| YouTube Channel

गोव्रत (govrata)

 
Spoken Sanskrit
English
गोव्रत govrata
adj.
 one who imitates a cow in frugality
अनुबन्ध anubandha
m.
 child or pupil who imitates an example set by a parent or preceptor
Monier Williams Cologne
English
गो—व्रत
mfn.
 one who imitates a cow in frugality,
MBh.
 v, 3560.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गोव्रत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೋಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದವನು ಗೋವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಒಂದು ವ್ರತ
व्युत्पत्तिः - > गोहत्यानिमित्तं गोषु व्रतम्
गोव्रत
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೋವುಗಳ ಸೇವಾರೂಪವಾದ ವ್ರತ
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गोव्रत
न०
 गोहत्यानिमित्तं गोषु व्रतम् । १ गोहत्यानिमित्तेगोषु व्रतभेदे तच्च व्रतं विष्णुनोक्तं यथा ।“मासमेकं कृतवापनो गवानुगमनं कुर्य्यात् आसीना-स्वासीत स्थितासु स्थितः स्यात् अवसन्नाञ्चोद्धरेत् भये-भ्यश्च रक्षेत् तासां शीतादित्राणमकृत्वा नात्मनः कुर्य्यात्गोमूत्रेण स्नायात् गौरसैश्च वर्त्तेत एतद् गोव्रतंगोबधे कुर्य्यात्” पराशरस्तु सापवादं तत्र विशेषमाह“गवां संरक्षणार्थाय न दुष्येद्रोधबन्धयोः । तद्बधन्तुन तं विद्यात् कामाकामकृतन्तथा । अङ्गुष्ठमात्र-स्थूलोवा बाहुमात्रः प्रमाणतः । आर्द्रस्तु सपलाशश्चदण्डैत्यभिधीयते । दण्डादूर्द्ध्वं यदन्येन प्रहरेद्वानिपातयेत् । प्रायश्चित्तं चरेत् प्रोक्तं द्विगुणं गोब्र-तञ्चरेत् । रोधबन्धनयोक्त्राणि धातनञ्च चतुर्विधम् ।एकपादञ्चरेद्रोधे द्विपादं बन्धने चरेत् । योक्त्रेषुपादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने । गोचारे च गृहेवापि दुर्गेष्वपि समेष्वपि । नदीष्वपि समुद्रेषु खाते-ऽप्यथ दरीमुखे । दग्धदेशे स्थिताः गावस्तम्भनाद्रोधउच्यते । योक्त्रदामकडोरैश्च घण्टाभरणभूषणैः ।गृहे वापि वने वापि बद्धा स्याद्गौर्मृता यदि ।तदेव बन्धनं विद्यात् कामाकामकृतञ्च तत् । मृल्लेखेशकटे पङ्क्तौ भारे वा पीडितोनरैः । गोपतिर्मृत्यु-माप्नोति योक्त्रे भवति तद्बधः । मत्तः प्रमत्तौन्मत्तश्चे-तनोवाप्यचेतनः । कामाकामकृतक्रोधाद्दण्डैर्हन्यादथो-पलैः । प्रहता वा मृता वापि तद्धि हेतुर्निपातने ।मूर्च्छितः पतितोवापि दण्डेनाभिहतः स तु । उत्थितस्तु यदा गच्छेत् पञ्च सप्त दशैव वा (पदानि) । ग्रामं वायदि गृह्णीयात्तोयं वापि पिबेद् यदि । पूर्वव्याध्युप-सृष्टश्चेत् प्रायश्चित्तं न विद्यते । पिण्डस्थे पादमेकन्तुद्वौ पादौ गर्भसम्मिते । पादोनं व्रतमुद्दिष्टं हत्वागर्भमचेतनम् । पादेऽङ्गरोमवपनं द्विपादे श्मश्रुणोऽपि च ।त्रिपादे तु शिखावर्जं सशिखन्तु निपातने । पादे वस्त्रयुग-ञ्चैब द्विपादे कांस्यभाजनम् । पादोने गोवृषं दद्याच्च-तुर्थे गोद्वयं स्मृतम् । निष्पन्नसर्वगात्रन्तु दृश्यते वासचेतनम् । अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ने द्विगुणं गाव्रतं चरेत् ।पाषाणेनैव दण्डेन गावोयेनाभिघातिताः । शृङ्गभचरेत् पादं द्वौ पादौ तेन पातने । लाङ्गूले कृच्छ्रपादन्तु द्वौ पादावस्थिभञ्जने । त्रिपादञ्चैव कर्णे तु चरेत्सर्वं निपातने । शृङ्गभङ्गेऽस्थिभङ्गे च कटिभङ्गे तथैवच । यदि जीवति षण्मासान् प्रायश्चित्तं न विद्यते ।व्रणभङ्गे च कर्त्तव्यः स्नेहाभ्यङ्गस्तु पाणिना । यवस-श्चापहर्त्तव्योयावद्दृढबलोभवेत् । यावत्सम्पूर्णसर्वाङ्ग-स्तावत्तं पोषयेन्नरः । गामेवं ब्राह्मणस्याग्रे नमस्कृत्यविसर्जयेत् । यद्यसम्पूर्णसर्वाङ्गोहीनदेहोभवेत्तदा । गो-घातकस्य तस्यार्द्धं प्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । काष्ठलोष्ट्रक-प्राषाणैः शस्त्रेणोपहतो बलात् । व्यापादयति यो गान्तुतस्य शुद्धिं विनिर्दिशेत् । चरेत् सान्तपनं काष्ठे, प्राजा-पत्यन्तु लोष्ट्रके । तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चैवाति-कृच्छ्रकम् । पञ्च सान्तपने गावः प्राजाप्रत्ये तथा त्रयः ।तप्तकृच्छ्रे भवन्त्यष्टावतिकृच्छ्रे त्रयोदश । प्रमापणे प्रा-णभृतां दद्यात्तत्प्रतिरूपकम् । तस्यानुरूपं मूल्यं वादद्यादित्यब्रवीन्मनुः । अन्यत्राङ्कनलक्ष्मभ्यां वाहने दाह-ने तथा । सायं संयमनार्थन्तु न दुष्येद्रोधबन्धयोः ।अतिदाहेऽतिवाहे च नासिकाभेदने तथा । नदीपर्व-तसञ्चारे प्रायश्चित्तं बिनिर्द्दिशेत् । अतिदाहे चरेत्पादं द्वौ पादौ वाहने चरेत् । नासिके पादहीनन्तुचरेत् सर्वं निपातने । दहनाच्च बिपद्येत अबद्धो-वापि यन्त्रितः । उक्तं पराशरेणैव ह्येकपादं यथा-विधि । रोधबन्धनयोक्त्रञ्च भारः प्रहरणं तथा ।दुर्गप्रतरयोक्त्रञ्च निमित्तानि बधस्य षट् । बन्धपाश-सुगुप्ताङ्गोम्रियते यदि गोपशुः । भवने तस्य नाशस्यपापे कृच्छ्रार्द्धमर्हति । न नारिकेलैर्नच शाणबालैर्न-चापिं मौञ्जैर्नच बद्धशृङ्खलैः । एतैस्तु गावोन निबन्ध-नीयाबद्ध्वा तु तिष्ठेत् परशुं गृहीत्वा । कुशैः काशैश्चबध्नीयाद्गोपशुं दक्षिणामुखम् । पाशलग्नाग्निदग्धेषुप्रायश्चित्तं न विद्यते । यदि तत्र भवेत् मृत्युः प्रायश्चित्तंकथं भवेत्? । जपित्वा पावनीं देवीं मुच्यते तत्र किल्वि-षात् । प्रेरयन् कूपवापीषु वृक्षच्छेदेषु पातयन् । गवाश-नेषु विक्रीणंस्ततः प्राप्नोति गोबधम् । आराधितस्तु यःकश्चिद्भिन्नकक्षोयदा भवेत् । श्रवणं हृदयं भिन्नं मग्नोवाकूपसङ्कटे । कूपादुत्क्रमणे चैव भग्नोवा ग्रीवापादयोः ।स एवं म्रियते, तत्र त्रीन् पादांस्तु समाचरेत् । कूपखातेतटीबन्धे नदीबन्धे प्रपासु च । पानीयेषु विपन्नानां पाय-श्चित्तं न विद्यते । कूपखाते तटीखाते दीर्घखाते तथैव च ।अन्येषु धर्मखातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते । वेश्मद्वारनिवासेषु योनरः खातमिच्छति । स्वकार्य्यगृहखातेषुप्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । निशि बन्धनिरुद्धेषु सर्पव्याघ्र-हतेषु च । अग्निविद्युद्विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते ।ग्रामघाते शरौघेण वेश्मबन्धनिपातने । अतिवृष्टिहता-नाञ्च प्रायश्चित्तं न विद्यते । संग्रामे प्रहतानाञ्च येदग्धा वेश्मकेषु च । दावाग्नौ ग्रामघाते वा प्रायश्चित्तं नविद्यते । यन्त्रिता गौश्चिकित्सार्थं मूढगर्भविमोचने ।यत्ने कृते विपद्येत प्रायश्चित्तं न विद्यते । व्यापन्नानांबहूनाञ्च बन्धने रोधनेऽपि वा । भिषग्मिथ्योपचारे चप्रायश्चित्तं विनिर्द्दिशेत् । गोवृषाणां विपत्तौ च यावन्तःप्रेक्षकाजनाः । न वारयन्ति तां तेषां सर्वेषां पातकं भवेत् ।एकोहतोयैर्बहुभिः समस्तैर्न ज्ञायते कस्य हतोऽभिथाता-त् । दिव्येन तेषामुपलभ्य हन्ता निर्वर्त्तनीयोनृपमन्नि-युक्तैः । एका चेद्बहुभिः क्वापि दैवाद्व्यापादिता भवेत् ।पादं पादञ्च हत्यायाश्चरेयुस्तं पृथक् पृथक् । हतेषु रुधिरंदृश्यं व्याधिग्रस्तः कृशोभवेत् । नाना मवति दृष्टेषु एव-मन्वेषणं भवेत् । मनुना चैवमेकेन सर्वशास्त्राणि जान-ता । प्रायश्चित्तन्तु तेनोक्तं गोषु चान्द्रायणं चरेत् । केशानांरक्षणार्थाय द्बिगुणं गोव्रतं चरेत् । द्विगुणे व्रतआदिष्टेदक्षिणा द्विगुणा भवेत् । राजा वा राजपुत्रोवा ब्राह्म-णोवो बहुश्रुतः । अकृत्वा वपनं तस्य प्रायश्चित्तं विनि-र्दिशेत् । यस्य न द्विगुणं दानं केशश्च परिरक्षितः ।तत्पापं तस्य तिष्ठेत वक्ता च नरकं व्रजेत । यत्कि-ञ्चित् क्रियते पापं सवं केशेषु तिष्ठति । सर्वान् केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदङ्गुलिद्वयम् । एवं नारीकुमारीणां शि-रसोमुण्डनं स्मृतम् । न स्त्रियाः केशवपनं न दूरे श-थनासनम् । न च गोष्ठेवसेद्रात्रौ न दिवा गाअनुव्रजेत् ।नंदीषु सङ्गमे चैव अरण्येषु विशेषतः । न स्त्रीणामजिनंवा सोव्रतमेवं समाचरेत् । त्रिसन्ध्य स्नानमित्युक्तं सुरा-णामर्च्चनं तथा । बन्धुमध्ये व्रतं तासां कृच्छ्रचान्द्रायणा-दिकम् । गृहेषु नियतं तिष्ठच्छ चिर्नियममाचरेत् । इहयोगाबधं कृत्वा प्रच्छादयितुमिच्छति । स याति नरकं घोरंकालसूत्रमसंशयम् । विमुक्तानरकात्तस्मान्मर्त्त्यलाके प्रजा-यते । क्लीवोदुःखी च कुष्ठी च सप्त जन्मानि वै नरः ।तस्मात् प्रकाशयेत् पापं स्वधर्मं सततं चरेत् । स्त्रीबाल-भृयगोविप्रेष्वतिकोपं विवर्जयेत” । अधिकं गोहत्याशब्ददृश्यम् । गोहितं व्रतम् । २ गोसेवारूपे व्रते गोशब्देतत्परिचर्य्याप्रकरणे उदा० तत्प्रकारश्च तत्र दृश्यः ।