गौणचान्द्र (gauNacAndra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 गौणचान्द्रः,  पुं,
   (गौणोऽप्रधानश्चान्द्रश्चन्द्रसम्बन्धि-मासः ।) कृष्णप्रतिपदादिपौर्णमास्यन्तमासः ।यथा,  जन्माष्टमीप्रकरणे तिथ्यादितत्त्वे ।“गौणचान्द्रण भाद्रता मुख्यचान्द्रेण श्रावणता ॥
”अपि च शब्दरत्नावल्याम् ।“चान्द्रोऽपि द्विविधः प्रोक्तो मुख्यगौणविभेदतः ।गौणः कृष्णप्रतिपदादिपौर्णमास्यन्त ईरितः ॥
”

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 गौणचान्द्र पु०
  । “चान्द्रोऽपि द्विविधः प्रोक्तो गौणमुख्य-प्रभेदतः । गौणः कृष्णप्रतिपदः पौर्णमास्यन्तईरितः”शब्दर० उक्ते कृष्णपदादिपौर्णस्यान्ते चान्द्रे मासे अत्रव्यवस्था नि० सि० उक्ता यथात्रिकाण्डमण्डनः “चान्द्रोऽपि शुक्लपक्षादिः कृष्णा-दिर्वति च द्विधा” इत्युक्त्वा देशभेदेन तद्व्यवस्थामाह“कृष्णपक्षादिकं मासं नाङ्गीकुर्वन्ति केचन । येऽपीच्छन्तिन तेषाञ्च देशे विन्ध्यस्य दक्षिणे” इति विन्ध्यस्य दक्षिणेकृष्णादिनिषेधाद् उत्तरतोद्वयोरभ्यनुज्ञा गम्यते तत्रापिशुक्लादिर्मुख्यः कृष्णादिर्गौणः शास्त्रेषु चैत्रशुक्लप्रतिप-द्येव चान्द्रसंवत्सरारम्भोक्तेः तदुक्तं दीपिकायां “चान्द्रोऽव्दोमधुशुक्लगप्रतिपदारम्भः” इति न हि ये कृष्णादिं मन्य-न्ते तेषां वत्सरारम्भोभिद्यते अतः शुक्लादिर्मुख्यः कृष्णा-दिना मलमासासम्भवाच्च चान्द्रस्य सर्वनक्षत्रभोगेन नाक्ष-त्रमासः । सावनादीनां व्यवस्थोक्ता हेमाद्रौ ब्रह्मसिद्धान्ते“अमावास्यापरिच्छिन्नोमासः स्याद्व्राह्मणस्य तु । संक्रा-न्तिपौर्णमासीभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः” अत्र ब्राह्मणा-दीनां यत्र कर्मविशेषे वचनान्तरेण “वसन्ते ब्राह्मणोऽ-ग्निमादधीत” इत्यादिवन्मास उक्तस्तत्र दर्शान्तत्वमात्रं नि-यम्यते न तु सर्वकमसु दर्शान्तएवेति वृष्ट्याद्यर्थसौभरेया-दिनिधननियमवद्विधिलाघवात् त्रैवर्णिकानां सर्वकर्मसुमासविशेषबिधेः सावनादीनां शूद्रानुलोमादिपरत्वा-पत्तेश्चेति गुरुचरणाः । ज्योतिर्गर्गः “सौरमासो विवा-हादौ यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आव्दिके पितृकार्येच चान्द्रोमासः प्रशस्यते” । ऋष्यशृङ्गः “विवाहव्रतयज्ञेषुसौरं मामस्यचक्षते । पार्वणे त्वष्टकाश्राद्धे चान्द्रमिष्टन्तथा-वदिके” स्मृत्यन्तरे “एकोद्दिष्टविवाहादौ ऋणादौ सौर-सावनौ” ज्योतिर्गर्गः “आयुर्दायविभागश्च प्रायश्चित्तक्रि-या तथा । सावनेनैव कर्त्तव्या शत्रूणां चाप्युपासना”विष्णुधर्मे “नक्षत्रसत्राण्ययनानि चेन्दोर्मासेन कुर्य्याद्भगणा-त्मकेनेति” ब्राह्मे “तिथिकृत्ये च कृष्णादिं व्रते शुक्लादिमेव च । विवाहादौच सौरादिंमासंकृत्ये विनिर्दिशेत्”

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.