| YouTube Channel

ग्रथ (gratha)

 
शब्दसागरः
English
ग्रथ r. 1st cl. (इ) ग्रथि (ग्रन्थते) 1. To be crooked.
2. To be crooked meta-
phorically, to be wicked.
3. To curve, to bend or make crooked.
4.
to string together, to arrange. r. 10th cl. (ग्रथयति) To bind or tie.
Wilson
English
ग्रथ r. 1st cl. (इ) ग्रथि (ग्रन्थते)
1 To be crooked.
2 To be crooked metaphorically, to be wicked.
2 To curve, to bend or make crooked.
3 To string together, to arrange r. 10th cl. (ग्रन्थयति) To bind or tie.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ग्रथ, इ ङ जैह्म्ये । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-आत्मं-अकं-सकं च-सेट् ।) रेफयुक्तः । जैह्म्य-मिह कुटिलीभावः कुटिलीकरणञ्च । इ, कर्म्मणिग्रन्थ्यते । ङ, ग्रन्थते काष्ठं कुठिलं स्यादित्यथः ।ग्रन्थते लतां वायुः कुटिलां करोतीत्यर्थः । इतिदुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ग्रथ कुटिलीकरणे आत्म० इदित्
सक०
 सेट् । ग्रन्थते अग्र-न्थिष्ट जग्रन्थे ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ग्रथ बन्धने”@} 2 आधृषीयः।
चुरादौ ‘ग्रन्थ बन्धने, ग्रन्थ सन्दर्भे’ इति द्वौ धातू आधृषीयौ पठ्येते।
3 देवश्लोकात् पुरुषकारवाक्याच्च ‘ग्रथ बन्धने’ इति पाठ एव साधुरिति प्रतिभाति।
अत एव धातुकाव्यव्याख्याने 4 नारायणभट्टेनापि ‘ग्रथ बन्धने’ इत्येवानुवादः क्रियते।
तेन सिद्धान्तकौमुद्यादिषु ‘ग्रन्थ बन्धने’ इति दृष्टः पाठोऽयुक्त इति गम्यते।
तथा हि देवः-- ‘ग्रथ्नातीति तु सन्दर्भे, ग्रन्थयेद् ग्रन्थतीति यौ।
कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थेः, ग्राथयेद् ग्रथति ग्रथेः।।’ 5 इति।
6 ग्राथकः-थिका, जिग्राथयिषकः-षिका, 7 ग्राथकः-थिका, 8 जिग्रथिषकः-षिका, 9 जाग्रथकः-थिका
ग्राथयिता-त्री, जिग्राथयिषिता-त्री, ग्रथिता-त्री, जिग्रथिषिता-त्री, जाग्रथिता-त्री
ग्राथयन्-न्ती, जिग्राथयिषन्-न्ती, 10 ग्रथन्- 11 न्ती, जिग्रथिषन्-न्ती
-- ग्राथयिष्यन्-न्ती-ती, जिग्राथयिषिष्यन्-न्ती-ती, ग्रथिष्यन्-न्ती-ती, जिग्रथिषिष्यन्-न्ती-ती
-- ग्राथयमानः, जिग्राथयिषमाणः, -- -- जाग्रथ्यमानः
ग्राथयिष्यमाणः, जिग्राथयिषिष्यमाणः, -- -- जाग्रथिष्यमाणः
ग्रात्-ग्राथ्-ग्राथौ-ग्राथः
-- -- -- -- ग्राथितम्-तः, जिग्राथयिषितः, ग्रथितः, जिग्रथिषितः, जाग्रथितः-तवान्
ग्राथः, जिग्राथयिषुः, ग्रथः, जिग्रथिषुः, जाग्रथः
ग्राथयितव्यम्, जिग्राथयिषितव्यम्, ग्रथितव्यम्, जिग्रथिषितव्यम्, जाग्रथितव्यम्, ग्राथनीयम्, जिग्राथयिषणीयम्, ग्रथनीयम्, जिग्रथिषणीयम्
जाग्रथनीयम्
12 ग्राथ्यम्, जिग्राथयिष्यम्, ग्राथ्यम्, जिग्रथिष्यम्, जाग्रथ्यम्
ईषद्ग्राथः-दुर्ग्राथः-सुग्राथः
-- -- -- ग्राथ्यमानः, जिग्राथयिष्यमाणः, ग्रथ्यमानः, जिग्रथिष्यमाणः, जाग्रथ्यमानः
ग्राथः, जिग्राथयिषः, ग्राथः, जिग्रथिषः, जाग्रथः
ग्राथयितुम्, जिग्राथयिषितुम्, ग्रथितुम्, जिग्रथिषितुम्, जाग्रथितुम्
ग्राथना, जिग्राथयिषा, 13 ग्रथितिः, जिग्रथिषा, जाग्रथा
ग्राथनम्, जिग्राथयिषणम्, ग्रथनम्, जिग्रथिषणम्, जाग्रथनम्
ग्राथयित्वा, जिग्राथयिषित्वा, ग्रथित्वा, जिग्रथिषित्वा, जाग्रथित्वा
सङ्ग्राथ्य, प्रजिग्राथयिष्य, प्रग्रथ्य, प्रजिग्रथिष्य, प्रजाग्रथ्य
ग्राथम् २, ग्राथयित्वा २, जिग्राथयिषम् २, जिग्राथयिषित्वा २, ग्राथम् २, ग्राथित्वा २, जिग्रथिषम् २, जिग्रथिषित्वा २, जाग्रथम् २
जाग्रथित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (४३५)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८२६। सक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [पृष्ठम्०४२८+ २५]
04
=>
 [३-५०]
05
=>
 (श्लो। ९७)
06
=>
 [[१। ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति णौ वृद्धिः णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपः।]]
07
=>
 [[२। ‘आधृषाद्वा’ (ग। सू। चुरादौ) इति णिज्विकल्पः। णिजभावपक्षे ण्वुलि ‘अत उप- धायाः’ (७-२-११६) इति ण्वुल्निमित्तिका वृद्धिः।]]
08
=>
 [[३। णिजभावपक्षे शुद्धाद्धातोः सनि रूपम्। द्वित्वम्। अभ्यासकार्यम्।]]
09
=>
 [[४। णिजभावपक्षे यङि, द्वित्वे, ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारलोपे, अकारलोपे च रूपम्।]]
10
=>
 [[५। णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ (१-३-७८) इति परस्मैपदमेव।]]
11
=>
 [[आ। ‘कृष्णोऽविश्रथितारिभीरभिमयन् दोष्णा ग्रथन् भ्रामयन् क्राथ्यं प्रोथितवानशीकितमतिं भूमावचीकन् अमुम्।’ धा। का। ३-५०।]]
12
=>
 [पृष्ठम्०४२९+ २४]
13
=>
 [[१। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इति पर्युदासात् ‘फणितिः’ इत्यादिवत् इड् भवति।]]