ग्रन्थिः (granthiH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

ग्रन्थिः [granthiḥ],  1 A knot,  bunch,  protuberance in general
 स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशावित्युपमितौ Bh.*
  3.2
 so मेदोग्रन्थि.

A tie or knot of a cord,  garment &c.
 
 इदमुपहितसूक्ष्म- ग्रन्थिना स्कन्धदेशे Ś.*
  1.19
 Mk.*
  1.1
 Ms.*
  2.4
 Bh.*
  1. 57.

A knot tied in the end of a garment for keeping money
 hence,  purse,  money,  property
 कुसीदाद् दारिद्य्रं परकरगतग्नन्थिशमनात् Pt.*
  1.11.

The joint or knot of a reed,  cane &c.
  Mv.*
  3.32.

A joint of the body.

Crookedness,  distortion,  falsehood,  perversion of truth.

Swelling and hardening of the vessels of the body.

A difficult portion
 ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् Mb.
 *  1.1.8.

A bell,  gong
 गृहीत्वा ग्रन्थिमुसलं मूढो भिक्षुरवादयत् Ks.*
  65.135. Comp.
   -छेदकः,  -भेदः,  -मोचकः a cut-purse,  a pick pocket
 अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे Ms.*
  9.277
 Y.*
  2.274
 Ś.*
  6.

पर्णः,  र्णम् N.
  of a fragrant tree
 न ग्रन्थिपर्णप्रणयाश्चरन्ति कस्तूरिकागन्धमृगा- स्तृणेषु Vikr.1.17.

a kind of perfume.

बन्धनम् tying together the garments of the bride and the bridegroom at the marriage ceremony.

tying a knot.

a ligament. -मूलम् garlic. -वज्रकः a kind of steel. -हरः a minister.

Hindi

(मीटर) ग्रंथि

Apte Hindi

Hindi

ग्रन्थिः
पुं*
  - ग्रन्थ् - इन्
"गाँठ,  गुच्छा,  उभार"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"रस्सी का बंधन या गाँठ,  वस्त्र की गाँठ"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"रुपया पैसा रखने के लिए कपड़े के अंचल में गाँठ अतएव बटुवा,  धन,  सम्पत्ति"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"नरकुल की गाँठ,  गन्ने आदि की पोरों की गाँठ या जोड़"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
शरीर के अवयवों का जोड़

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"टेढ़ापन,  तोड़ना-मरोड़ना,  मिथ्यात्व,  सच्चाई में उलट-फेर"

ग्रन्थिः
पुं*
  - -
"शरीर की वाहिकाओं में सूजन,  कठोरता"

ग्रन्थिः
स्त्री*
  - ग्रन्थ्+इन्
पुस्तक का कठिन स्थल

ग्रन्थिः
स्त्री*
  - ग्रन्थ्+इन्
"घण्टी,  जंग"

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  संधिः,  ग्रन्थिः,  बन्धः,  बन्धनम्
noun
 
द्वयोः अङ्गयोः द्वयोरधिकानाम् अङ्गानां खण्डानां वस्तूनां वा संसर्गस्य स्थानम्।
 "वस्त्रस्य संन्धिः विदृतः।"

Synonyms:
  ग्रन्थिः
noun
 
शरीरे तत्स्थानां द्रव्याणां एकस्मिन् एव स्थाने एकत्रीभूत्वा उद्भूतः शोथः।
 "तस्य हस्ते बहवः ग्रन्थयः सन्ति।"

Synonyms:
  ग्रन्थिः
noun
 
शरीरे वर्तमानः सः पिण्डः यस्मात् शरीरोपयोगिरसाः उत्पद्यन्ते।
 "शरीरे नैके ग्रन्थयः सन्ति।"

Synonyms:
  सन्धिः,  पर्व,  अस्थिसन्धिः,  कोरः,  ग्रन्थिः
noun
 
शरीरे अवयवानाम् अस्थ्नां योगः येन अवयवानाम् उन्नमनम् उपनमनम् वा शक्यं भवति।
 "अहम् अङ्गुलीनां संधिषु वेदनाम् अनुभवामि।"

Synonyms:
  ग्रन्थिः,  ग्रन्थिका,  बन्धः,  गण्डः
noun
 
परिवीतानां परस्परेषु अतिश्लिष्टानां वा रज्ज्वादीनां बन्धनम्।
 "वस्त्रस्य ग्रन्थिः अतीव दृढः।"

Synonyms:
  ग्रन्थिः
noun
 
क्षुपनामविशेषः ।
 "ग्रन्थिः इति नैकेषां क्षुपाणां तथा च कन्दानां नाम अस्ति"

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 ग्रन्थिः,  पुं,
   (ग्रन्थ ग सन्दर्भे + “स्वनिकष्यञ्ज्यसि-वसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचरिभ्यश्च ।” उणां । ४ ।१३९ । इति भावकरणादौ यथायथं इः ।)वंशादिसन्धिः । गाँटि इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।पर्व्व २ परुः ३ । इत्यमरः । २ । ४ । १६२ ॥
काण्डसन्धिः ४ । (यथा,  आर्य्यासप्तशत्याम् । १६८ ।“इक्षोरिव सुन्दरि ! मानस्य ग्रन्थिरपि काम्यः ॥
”)भद्रमुस्ता । हितावली । पिण्डालुः । इति राज-निर्घण्टः ॥
 (अन्योन्याध्यासः । मायापाशः ।यथा,  भागवते । १ । २ । २१ ।“भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व्वसंशयाः ॥
”)कौटिल्यम् । ग्रन्थिपर्णवृक्षः । (यथा,  चरकेसूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ।“मनःशिला त्वक्कुटजात् सकुष्ठःसलोमशः सैडगजः करञ्जः ।ग्रन्थिश्च भौर्ज्जः करवीरमूलंचूर्णानि साध्यानि तुषोदकेन ॥
”)बन्धनम् । रुग्भेदः । इति मेदिनी । थे । ६ ॥
तस्य निदानसंप्राप्ती यथाह माधवकरः ।“वातादयो मांसमसृक्प्रद्रुष्टाःसन्दूष्य मेदाश्च तथा शिराश्च ।वृत्तोन्नतं विग्रथितन्तु शोथंकुर्व्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ॥
”तस्य वातिकरूपं यथा,  --“आयम्यते वृश्च्यति तुद्यते चप्रभ्रंश्यते मथ्यति भिद्यते च ।कृष्णो मृदुर्व्वस्तिरिवाततश्चभिन्नः स्रवेच्चानिलजेऽस्रमच्छम् ॥
”पैत्तिकरूपं यथा,  --“दंदह्यते धूप्यति चुष्यते चपापच्यते प्रज्वलतीव चापि ।रक्तः सपीतोऽप्यथवापि पित्तात्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ॥
”श्लैष्मिकरूपं यथा,  --“शीतो विवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूःपाषाणवत्संहननोपपन्नः ।चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपा-द्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनञ्च पूयम् ॥
”(अथास्य ससम्प्राप्तिकलक्षणं यथा,  --“कफप्रधानाः कुर्व्वन्ति मेदोमांसास्रगामलाः ।वृत्तोन्नतं यं श्वयथुं सग्रन्थिर्ग्रथनात् स्मृतः ॥
दोषास्रमांसमेदोऽस्थि शिराव्रणभवा नव ।ते तत्र वातादायामतोदभेदान्वितोऽसितः ॥
स्थानात् स्थानान्तरगतिरकस्माद्धानिष्टद्धिमान् ।मृदुर्वस्तिरिवानद्धो विभिन्नोऽच्छस्रवत्यसृक् ॥
पित्तात् सदाहः पीताभो रक्तो वा पच्यते द्रुतम् ।भिन्नोऽस्रमुष्णं स्रवति श्लेष्मणा नीरुजो घनः ॥
शीतः सवर्णः कण्डूमान् पक्वः पूयं स्रवेद्घनम् ।दोषैर्दुष्टेऽसृजि ग्रन्थिर्भवेन्मूर्च्छत्सु जन्तुषु ॥
शिरामांसञ्च संश्रित्य सस्वापः पित्तलक्षणः ।मांसलैर्दूषितं मांसाहारैश्च ग्रन्थिमावहेत् ॥
स्निग्धं महान्तं कठिनं शिरानद्धं कफाकृतिम् ।प्रवृद्धं मेदुरैर्मेदोनीतं मांसेऽथवा त्वचि ॥
वायुना कुरुते ग्रन्थिं भृशं स्निग्धं मृदुं चलम् ।श्लेष्मतुल्याकृतिं देहक्षयवृद्धिक्षयोदयम् ॥
स विभिन्नो घनं मेदस्ताम्रासितसितं स्रवेत् ।अस्थिभङ्गाभिघाताभ्यामुन्नतावनतन्तु यत् ॥
सोऽस्थियन्थिः पदान्ते च सहसाम्भोऽवगाहनात् ।व्यायामाद्वा प्रतान्तस्य शिराजालं सशोणितम् ॥
वायुः सम्पीड्य सङ्कोच्य वक्रीकृत्य विशोष्य च ।निष्फुरं नीरुजं ग्रन्थिं कुरुते स शिराह्वयः ॥
अरूढे रूढमात्रे वा व्रणे सर्व्वरसाशिनः ।सार्द्रे वा बन्धरहिते गात्रेऽश्माभिहतेऽथवा ॥
वातास्रमस्रुतं दुष्टं संशोष्य ग्रथितं व्रणम् ।कुर्य्यात् सदाहः कण्डूमान् व्रणग्रन्थिरयं स्मृतः ॥
साध्या दोषास्रमेदोजा न तु स्थूलखराश्चलाः ।मर्म्मकण्ठोदरस्थाश्च-- ॥
”इति वाभटेनोत्तरस्थाने २९ अध्याये उक्तम् ॥
)तस्य चिकितसा यथा,  --“स्वर्ज्जिकामूलकक्षारः शङ्खचूर्णसमन्वितः ।एतेन विहितो लेपो हन्ति ग्रन्थिं तथार्व्वुदम् ॥
ग्रन्थिर्न यो नश्यति भेषजेननिष्कास्य तं शस्त्रचिकितसकेन ।जात्यादिपक्वेन घृतेन वैद्योव्रण्येन त्तान्येन च सञ्चिकित्सेत् ॥
”ग्रन्थीनुद्धृत्य पश्चात्तु व्रणोक्तं क्रममाचरेत् ।शिराग्रन्थिं विहायान्ये शेषे शस्त्रं प्रयुञ्जते ॥
अन्ये आचार्य्याः ।” इति भावप्रकाशः ॥
(“ग्रन्थिष्वामेषु कर्त्तव्या यथास्वं शोफवत् क्रिया ।बृहतीचित्रकव्याघ्रीकणासिद्धेन सर्पिषा ॥
स्नेहयेच्छुद्धिकामञ्च तीक्ष्णैः शुद्धस्य लेपनम् ।संस्वेद्य बहुशो ग्रन्थिं विमृद्नीयात् पुनः पुनः ॥
एष वाते विशेषेण क्रमः पित्तास्रजे पुनः ।जलौकसो हिमं सर्व्वं कफजे वातिको विधिः ॥
तथाप्यपक्वं छित्त्वैनं स्थिते रक्तेऽग्निना दहेत् ।साध्यशेषं सशेषो हि पुनराप्यायते ध्रुवम् ॥
मांसव्रणोद्भवौ ग्रन्थी पाटयेदेवमेव च ।कार्य्यं मेदोभवेऽप्येतत्तप्तैः फालादिभिश्च तम् ॥
प्रमृद्यात्तिलदिग्धेन च्छन्नं द्विगुणवाससा ।शस्त्रेण पाटयित्वा वा दहेन्मेदसि सूद्धृते ॥
शिराग्रन्थौ नवे पेयं तैलं साहचरन्तथा ।उपनाहोऽनिलहरैर्वस्तिकर्म्मशिराव्यघः ॥
अङ्गैकदेशेष्वनिलादिभिः स्यात्स्वरूपधारी स्फुरणः शिराभिः ।ग्रन्थिर्महान्मांसभवस्त्वनर्त्ति-र्मेदोभवः स्निग्धतमश्चलश्च ॥
तं शोधितं स्वेदितमश्मकाष्ठैःसाङ्गुष्ठदण्डैर्विनयेदपक्वम् ।विपाट्य चोद्धृत्य भिषक् सकोषंशस्त्रेण दग्ध्वा व्रणवच्चिकित्सेत् ॥
अदग्ध ईषत् परिशोधितश्चप्रयाति भूयोऽपि शनैर्विवृद्धिम् ।तस्मादशेषः कुशलैः समन्ता-च्छेद्यो भवेद्वीक्ष्य शरीरदेशान् ॥
शोषे कृते पाकवशेन शीर्य्येत्ततः क्षतोत्थः प्रसरेद्विसर्पः ।उपद्रबं तं प्रतिवारयेज्ज्ञःस्वैर्भेषजैः पूर्व्वतरैर्यथोक्तैः ॥
ततः क्रमेणास्य यथाविधानंव्रणं व्रणज्ञस्त्वरया चिकित्सेत् ॥
”इति चरके चिकित्सास्थाने १७ अध्यायः ॥
अपरा चिकित्सा च यथा,  --“ग्रन्थिष्वथामेषु भिषग्विदध्या-च्छोफक्रियायां विहितं विधिज्ञः ।रक्षेद्बलञ्चापि नरस्य नित्यंतद्रक्षितं व्याधिबलं निहन्ति ॥
तैलं पिबेत् सर्पिरथो द्वयं वादत्त्वा वसां वा त्रिवृतं विदध्यात् ।अपेहि वातादशमूलसिद्धंवैद्यश्चतुःस्नेहमथो द्वयं वा ॥
हिंस्राथ रोहिण्यमृताथ भार्गीश्योनाकविल्वागुरुकृष्णगन्धाः ।गोजी च पिष्टा सह तालपत्र्याग्रन्थौ विधेयोऽनिलजे प्रलेपः ॥
स्वेदोपनाहान् विविधांश्च कुर्य्या-त्तथा प्रसिद्धानपरांश्च लेपान् ।विदार्य्य वा पक्वमपोह्य पूयंप्रक्षाल्य विल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ॥
तिलैः सपञ्चाङ्गुलपत्रमिश्रैःसंशोधयेत् सैन्धवसंप्रयुक्तैः ।शुद्धं व्रणं वाप्युपरोपयेयु-स्तैलेन रास्ना सवलान्वितेन ॥
विडङ्गयष्टीमधुकामृताभिःसिद्धेन वाक्षीरसमन्वितेन ।जलौकसः पित्तकृते हितास्तुक्षीरोदकाभ्यां परिषेचनञ्च ॥
काकोलिवर्गस्य च शीतलानिपिबेत् कषायाणि सशर्कराणि ।द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वापिचूर्णं पिबेच्चापि हरीतकीनाम् ॥
मधूकजम्ब्वर्ज्जुनवेतसानांत्वग्भिःप्रदाहानवचारयेत ।सशर्करैर्वा तृणशून्यकन्दै-र्दिह्यादभीक्ष्णं मुचुकुन्दजैर्व्वा ॥
विदार्य्य वा पक्वमपोह्य पूयंधावेत् कषायेण वनस्पतीनाम् ।तिलैः सयष्टीमधुकैर्विशोध्यसर्पिः प्रयोज्यं मधुरैर्विपक्वम् ॥
हृतेषु दोषेषु यथानुपूर्व्व्याग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुत्थिते तु ।स्विन्नस्य विम्लापनमेव कुर्य्या-दङ्गुष्ठलोहोपलवेणुदण्डैः ॥
विकङ्कतारग्बधकाकणन्तीकाकादनी तापसवृक्षमूलैः ।आलेपयेत् पिण्डफलार्कभार्गीकरञ्जकालामदनैश्च विद्वान् ॥
अमर्म्मजातं शममप्रयात-मपक्वमेवापहरेद्बिदार्य्य ।दहेत् स्थिते वासृजि सिद्धकर्म्मासद्यः क्षतोक्तञ्च विधिं विदध्यात् ॥
या मांसकन्द्यः कठिना बृहत्य-स्ताष्वेष योज्यश्च विधिर्विधिज्ञैः ।शस्त्रेण व्यापाद्य सुपकमाशुप्रक्षालयेत् पथ्यतमैः कषायैः ॥
संशोधनैस्तञ्च विशोधयेयुःक्षारोत्तरैः क्षौद्रघृतप्रगाढैः ।शुद्धे च तैलं त्ववचारणीयंविडङ्गपाठारजनीविपक्वम् ॥
मेदः समुत्थे तिलकल्कदिग्धंदत्त्वोपरिष्ठाद्द्विगुणं पटान्तम् ।हुताशतप्तन मुहुः प्रमृज्या-ल्लोहेन धीमान् दहनं हिताय ॥
प्रलिप्य दार्व्वीमथ लाक्षया वाप्रतप्तया स्वेदनमस्य कार्य्यम् ।निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो-दहेत् सुपक्वन्त्वथवा विदार्य्यम् ॥
प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैःसुवर्च्चिकाद्यैर्हरितालमिश्रैः ।ससैन्धवैः क्षौद्रघृतप्रगाढैःक्षारोत्तरैरेनमभिप्रशोध्य ॥
”इति सुश्रुते चिकित्सितस्थानेऽष्टादशेऽध्याये ॥
)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.