्री,  ग्राहयिता-त्री,  जिघृक्षिता-त्री,  8 जरीगृहिता-त्री
   9 गृह्णन्-ती,  विगृह्णन्,  ग्राहयन्-न्ती,  जिघृक्षन्-न्ती
   -- ग्रहीष्यन्-न्ती-ती,  ग्राहयिष्यन्-न्ती-ती,  जिघृक्षिष्यन्-न्ती-ती
   -- गृह्णानः,  ग्राहयमाणः,  जिघृक्षमाणः,  जरीगृह्यमाणः
   ग्रहीष्यमाणः,  ग्राहयिष्यमाणः,  जिघृक्षिष्यमाणः,  जरीगृहिष्यमाणः
   10 विघृट्-विघृड्-विगृहौ-विगृहः
   -- -- 11 गृहीतम्-तः,  12 पाणिगृहीती-पाणिगृहीता,  ग्राहितः,  जिघृक्षितः,  जरीगृहितः-तवान्
   13 14 ग्राही,  15 गुणग्राही,  16 ग्राहः- 17 ग्रहः,  18 गृहम्-गृहाः,  19 शक्तिग्रहः,  लाङ्गलग्रहः,  अङ्कुशग्रहः,  यष्टिग्रहः,  तोमरग्रहः,  घटग्रहः,  घटी ग्रहः घनुर्ग्रहः,  20 सूत्रग्रहः,  21 फलेग्रहिः 22,  ग्राहः,  23 जिघृक्षुः,  24 विजिग्राहयिषुः,  जरीगृहः
   ग्रहीतव्यम्,  ग्राहयितव्यम्,  जिघृक्षितव्यम्,  जरीगृहितव्यम्
   ग्रहणीयम्,  ग्राहणीयम्,  जिघृक्षणीयम्,  जरीगृहणीयम्
   ग्राह्यम्,  25 प्रतिगृह्यम्-अपिगृह्यम्,  26 प्रगृह्यम् 27 28,  गृह्यकाः 29 30,  अगृह्या,  ग्रामगृह्या नगरगृह्या,  31,  ग्रामग्राह्यः,  वासुदेवगृह्या,  अर्जुनगृह्या-देवगृह्या,  32,  ग्राह्यम्,  जिघृक्ष्यम्,  जरीगृह्यम्
   ईषद्-ग्रहः-दुर्ग्रहः-सुग्रहः
   -- -- गृह्यमाणः,  ग्राह्यमाणः,  जिघृक्ष्यमाणः,  जरीगृह्यमाणः
   33 ग्रहः,  34 उद्ग्राहः 35,  36 सङ्ग्राहः 37,  सङ्ग्रहः,  38 अवग्राहः-निग्राहः,  अवग्रहः 39,  निग्रहः 40,  41 प्रग्राहः,  42 परिग्राहः,  परिग्रहः 43,  44 अवग्राहः-अवग्रहः,  45 46 तुलाप्रग्राहः- 47 तुलाप्रग्रहः,  48 49 प्रग्राहः-प्रग्रहो वा,  50 51 ग्लहः,  52 ग्राहः,  जिघृक्षः,  जरीगृहः
   53 ग्रहीतुम्,  ग्राहयितुम्,  जिघृक्षितुम्,  जरीगृहितुम्
   54 निगृहीतिः,  ग्राहणा,  जिघृक्षा,  जरीगृहा
   ग्रहणम्,  ग्राहणम्,  जिघृक्षणम्,  जरीगृहणम्
   55 गृहीत्वा,  ग्राहयित्वा,  जिघृक्षित्वा,  जरीगृहित्वा
   विगृह्य,  विग्राह्य,  विजिघृक्ष्य,  विजरीगृह्य
   56 जीवग्राहं,  57 58,  59 नामग्राहं,  60 61
   62 हस्तग्राहं,  63,  64 यष्टिग्राहं 65,  66 केशग्राहं युध्यन्ति
   ग्राहम् २,  गृहीत्वा २,  ग्राहम् २,  जिघृक्षम् २,  जरीगृहम् २
   ग्राहयित्वा २,  जिघृक्षित्वा २,  जरीग्र्हित्वा २। 67
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४४१)
 02 =>
  (९-क्र्यादिः-१५३३। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [पृष्ठम्०४३६+ २५]
 04 =>
  (श्लो। १९४)
 05 =>
  [[१। ‘सन्यङोः’ (६-१-९) इति द्वित्वे,  अभ्यासकार्ये,  ‘सनि ग्रहगुहोश्च’ (७-२-१२) इतीण्णिषेधः। ‘रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च’ (१-२-८) इति कित्त्वे ‘ग्रहि- ज्या--’ (६-१-१६) इति सम्प्रसारणे,  उत्तरखण्डे हकारस्य ढत्वे,  भष्भावे च कृते,  ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति कत्वे षत्वे च रूपम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया बोध्या।]]
 06 =>
  [[२। यङ्निमित्तके सम्प्रसारणे द्वित्वे,  अभ्यासस्य ‘रीगृत्वत इति वक्तव्यम्’ (वा। ७-४-९०) इति रीगागमे यलोपाल्लोपयोः रूपम्। एवं यङन्ते सर्वत्रापि ज्ञेयम्।]]
 07 =>
  [[३। ‘ग्रहोऽलिटि दीर्घः’ (७-२-३७) इतीटो दीर्घः। एवं इडागमे सर्वत्र दीर्घो बोध्यः।]]
 08 =>
  [[४। ‘ग्रहोऽलिटि दीर्घः’ (७-२-३७) इति दीर्घः नात्र प्रवर्तते। अल्लोपस्य स्थानिवद्भा- वात्। एवं सर्वत्र यङन्तस्थले बोध्यम्।]]
 09 =>
  [[५। ‘क्र्यादिभ्यः--’ (३-१-८१) इति श्नाप्रत्यये,  ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इत्यनेन श्नाप्रत्ययस्य ङिद्वद्भावात् ‘ग्रहिज्यावयि--’ (६-१-१६) इत्यादिना सम्प्र- सारणे,  ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे,  ‘ऋवर्णान्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वे च रूपम्। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
 10 =>
  [[६। क्विपि,  ‘ग्रहिज्या--’ (६-१-१६) इत्यादिना सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च,  हस्य ढत्वे भष्भावे,  चर्त्वविकल्पे च रूपम्।]]
 11 =>
  [[७। सम्प्रसारणे पूर्वरूपे,  इटो दीर्घे चं रूपम्।]]
 12 =>
  [[८। ‘पाणिगृहीती भार्यायाम्’ (वा। ४-१-५२) इति ङीषन्तो निपात्यते। भार्याया अन्यत्र पाणिगृहीता।]]
 13 =>
  [पृष्ठम्०४३७+ ३४]
 14 =>
  [[१। ‘नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः’ (३-१-१३४) इत्यनेन ग्रह्यादित्वात् णिनिः।]]
 15 =>
  [[२। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
 16 =>
  [[३। ‘विभाषा ग्रहः’ (३-१-१४३) इति कर्तरि णो वा। पक्षे पचाद्यच् (३-१-१३४)। अत्र व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् जलचरे जन्तौ ग्राहः इत्येव। ज्योतिषि बाच्ये ग्रहः इति बोध्यम्। ‘देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्विधिः। मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः।।’ (भाष्यम्-७-४-४१) इति व्यवस्थितविभाषा।]]
 17 =>
  [[आ। ‘समाविष्टं ग्रहेणेव ग्राहेणेवोत्तमार्णवे। दृष्ट्वा गृहान् स्मरस्येव वनान्तान्मम मानसम्।।’ भ। का। ६-८३।]]
 18 =>
  [[४। ‘गेहे कः’ (३-१-१४४) इति कर्तरि कः। कित्त्वात् सम्प्रसारणम्। गृहाः = गृहिणी। तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यम्।’ गृहाः पुंसि च भूम्न्येव--’ इत्यमरः।]]
 19 =>
  [[५। ‘शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटधटीधनुःषु ग्रहेरुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-९) इति कर्मण्युपपदेऽच् प्रत्ययः। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
 20 =>
  [[६। ‘सूत्रे च धार्येऽर्थे’ (वा। ३-२-९) इति अच्। कर्मण्यणोऽपवादः।]]
 21 =>
  [[७। ‘फलेग्रहिरात्मम्भरिश्च’ (३-२-२६) इति इन्प्रत्ययान्तो निपात्यते। उपपदस्य एदन्तत्वं निपातनाद्भवति। फलानि गृह्णातीति फलेग्रहिः ‘रजोग्रहिः मलग्राहिरिति केचित्।’ इति प्रक्रियाकौमुदी।]]
 22 =>
  [[B। ‘आत्मम्भरिस्त्वं पिशितैर्नराणां फलेग्रहीन् हंसि वनस्पतीनाम्। शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां व्रजन्ति तेषां दयसे न कस्मात्।।’ भ। का। २-३३।]]
 23 =>
  [[C। ‘विदित्वा शक्तिमात्मीयां रावणं विजिघृक्षवः। उक्तं पिपृच्छिषूणां वो मा स्म भूत सुषुप्सवः।।’ भ। का। ७-९८।]]
 24 =>
  [[ड्। ‘खरदूषणयोर्भ्रात्रोः पर्यदेविष्ट सा पुरः। विजिग्राहयिषू रामं दण्डकारण्यवासिनोः।।’ भ। का। ४-३४।]]
 25 =>
  [[८। ‘प्रत्यपिभ्यां ग्रहेः’ (३-१-११८) इति क्यपू। ‘छन्दसीति वक्तव्यम्’ (वा। ३-१-११८) इति वचनात् छन्दसि विषये प्रतिगृह्यम्-अपिगृह्यम् इति रूपे ज्ञेये। ‘भाषायां वा’ इति केचित् -- इति प्रक्रियाकौमुदी।]]
 26 =>
  [[९। ‘पदास्वैरिबाह्यापक्ष्येषु च’ (३-१-११९) इति क्यपू। ‘बाह्या’ इति स्त्रीलिङ्ग- निर्देशात् लिङ्गान्तरे मा भूदिति,  तेन ‘ग्रामग्राह्यश्चण्डालः’ इत्यत्र ण्यदेव भवतीति मा। धा। वृत्तिः।]]
 27 =>
  [[E। ‘प्रगृह्यपदवत् साध्वीं स्पष्टरूपामविक्रियाम्। अगृह्यां वीतकामत्वात् देवगृह्यामनिन्दिताम्।।’ भ। का। ६-६१।]]
 28 =>
  [पदम्]
 29 =>
  [पृष्ठम्०४३८+ ३०]
 30 =>
  (परतन्त्राः शुकाः)
 31 =>
  [ग्रामात् नगराद्वा बाह्या सेना]
 32 =>
  [तत्पक्षाश्रिता]
 33 =>
  [[१। ‘ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च’ (३-३-५८) इत्यप्। घञ्पवादः।]]
 34 =>
  [[२। ‘उदि ग्रहः’ (३-३-३५) इति घञ्। अबपवादः।]]
 35 =>
  [मल्लस्य]
 36 =>
  [[३। ‘समि मुष्टौ’ (३-३-३६) इति घञ्। अबपवादः। अन्यत्र ‘द्रव्यस्य सङ्ग्रहः’ इत्येव।]]
 37 =>
  [द्रव्यस्य]
 38 =>
  [[४। ‘आक्रोशेऽवन्योर्ग्रहः’ (३-३-४५) इति घञ्। आक्रोशादन्यत्र,  ‘अवग्रहः पदस्य,  निग्रहः चोरस्य’ इत्यत्र अबेव।]]
 39 =>
  [पदस्य]
 40 =>
  [चोरस्य]
 41 =>
  [[५। ‘प्रे लिप्सायाम्’ (३-३-४६) इति घञ्। ‘पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः’ इत्यत्र लिप्सा गम्यते।]]
 42 =>
  [[६। ‘परौ यज्ञे’ (३-३-४७) इति घञ्। ‘उत्तरं परिग्राहं परिगृह्णाति’ इति श्रुतिः। यज्ञविषयादन्यत्र परिग्रहः इत्येव। ‘पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः।’ इति अमरः।]]
 43 =>
  [धान्यस्य]
 44 =>
  [[७। ‘अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे’ (३-३-५१) इति वा घञ्। पक्षेऽप्।]]
 45 =>
  [[आ। ‘रावणावग्रहक्लान्तम् इति वागमृतेन सः। अभिवृष्य मरुत्सस्यं कृष्णमेघस्तिरोदधे।।’ रघुवंशे १०-४८।]]
 46 =>
  [[८। ‘प्रे वणिजाम्’ (३-३-५२) इति वा घञ्। तुलाप्रग्राहेण चरति वणिक्।]]
 47 =>
  [[B। ‘वणिक् प्रग्राहवान् यद्वत् काले चरति सिद्धये। देशापेक्षास्तथा यूयं यातादायाङ्गुलीयकम्।।’ भ। का। ७-४९।]]
 48 =>
  [अश्वस्य]
 49 =>
  [[९। ‘रश्मौ च’ (३-३-५३) इति वा घञ्। ‘प्रग्राहः = खलीसूत्रम्।’ इति प्रक्रियाकौमुदीव्याख्यायाम्।]]
 50 =>
  [अक्षः]
 51 =>
  [[१०। ‘अक्षेषु ग्लहः’ (३-३-७०) इत्यनेन ग्रहेः अप्प्रत्ययसन्नियोगेन रेफस्य लत्वं निपात्यते। यत् पणरूपेण ग्राह्यं तत् ग्लहः इति बोध्यम्।]]
 52 =>
  [[C। ‘मुग्धत्वादविदितकैतवप्रयोगा गच्छन्त्यः सपदि पराजयं तरुण्यः। ताः कान्तैः सह करपुष्करेरिताम्बु व्यात्युक्षीमभिसरणग्लहामदीव्यन्।।’ शिशुपालवधे ८-३२।]]
 53 =>
  [पृष्ठम्०४३९+ २२]
 54 =>
  [[१। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इति वचनात् इण्णिषेधो न। दीर्घः,  सम्प्रसारणम्।]]
 55 =>
  [[२। ‘रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छः संश्च’ (१-२-८) इति कित्त्वम्। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यस्यापवादः। सम्प्रसारणादिकं ज्ञेयम्।]]
 56 =>
  [[३। ‘समूलाकृतजीवेषु हङ्कृञ्ग्रहः’ (३-४-३६) इति णमुल्। ‘कषादिषु यथा- विधि--’ (३-४-४६) इत्यनुप्रयोगः। जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः।]]
 57 =>
  [[आ। ‘भिन्नानस्त्रैर्मोहभाजोऽभिजातान् हन्तुं लोलं वारयन्तः स्ववर्गम्। जीवग्राहं ग्राहयामासुरन्ये योग्येनार्थः कस्य न स्याज्जनेन।।’ शिशुपालवधै १८-६६।]]
 58 =>
  [गृह्णाति]
 59 =>
  [[४। ‘नाम्न्यादिशिग्रहोः’ (३-४-५८) इति द्वितीयान्ते उपपदे णमुल्।]]
 60 =>
  [[B। ‘सम्प्राप्य राक्षससभं चक्रन्द क्रोधविह्वला। नामग्राहमरोदीत् सा भ्रातरौ रावणान्तिके।।’ भ। का। ५-५।]]
 61 =>
  [आह्वयति]
 62 =>
  [[५। ‘हस्ते वर्तिग्रहोः’ (३-४-३९) इति करणे उपपदे णमुल्। हस्तेन गृह्णातीत्यर्थः। हस्तशब्दः अर्थग्रहणार्थः। तेन करग्राहं गृह्णातीत्यपि उदाहार्यम्। कषादित्वात् (३-४-४६) पूर्ववत् यथाविध्यनुप्रयोगः।]]
 63 =>
  [गृह्णाति]
 64 =>
  [[६। ‘द्वितीयायां च’ (३-४-५३) इति परीप्सायां गम्यमानायां णमुल्। एवं नाम त्वरन्ते,  यदायुधग्रहणमपि नाद्रियन्ते,  यष्ट्यादिकं यत्किञ्चिदासन्नं तद्गृहीत्वा युष्यन्तीत्यर्थः।]]
 65 =>
  [युध्यन्ति]
 66 =>
  [[७। ‘समासत्तौ’ (३-४-५०) इति सप्तम्यां तृतीयायां चोपपदे समासत्तौ गम्यमानायां णमुल्।]]
 67 =>
  [पृष्ठम्०४४०+ २५]

Capeller

German

 ग्र॑ह greifend,  fassend,  gewinnend,  wahrnehmend
(—°) m.
  als nomen agentis
(Greifer),  Bez. des Dämons Rāhu, 
Planet,  Krokodil,  Krankheitsdämon, 
Organ
 als nomen actionis das Greifen, 
Fangen,  Packen,  Schöpfen,  Festhalten
(auch concr. Beute,  Raub,  Schöpfgefäß, 
Schöpfe,  Grifßtelle),  Anstrengung, 
Mühe,  Verlangen nach Bestehen auf
(Loc. o. —°),  Annahme,  freundliche
Aufnahme,  Empfang,  Auffassung, 
Wahrnehmung.

Grassman

German

 gráha,  m.,  was man mit einem Schöpfgefäss fassen [grah = grabh] kann,  ein Becher voll.
-ān 〰 sómasya mimate duā́daśa {940, 5}.

Burnouf

French

 ग्रह ग्रह m.
  action de saisir
 prise
		 prise de
possession
		 action de faire prisonnier.
		 Au fig. acceptation, 
accueil
 patronage que l'on accorde à qqn. 
		 Eclipse
 Rāhu
 nœud, 
en astron. 
		 Planète,  en gén. 
		 Np. d'un mauvais génie qui emporte
les petits enfants.
ग्रहकल्लोल m.
  Rāhu,  ennemi des planètes.

Stchoupak

French

 ग्रह-
 ag. ifc. qui saisit,  s'empare,  etc. 
 m.
  le Saisisseur,  Rāhu (s.
v.) 
 planète (qui préside à la destinée) 
 démon,  influence magique qui
s'empare du corps ou de l'esprit,  un possédé 
 crocodile 
 cuiller,  cuillerée
 
 fait de saisir,  de recueillir,  de s'emparer de (ord. ifc.),  confiscation, 
emprisonnement (-अं गम्- devenir prisonnier) 
 poignée,  partie par
laquelle on tient (un arc,  etc.) 
 ténacité,  effort 
 compréhension 
emploi (d'un mot) 
 qqf.  = {%gṛha- 
 -tā- %} f.
  état de planète 
 -मय-
a. qui consiste en planètes 
 -वन्त्- a. possédé,  fasciné.
°ग्रस्त- a. v. possédé par un démon. 
°निग्रह- m.
  du. faveur et disgrâce.
°पति- m.
  lune.
°पीडन- nt. éclipse.
ग्रहाग्रे-सर- m.
  = °पति-।
ग्रहालुञ्चन- nt. fait de fondre sur la proie.
ग्रहोपाय- m.
  moyen qui consiste à confisquer qqch. (ifc.).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.